॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्ड · सर्ग 20

किष्किन्धाकाण्ड — सर्ग 20

तारा का विलाप

तारा का आलिंगन, पति के प्रति विलाप, सुग्रीव को उलाहना, अंगद की चिन्ता, वानरियों का क्रन्दन, प्रायोपवेशन का संकल्प

रामचापविसृष्टेन अन्तकरेण शरेण भूमौ विनिहतं वालिनं दृष्ट्वा ताराधिपानना तारा तं परिष्वज्य विललाप — ‘हे रणे दारुणविक्रान्त, किमिदानीं पुरोभागां मां न अभिभाषसे? उत्तिष्ठ, शयनोत्तमं भजस्व; एवंविधाः नृपतिसत्तमाः भूमौ न शेरते। गतासुः अपि त्वं मां विहाय वसुधाम् एव गात्रैः सेवसे; व्यक्तं स्वर्गमार्गे किष्किन्धा इव रम्या पुरी त्वया विनिर्मिता। मधुगन्धिषु वनेषु यानि विहृतानि, तेषाम् उपरमः कृतः। त्वयि पञ्चत्वम् आपन्ने अहं निरानन्दा शोकसागरे निमग्ना। सुग्रीवस्य भार्या त्वया हृता, सः च विवासितः; तस्य इयं व्युष्टिः। हितैषिणी अहं मोहात् त्वया विगर्हिता। कालः एव तव जीवितान्तकरः।’ ततः रामं प्रति — ‘अस्थाने युध्यमानं वालिनं हत्वा काकुत्स्थः न संतप्यति।’ पुनः — ‘अदुःखोपचिता अहं वैधव्यम् अनाथवत् वर्तयिष्यामि; क्रोधमूर्च्छिते पितृव्ये अङ्गदः कां दशां वत्स्यते? हे पुत्र, पितरं सुदृष्टं कुरुष्व।’ सुग्रीवं प्रति च — ‘सकामः भव, रुमां प्रतिपत्स्यसे, अनुद्विग्नः राज्यं भुङ्क्ष्व।’ तस्याः विलपितं श्रुत्वा वानर्यः अङ्गदं परिगृह्य प्रतिचुक्रुशुः। अन्ते अनिन्द्यवर्णा तारा वानरीभिः सह भर्तुः समीपे प्रायम् उपोपवेष्टुं व्यवस्यत।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१तारायाः परिष्वङ्गः विलापारम्भः च

१रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम्।
दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना॥
Seeing him struck down upon the ground by the life-ending arrow loosed from Rāma's bow, Tārā, whose face was like the lord of stars,

२सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी।
इषुणाभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम्॥
that proud lady came up to her husband and embraced him, seeing Vālī, like an elephant, struck down by the shaft.

३वानरं पर्वतेन्द्राभं शोकसंतप्तमानसा।
तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयतातुरा॥
Seeing the monkey, splendid as the lord of mountains, fallen like a tree torn up by the roots, Tārā, her mind burning with grief, lamented in her distress:

राम के धनुष से छूटे हुए, प्राण हरने वाले बाण से भूमि पर गिराए गए उस वाली को देखकर चन्द्रमुखी तारा अपने पति के पास पहुँची और उनसे लिपट गई। ‘ताराधिपानना’ (तारापति अर्थात् चन्द्रमा के समान मुख वाली) यह विशेषण उसके नाम के साथ खेलता है — जिसका मुख चन्द्रमा के समान है, वही तारा है। बाण से आहत, हाथी के समान विशाल वाली को देखकर वह सुन्दरी शोक से संतप्त मन वाली हो गई। पर्वतराज के समान उस वानर को जड़ से उखड़े हुए वृक्ष की भाँति गिरा देखकर वह व्याकुल होकर विलाप करने लगी। यहाँ दो उपमाएँ हैं — हाथी की और पर्वत की; दोनों ही विशालता और अटलता की सूचक हैं, और उनका गिरना भयानक है। ‘जड़ से उखड़े वृक्ष के समान’ यह तीसरी उपमा सत्रहवें सर्ग के पहले श्लोक में कही गई ‘कटे हुए वृक्ष के समान’ (निकृत्तः पादपः इव) की प्रतिध्वनि है। इन तीन श्लोकों में तीन क्रियाएँ क्रम से आती हैं — देखना, आलिंगन करना और विलाप करना; इससे शोक का स्वाभाविक क्रम दिखाया गया है। ‘अन्तकरेण शरेण’ (अन्त करने वाले बाण से) इस विशेषण से कवि स्मरण कराते हैं कि बाण ही मृत्यु का रूप है; उन्नीसवें सर्ग में वानरों ने भी कहा था कि ‘राम के रूप में स्वयं यम (अन्तक) आया है’।

