॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्ड · सर्ग 21

किष्किन्धाकाण्ड — सर्ग 21

हनुमान द्वारा तारा को सान्त्वना और तारा का अस्वीकार

हनुमान का कर्म-सिद्धान्त का उपदेश, अंगद की चिन्ता के लिए प्रेरणा, अन्त्येष्टि और राज्याभिषेक की सूचना, तारा का प्रत्युत्तर और पति के अनुगमन का निश्चय

भूमौ निपतितां ताराम् आकाशात् च्युतां तारकाम् इव दृष्ट्वा हरियूथपः हनूमान् शनैः आश्वासयति। ‘जन्तुः स्वकृतस्य गुणस्य दोषस्य च फलं प्रेत्य स्वयम् एव भुङ्क्ते; बुद्बुदोपमे देहे कः कस्य शोच्यः’ इति कर्मसिद्धान्तम् उपदिश्य सः जीवपुत्रया तया अङ्गदः एव द्रष्टव्यः इति वदति। सहस्रशः वानराः यस्मिन् आशां कृतवन्तः सः वाली दिष्टान्तम् आगतः, धर्मजितां भूमिं गतः, अतः न शोचनीयः। सर्वे हरिशार्दूलाः अङ्गदश्च त्वत्सनाथाः; त्वया परिगृहीतः अङ्गदः मेदिनीं शास्तु; हरिराजस्य संस्कारः अङ्गदस्य अभिषेकश्च क्रियताम् इति सः प्रेरयति। तारा तु प्रत्युत्तरं ददाति — अङ्गदप्रतिरूपाणां शतं पुत्राणाम् अपेक्ष्य हतस्य वीरस्य गात्रसंश्लेषणम् एव वरम्; न अहं हरिराज्यस्य अङ्गदस्य वा प्रभवामि, पितृव्यः सुग्रीवः एव सर्वकार्येषु अनन्तरः; पुत्रस्य बन्धुः पिता एव, न माता; हरिराजानुगमनात् क्षमतरं मम किमपि नास्ति — अभिमुखहतवीरसेवितम् इदम् एव शयनं मम सेवितुं योग्यम् इति।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१हनूमतः सान्त्वनम्, कर्मफलस्य नियतिः

१ततो निपतितां तारां च्युतां तारामिवाम्बरात्।
शनैराश्वासयामास हनुमान्हरियूथपः॥
Then Hanumān, the leader of the monkey troops, gently began to comfort Tārā, who had fallen to the ground like a star fallen from the sky.

२गुणदोषकृतं जन्तुः स्वकर्मफलहेतुकम्।
अव्यग्रस्तदवाप्नोति सर्वं प्रेत्य शुभाशुभम्॥
“A creature obtains, after death, the whole fruit of its own action, good or bad, done out of merit or out of fault; it receives it unresisting, for it cannot be otherwise.

३शोच्या शोचसि कं शोच्यं दीनं दीनानुकम्पसे।
कश्च कस्यानुशोच्योऽस्ति देहेऽस्मिन्बुद्बुदोपमे॥
You are yourself to be grieved for — whom then do you grieve for as pitiable? You are yourself wretched — on whom do you have pity? And in this body, like a bubble of water, who is there to be mourned by whom?

आकाश से गिरे हुए तारे की तरह भूमि पर पड़ी तारा को देखकर वानरयूथपति हनुमान धीरे-धीरे उसे सान्त्वना देने लगे। ‘शनैः’ (धीरे-धीरे) शब्द से सान्त्वना की कोमलता सूचित होती है — शोक से व्याकुल स्त्री को अचानक नहीं समझाना चाहिए। वे पहले कर्म-सिद्धान्त सामने रखते हैं — प्राणी गुण समझकर या दोष समझकर जो भी अपना कर्म करता है, उसका शुभ और अशुभ सारा फल मरने के बाद वह स्वयं ही शान्त भाव से पाता है। इसलिए दूसरे की मृत्यु पर शोक करना निष्फल है। फिर वे दो प्रश्नों से शोक की जड़ ही काट देते हैं — ‘स्वयं शोक के योग्य होकर तुम किसका शोक कर रही हो? स्वयं दीन होकर किस दीन पर दया कर रही हो?’ पानी के बुलबुले जैसे इस शरीर में रहने वाला कौन जीव किस जीव के लिए शोक करने योग्य है — इस प्रश्न से शरीर की क्षणभंगुरता प्रकट की गई है। केवल वाली ही नहीं गए, शोक करने वाली स्वयं भी वैसी ही है — यह जान लेने पर शोक का आधार ही शेष नहीं रहता।