Tārā saw her husband lying on the ground, struck down by the arrow that Rāma's bow had loosed, an arrow that brought life to its end, and she came to him and took him in her arms. The poet calls her "moon-faced", literally "she whose face is the lord of the stars", and the epithet plays on her own name, for tārā means a star. When the proud lady saw Vālī, huge as an elephant, laid low by the shaft, her heart burned with grief. She saw the monkey, splendid as the king of mountains, fallen like a tree torn up by its roots, and in her distress she began to lament. Elephant and mountain both speak of size and steadfastness, which makes their fall the more terrible, and the image of the uprooted tree echoes the "felled tree" with which the seventeenth sarga opened. In these first verses three acts follow in turn, seeing, embracing and lamenting, the natural course of grief. And by calling the arrow "the one that brings the end" the poet reminds us that the shaft was death itself; in the nineteenth sarga the fleeing monkeys had likewise spoken of Death come in the form of Rāma.

त्रुटि बताएँ

२पतिं प्रति तारायाः प्रथमः विलापः

४रणे दारुणविक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर।
किमिदानीं पुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे॥
“You who showed terrible valour in battle, great hero, best of those who leap — why do you not speak to me now, standing here before you today?

५उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम्।
नैवंविधाः शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः॥
“Rise, tiger among monkeys, take to a better bed; men who are the best of kings do not lie upon the bare ground.

६अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप।
गतासुरपि तां गात्रैर्मां विहाय निषेवसे॥
“Indeed the earth is very dear to you, lord of the earth, since even with your life gone you embrace her with your limbs and leave me aside.

७व्यक्तमद्य त्वया वीर धर्मतः सम्प्रवर्तता।
किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता॥
“It is plain today, hero, that as you walked in dharma you have had built upon the road to heaven a city as lovely as Kiṣkindhā.

८यान्यस्माभिस्त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु।
विहृतानि त्वया काले तेषामुपरमः कृतः॥
“The sports we enjoyed with you in the woods fragrant with honey — you yourself have now put an end to them.

९निरानन्दा निराशाहं निमग्ना शोकसागरे।
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने महायूथपयूथपे॥
“Joyless, without hope, I am sunk in an ocean of grief, now that you, the leader of the leaders of great troops, have met your death.

१०हृदयं सुस्थितं मह्यं दृष्ट्वा निपतितं भुवि।
यन्न शोकाभिसंतप्तं स्फुटतेऽद्य सहस्रधा॥
“My heart must indeed be hard, that seeing you fallen upon the ground it does not, burnt with grief, break today into a thousand pieces.

‘हे रण में भयंकर पराक्रम वाले, वानरों में श्रेष्ठ, महावीर! आज तुम अपने सामने खड़ी मुझसे क्यों नहीं बोलते? हे वानरसिंह, उठो, उत्तम शय्या पर विश्राम करो; तुम्हारे जैसे श्रेष्ठ राजा भूमि पर नहीं सोया करते। हे वसुधा के स्वामी, निश्चय ही यह पृथ्वी तुम्हें अत्यन्त प्रिय है, कि प्राण निकल जाने पर भी तुम मुझे छोड़कर अपने अंगों से उसी का सेवन कर रहे हो। हे वीर, आज स्पष्ट है कि धर्म के अनुसार चलते हुए तुमने स्वर्ग के मार्ग में किष्किन्धा जैसी ही कोई रमणीय नगरी बना ली है — नहीं तो किष्किन्धा को छोड़कर तुम यहाँ क्यों सोते? मधु की सुगन्ध वाले वनों में हमने तुम्हारे साथ जो विहार किए थे, उनका अन्त तुमने स्वयं कर दिया। तुम्हारे जैसे महान यूथपतियों के भी यूथपति के मृत्यु को प्राप्त हो जाने पर मैं आनन्दहीन, आशाहीन होकर शोक के सागर में डूब गई हूँ। तुम्हें भूमि पर गिरा देखकर भी शोक से जलता हुआ मेरा हृदय जो हजार टुकड़ों में नहीं फट जाता, वह निश्चय ही बहुत कठोर है।’ विलाप का क्रम यह है — आरम्भ में प्रेम की स्मृतियाँ, बीच में उलाहना और अन्त में आत्मनिन्दा। ‘पृथ्वी तुम्हें प्रिय है’ इस वचन में सौत का भाव कल्पित किया गया है, जो विरहिणी के लिए स्वाभाविक है। विलाप का यह पहला खण्ड सात श्लोकों में रचा गया है; इसमें अनेक सम्बोधन हैं — ‘प्लवतां वर’ (वानरश्रेष्ठ), ‘हरिशार्दूल’ (वानरसिंह), ‘वसुधाधिप’ (पृथ्वीपति), ‘वीर’; प्रत्येक सम्बोधन पति के किसी अलग पक्ष का स्मरण कराता है। ‘उठो, उत्तम शय्या पर विश्राम करो’ इस वचन में विरहिणी का भ्रम-सा दिखाई देता है — वह मृत पति को जीवित की तरह सम्बोधित करती है। सातवें श्लोक में स्वर्ग में एक नई किष्किन्धा की कल्पना की गई है, जो मर्मस्पर्शी है — भाव यह है कि जहाँ पति है, वहीं नगरी है।