Tārā lay on the ground like a star fallen from the sky, and Hanumān, leader of the monkey troops, gently began to console her. The word "gently" matters: a woman stricken with grief should not be roused abruptly. He began with the law of action. "Whatever a creature does, thinking it good or knowing it wrong, it reaps the whole fruit of it, good and bad, after death, and it receives that fruit without resistance, for it cannot be otherwise. So grief for another's death bears no fruit." Then with two questions he cut at the very root of her sorrow: "You are yourself someone to be pitied; whom are you grieving for? You are yourself wretched; on whom do you take pity? In this body, which is like a bubble on water, who is there to mourn and who to be mourned?" The question lays bare how fleeting the body is. Not only is Vālī gone, the one who mourns him is just as mortal, and once that is understood grief has nothing left to stand on.

त्रुटि बताएँ

२अङ्गदस्य चिन्ता, वालिनः प्राप्ता गतिः

४अङ्गदस्तु कुमारोऽयं द्रष्टव्यो जीवपुत्रया।
आयत्यां च विधेयानि समर्थान्यस्य चिन्तय॥
This boy Aṅgada is alive: you should look to him, whose son still lives, and consider what measures will serve his welfare in the time to come.

५जानास्यनियतामेवं भूतानामागतिं गतिम्।
तस्माच्छुभं हि कर्तव्यं पण्डिते नेह लौकिकम्॥
You know well that the coming and going of living beings is fixed by no rule. Therefore a wise woman should do what is auspicious, not what mere custom demands.

६यस्मिन्हरिसहस्राणि शतानि नियुतानि च।
वर्तयन्ति कृताशानि सोऽयं दिष्टान्तमागतः॥
He on whom hundreds and thousands and hundreds of thousands of monkeys set their hopes has himself now come to the end appointed for him.

७यदयं न्यायदृष्टार्थः सामदानक्षमापरः।
गतो धर्मजितां भूमिं नैनं शोचितुमर्हसि॥
Since he pursued his aims by just means and was devoted to conciliation, gifts and forbearance, he has gone to the region won by the righteous; you should not grieve for him.

पुत्र के जीवित रहते माता को पुत्र की ओर ही देखना चाहिए — इसलिए जीवित पुत्र वाली तारा को कुमार अंगद की ओर ध्यान देना चाहिए और भविष्य में उसके लिए जो कार्य उचित हों, उनका विचार करना चाहिए — इस प्रकार हनुमान उसकी दृष्टि मृत से हटाकर जीवित की ओर ले जाते हैं। ‘आयत्याम्’ (भविष्य में) शब्द से वर्तमान शोक से भविष्य के कर्तव्य की ओर बढ़ना सूचित होता है। प्राणियों का आना और जाना अनिश्चित है — जन्म और मृत्यु किसी के लिए नियत समय की प्रतीक्षा नहीं करते — यह विदुषी तारा जानती ही है; इसलिए विद्वान को परलोक में हितकारी शुभ कर्म ही करना चाहिए, रोने-धोने जैसा लौकिक शोक का विस्तार नहीं। जिन पर हजारों, लाखों और करोड़ों वानरों ने आशा लगा रखी थी, वे भी आज अपने भाग्य के अन्त को पहुँच गए — भाव यह है कि जब इतना बड़ा आश्रय भी इस प्रकार चला जाता है, तो नियति का बल अलंघ्य है। ये वाली न्याय से अपने लक्ष्य को देखने वाले थे, साम, दान और क्षमा में तत्पर रहते थे; इसलिए धर्म से जीते गए लोक को वे गए हैं। इस प्रकार अपने कर्म से सद्गति पाए हुए पति के लिए तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए — यह कहकर वे बात समाप्त करते हैं। हनुमान का तर्क यह है कि यदि मृत की गति शुभ हो, तो शोक करना उचित नहीं।

"Your son lives," Hanumān went on, "so it is to him you should look, to the boy Aṅgada, and you should think what will serve him in the time to come." So he turned her eyes from the dead to the living, from the grief of the present to the duties of the future. "You know well, being wise, that the coming and going of creatures keeps no fixed hour; no one's birth or death waits on an appointed time. A wise woman should therefore do what is good and helps the dead in the next world, not spend herself in weeping and the other outward shows of grief. He on whom hundreds, thousands and hundreds of thousands of monkeys rested their hopes has himself come to his appointed end today." If even so great a refuge can fall like this, the power of fate cannot be overcome. "He pursued his ends by just means and was always ready with conciliation, gifts and forbearance, and so he has gone to the world won by dharma. You should not grieve for a husband who has reached a good end by his own deeds." Hanumān's reasoning is that if the dead have gone to a good place, grief has no ground.

त्रुटि बताएँ

३अङ्गदस्य राज्ये प्रेरणा, संस्कारस्य सूचना

८सर्वे च हरिशार्दूलाः पुत्रश्चायं तवाङ्गदः।
हर्यृक्षपतिराज्यं च त्वत्सनाथमनिन्दिते॥
All these tiger-like monkeys, this son Aṅgada of yours, and the sovereignty over monkeys and bears — all of it has you for its protector, blameless lady.

९ताविमौ शोकसंतप्तौ शनैः प्रेरय भामिनि।
त्वया परिगृहीतोऽयमङ्गदः शास्तु मेदिनीम्॥
Both of these are scorched with grief: urge them gently on, noble lady. Let Aṅgada, taken under your protection, rule the earth.

१०संततिश्च यथा दृष्टा कृत्यं यच्चापि साम्प्रतम्।
राज्ञस्तत्क्रियतां सर्वमेष कालस्य निश्चयः॥
Whatever the scriptures show to be the purpose of offspring, and whatever is now to be done for the king, let all of it be done: this is what the hour has determined.

११संस्कार्यो हरिराजस्तु अङ्गदश्चाभिषिच्यताम्।
सिंहासनगतं पुत्रं पश्यन्ती शान्तिमेष्यसि॥
The rites must be performed for the monkey king, and Aṅgada consecrated. Seeing your son seated on the lion-throne, you will find peace.”

हनुमान निर्दोष तारा को सम्बोधित करते हुए कहते हैं — ये सब वानरश्रेष्ठ, यह पुत्र अंगद, और वानरों तथा ऋक्षों के स्वामित्व रूपी यह राज्य — यह सब अब तुम्हें ही स्वामिनी के रूप में मिला है। शोक से संतप्त अंगद और सुग्रीव दोनों को धीरे-धीरे प्रेरित करना चाहिए, अचानक नहीं; वे प्रार्थना करते हैं कि तुम्हारी देख-रेख में अंगद पृथ्वी पर शासन करे। सन्तान का जो प्रयोजन शास्त्र में बताया गया है — पिता के परलोक का साधन — और इस समय राजा का जो कर्तव्य है, वह सब किया जाए; यही समय की माँग है, समय बीत जाने पर कोई भी कर्म सिद्ध नहीं होता। अन्त में वे स्पष्ट रूप से दो बातें कहते हैं — वानरराज का अन्त्येष्टि-संस्कार करना है, और अंगद का अभिषेक करना है। सिंहासन पर बैठे पुत्र को देखकर वह शान्ति पाएगी। ‘शान्तिमेष्यसि’ (तुम शान्ति पाओगी) इस वचन से सूचित होता है कि शोक का उपचार कर्म में ही है, विलाप में नहीं; लोक की रीति है कि शोक से व्याकुल व्यक्ति के हाथ में कोई कार्य दे दिया जाए, तो वह स्वयं उठ खड़ा होता है।

"All these tigers among monkeys, your son Aṅgada, and the kingship over monkeys and bears," said Hanumān to the blameless Tārā, "all of it now looks to you as its protector. Aṅgada and Sugrīva are both burning with grief; urge them on gently, noble lady, not suddenly. Take Aṅgada under your care and let him rule the earth. Whatever the scriptures say a son is for, the rites that help a father in the next world, and whatever must now be done for the king, let it all be done; this is what the hour demands, and once the hour has passed nothing can be accomplished." Then he said plainly the two things that had to be done: the funeral rites for the monkey king must be performed, and Aṅgada must be consecrated. "When you see your son seated on the lion-throne, you will find peace." The promise of peace means that the cure for grief lies in action, not in lament; it is common wisdom that when a grieving woman is given something to do, she rises of her own accord.

त्रुटि बताएँ

४तारायाः प्रत्युत्तरम्, पत्यनुगमननिश्चयः

१२सा तस्य वचनं श्रुत्वा भर्तृव्यसनपीडिता।
अब्रवीदुत्तरं तारा हनूमन्तमवस्थितम्॥
Hearing his words, she who was tormented by her husband’s ruin, Tārā, made this reply to Hanumān as he stood before her.

१३अङ्गदप्रतिरूपाणां पुत्राणामेकतः शतम्।
हतस्याप्यस्य वीरस्य गात्रसंश्लेषणं वरम्॥
“A hundred sons the equal of Aṅgada on the one side, and on the other the embrace of this hero’s body, slain though he is — the embrace is the better.

१४न चाहं हरिराज्यस्य प्रभवाम्यङ्गदस्य वा।
पितृव्यस्तस्य सुग्रीवः सर्वकार्येष्वनन्तरः॥
I have no authority over the monkey kingdom or over Aṅgada. His uncle Sugrīva is the one next in line for every duty.

१५नह्येषा बुद्धिरास्थेया हनूमन्नङ्गदं प्रति।
पिता हि बन्धुः पुत्रस्य न माता हरिसत्तम॥
This counsel of yours about Aṅgada is not one I can act upon, Hanumān. It is the father who is a son’s kinsman, best of monkeys, and not the mother.

१६नहि मम हरिराजसंश्रयात्क्षमतरमस्ति परत्र चेह वा।
अभिमुखहतवीरसेवितं शयनमिदं मम सेवितुं क्षमम्॥
For me there is nothing more fitting, here or hereafter, than to follow the monkey king. This bed, on which my hero lies slain facing his foe, is the one fit for me to lie upon.”

पति के संकट से पीड़ित तारा ने उनकी बात सुनकर सामने खड़े हनुमान को उत्तर दिया। एक ओर अंगद जैसे सौ पुत्र हों और दूसरी ओर मारे गए इस वीर के शरीर का आलिंगन — दोनों को तौलें तो आलिंगन ही श्रेष्ठ है, ऐसा वह कहती है। भाव यह है कि सौ पुत्र भी पति की बराबरी नहीं कर सकते। ‘मैं न वानरों के राज्य की स्वामिनी हूँ, न अंगद की — अभिषेक करने वाला कोई और ही है; उसके चाचा सुग्रीव सब कार्यों में निकटतम हैं, इसलिए वही अधिकारी हैं।’ ‘हनुमान, अंगद के विषय में मुझे यह विचार नहीं करना चाहिए; हे वानरश्रेष्ठ, पुत्र का बन्धु पिता ही होता है, माता नहीं’ — इस नीति-वचन से वह राज्य की चिन्ता को दूर कर देती है; उसका मत है कि मातृत्व भी पिता का स्थान नहीं ले सकता। अन्त में वह अपना निश्चय प्रकट करती है — वानरराज के पीछे जाने से बढ़कर मेरे लिए न परलोक में कुछ है, न इस लोक में; सामने से युद्ध करते हुए मारे गए वीर ने जिस शय्या का सेवन किया है, वही मेरे सेवन के योग्य है। हनुमान की सारी नीति एक प्रेम-वचन से अस्वीकार कर दी गई।

Tārā, crushed by her husband's fall, heard him out and made her reply to Hanumān as he stood before her. "Put a hundred sons like Aṅgada on one side," she said, "and on the other the embrace of this hero's body, dead though he is, and the embrace is better." Not even a hundred sons could take a husband's place. "I have no say over the monkey kingdom, nor over Aṅgada; someone else will consecrate him. His uncle Sugrīva is the one next in line for every duty, and the right is his. I cannot act on this counsel of yours about Aṅgada, Hanumān. It is the father who is a son's true kinsman, best of monkeys, not the mother." With this maxim she set aside all thought of the kingdom; in her view even a mother cannot stand in a father's place. And last she declared her resolve: "For me there is nothing more fitting, in this world or the next, than to follow the king of monkeys. This bed, where my hero lies slain as he fought face to face with his enemy, is the only bed fit for me." With one word of love she turned aside all of Hanumān's wise counsel.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३२ पदानि
हरियूथपः २१.१ वानरसेनायाः यूथपतिः
सन्धिः
हरि + यूथप → हरियूथपः — सन्धिकार्यं नास्ति, व्यञ्जनादौ स्वरान्तसमासः
समासः
हरीणां यूथस्य पः (पालकः) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (हनूमतो विशेषणम्)
निपतिताम् २१.१ अधः पतिताम्, भूमौ शयानाम्
सन्धिः
नि + पतिताम् — सन्धिकार्यं नास्ति, ‘नि’ इति उपसर्गः
समासः
समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
आश्वासयामास २१.१ सान्त्वयामास, आश्वासनम् अकरोत्
सन्धिः
आ + अश्वासयामास → आश्वासयामास — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘श्वस्’ धातोः णिजन्तात् लिट्, आम्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
गुणदोषकृतम् २१.२ पुण्यबुद्ध्या पापबुद्ध्या वा कृतम्
सन्धिः
गुणदोष + कृतम् — सन्धिकार्यं नास्ति; अन्तः ‘गुण + दोष’ इत्यत्र अपि सवर्णदीर्घो न, यतः उभयोः आदिः व्यञ्जनम्
समासः
गुणेन दोषेण च कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः; ‘गुणदोष’ इति द्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (कर्मणि)
स्वकर्मफलहेतुकम् २१.२ यस्य कारणं स्वकीयकर्मणः फलम्
सन्धिः
स्वकर्मन् + फल → स्वकर्मफल — पदान्तनकारस्य लोपः समासे; ‘फल + हेतुक’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वकर्मणः फलम् एव हेतुः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अव्यग्र २१.२ अनाकुलः, अवश्यम् एव, अन्यथाकर्तुम् अशक्तः
सन्धिः
अ + व्यग्र → अव्यग्र — नञ्समासे ‘अ’ इति नञः आदेशः, व्यञ्जनादौ
समासः
न व्यग्रः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘जन्तुः’ इत्यस्य विशेषणम्); पदे ‘अव्यग्रः + तत्’ इति विसर्गस्य सकारः
दीनानुकम्पसे २१.३ दीनं प्रति दयां करोषि
सन्धिः
दीनम् + अनुकम्पसे → दीनानुकम्पसे — मकारस्य लोपे सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘कम्प्’ धातोः ‘अनु’ इत्युपसर्गपूर्वकं लट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
बुद्बुदोपमे २१.३ जलबुद्बुदसदृशे, क्षणभङ्गुरे
सन्धिः
बुद्बुद + उपमा → बुद्बुदोपमा — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
बुद्बुदः उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘देहे’ इत्यस्य विशेषणम्)
जीवपुत्रया २१.४ यस्याः पुत्रः जीवति तया
सन्धिः
जीव + पुत्र → जीवपुत्र — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
जीवः पुत्रः यस्याः सा — बहुव्रीहिः, स्त्रीलिङ्गे टाप्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (कर्तरि)
आयत्याम् २१.४ भविष्यति काले, उत्तरकाले
सन्धिः
आ + यति → आयतिः — सन्धिकार्यं नास्ति, ‘आ’ इति उपसर्गः
समासः
समासः नास्ति — ‘यम्’ धातोः क्तिन्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
नियताम् २१.५ अनिश्चिताम्, नियमरहिताम्
सन्धिः
न + इयताम् इति न; अनियताम् — नञ्समासे ‘अन्’ इति आदेशः स्वरादौ; पदे ‘जानासि + अनियताम्’ इति यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
न नियता — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
आगतिम् २१.५ जन्म, उत्पत्तिः
सन्धिः
आ + गतिः → आगतिः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘भूतानाम् + आगतिम्’ इति मकारस्य लोपे सवर्णदीर्घः
समासः
समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः क्तिन्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
लौकिकम् २१.५ इहलोकसम्बन्धि कर्म, व्यावहारिकः शोकविस्तारः
सन्धिः
लोक + ठञ् → लौकिकम् — आदिवृद्धिः (ओ → औ)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
कृताशानि २१.६ येषाम् आशा तस्मिन् एव स्थिता, तदाश्रयेण जीवन्तः
सन्धिः
कृत + आशा → कृताशा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
कृता आशा यैः तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘हरिसहस्राणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
दिष्टान्तम् २१.६ आयुषः अवसानम्, मरणम्
सन्धिः
दिष्ट + अन्त → दिष्टान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दिष्टस्य (दैवस्य, आयुषः) अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
न्यायदृष्टार्थः २१.७ नीतिशास्त्रानुसारेण अर्थं साधितवान्
सन्धिः
दृष्ट + अर्थ → दृष्टार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘नि + आय’ इत्यत्र यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
न्यायेन दृष्टः अर्थः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सामदानक्षमापरः २१.७ साम्नि दाने क्षमायां च तत्परः
सन्धिः
क्षमा + पर → क्षमापर — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + प इति व्यञ्जनम्, अतः अत्र सन्धिकार्यं नास्ति); ‘दान + क्षमा’ इत्यत्र अपि न
समासः
सामदानक्षमासु परः — सप्तमीतत्पुरुषः; ‘साम-दान-क्षमा’ इति द्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
धर्मजिताम् २१.७ धर्मेण प्राप्ता, पुण्यार्जिता
सन्धिः
धर्म + जिताम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मेण जिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘भूमिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हर्यृक्षपतिराज्यम् २१.८ वानराणां भल्लूकानां च आधिपत्यम्
सन्धिः
हरि + ऋक्ष → हर्यृक्ष — यण्सन्धिः (इ + ऋ = य् + ऋ)
समासः
हरीणाम् ऋक्षाणां च पतित्वरूपं राज्यम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भितः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
त्वत्सनाथम् २१.८ त्वाम् एव स्वामिनीं प्राप्तम्
सन्धिः
त्वत् + सनाथ → त्वत्सनाथ — सन्धिकार्यं नास्ति, तकारः स्थिरः
समासः
त्वया सनाथम् — तृतीयातत्पुरुषः; ‘स + नाथ’ इति बहुव्रीहिगर्भः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
शोकसंतप्तौ २१.९ शोकेन दग्धौ
सन्धिः
शोक + संतप्त → शोकसंतप्त — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सम् + तप्त’ इत्यत्र अनुस्वारः
समासः
शोकेन संतप्तौ — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
परिगृहीतः २१.९ स्वीकृतः, आश्रितः, रक्षितः
सन्धिः
परि + गृहीतः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘परिगृहीतः + अयम्’ इति विसर्गस्य ओकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘परि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
संस्कार्यः २१.११ अन्त्येष्टिसंस्कारेण संस्कर्तव्यः
सन्धिः
सम् + कार्य → संस्कार्य — मकारस्य अनुस्वारः, सुडागमः च (स् इति आगमः)
समासः
समासः नास्ति — ‘कृ’ धातोः ण्यत्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (विधिलिङर्थे कृत्यप्रत्ययः)
अभिषिच्यताम् २१.११ राज्याभिषेकेण अभिषिक्तः क्रियताम्
सन्धिः
अभि + सिच्यताम् → अभिषिच्यताम् — षत्वसन्धिः (इकारोत्तरस्य सकारस्य षकारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘सिच्’ धातोः कर्मणि लोट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, कर्मणि प्रयोगः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
भर्तृव्यसनपीडिता २१.१२ पत्युः विपत्त्या दुःखिता
सन्धिः
भर्तृ + व्यसन → भर्तृव्यसन — सन्धिकार्यं नास्ति, ऋकारान्तात् परं व्यञ्जनम्
समासः
भर्तुः व्यसनेन पीडिता — षष्ठीतृतीयागर्भितस्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
गात्रसंश्लेषणम् २१.१३ शरीरस्य आलिङ्गनम्
सन्धिः
सम् + श्लेषण → संश्लेषण — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
गात्रस्य संश्लेषणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
पितृव्यः २१.१४ पितुः भ्राता, चाचा
सन्धिः
पितृ + व्य (प्रत्ययः) → पितृव्यः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे विसर्गस्य सकारः ‘पितृव्यस्तस्य’ इति
समासः
समासः नास्ति — ‘पितृ’ शब्दात् तद्धितः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अनन्तरः २१.१४ अव्यवहितः, निकटतमः, अधिकारी
सन्धिः
अन् + अन्तर → अनन्तर — नञ्समासे स्वरादौ ‘अन्’ इति आदेशः, ततः सवर्णदीर्घो न, किन्तु अकारसंयोगः
समासः
न अन्तरम् (व्यवधानम्) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
आस्थेया २१.१५ आश्रयणीया, अङ्गीकर्तव्या
सन्धिः
आ + स्थेया — सन्धिकार्यं नास्ति, ‘आ’ इति उपसर्गः
समासः
समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः यत्प्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘बुद्धिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
संश्रयात् २१.१६ आश्रयणात्, अनुगमनात्
सन्धिः
सम् + श्रय → संश्रय — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
हरिराजस्य संश्रयः — षष्ठीतत्पुरुषः (हरिराजसंश्रयात्)
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
क्षमतरम् २१.१६ अधिकं योग्यम्, श्रेष्ठतरम्
सन्धिः
क्षम + तरप् → क्षमतरम् — सन्धिकार्यं नास्ति, तद्धितप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — तरप्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अभिमुखहतवीरसेवितम् २१.१६ सम्मुखं युध्यमानेन हतेन वीरेण आश्रितम्
सन्धिः
अभि + मुख → अभिमुख — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अभिमुखं हतेन वीरेण सेवितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘शयनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)