"Hero, terrible in battle, best of all who leap," she cried, "why do you not speak to me now, when I stand here before you? Get up, tiger among monkeys, and lie on a proper bed; the best of kings do not sleep on the bare ground. You must love the earth very much, lord of the earth, since even with your life gone you hold her close with your limbs and leave me aside. It is plain today, my hero, that because you walked in dharma you have had a city as lovely as Kiṣkindhā built for you on the road to heaven; why else would you leave Kiṣkindhā to lie here? All the pleasures we shared with you in the honey-scented woods, you yourself have brought to an end. Now that you, the leader of leaders of great troops, have met your death, I am joyless and without hope, sunk in an ocean of sorrow. My heart must be hard indeed, for though it burns with grief at the sight of you fallen on the ground, it does not break into a thousand pieces." Her lament follows a natural course: first loving memories, then reproach, and at the end blame of herself. When she says the earth is dear to him she imagines the earth as a rival wife, a fancy natural to a woman parted from her husband. This first part of the lament runs to seven verses and is full of ways of addressing him, "best of leapers", "tiger among monkeys", "lord of the earth", "hero", each recalling a different side of the man. In telling him to rise and take a better bed she seems almost deluded, speaking to the dead as though he were alive. And the picture of a new Kiṣkindhā built in heaven is deeply moving: wherever her husband is, there the city must be.

त्रुटि बताएँ

३सुग्रीवविषये उपालम्भः रामनिन्दा च

११सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः।
यत्तत्तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप॥
“You carried off Sugrīva's wife and drove him into exile; this that has come upon you is the fruit of that, lord of monkeys.

१२निःश्रेयसपरा मोहात्त्वया चाहं विगर्हिता।
यैषाब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्र हितैषिणी॥
“Intent upon your welfare, seeking your good, I spoke words for your benefit, and for that you in your folly reproached me, lord of monkeys.

१३रूपयौवनदृप्तानां दक्षिणानां च मानद।
नूनमप्सरसामार्य चित्तानि प्रमथिष्यसि॥
“Surely now, my lord, you who give honour to others, you will stir the hearts of the apsarases, proud of their beauty and youth and skilled in their arts.

१४कालो निःसंशयो नूनं जीवितान्तकरस्तव।
बलाद्येनावपन्नोऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम्॥
“Time without doubt was the ender of your life, since by force it brought you, who bowed to none, under Sugrīva's power.”

१५अस्थाने वालिनं हत्वा युध्यमानं परेण च।
न संतप्यति काकुत्स्थः कृत्वा कर्म सुगर्हितम्॥
“Having killed Vālī out of place while he was fighting another, Kākutstha feels no remorse for so blameworthy a deed.

‘हे वानरराज, तुमने सुग्रीव की पत्नी का हरण किया और उसे देश से निकाल दिया; उसी का यह फल तुम्हें मिला है। हे वानरेन्द्र, कल्याण चाहने वाली और तुम्हारा हित चाहने वाली मैंने जो हितकर बात कही थी, उसी की तुमने मोहवश निन्दा की। हे मान देने वाले आर्य, रूप और यौवन के गर्व से भरी, चतुर अप्सराओं के चित्त को तुम निश्चय ही मथ डालोगे। निःसन्देह काल ही तुम्हारे जीवन का अन्त करने वाला था, जिसके कारण न चाहते हुए भी तुम बलपूर्वक सुग्रीव के वश में आ पड़े।’ फिर वह राम के विषय में कहती है — ‘दूसरे के साथ युद्ध करते हुए वाली को अनुचित ढंग से मारकर, अत्यन्त निन्दनीय कर्म करके भी काकुत्स्थ (राम) को पश्चात्ताप नहीं होता।’ तेरहवाँ और पन्द्रहवाँ श्लोक समीक्षित संस्करण में नहीं हैं — वे केवल प्रचलित (वल्गेट) पाठ के हैं। तेरहवें श्लोक में अप्सराओं के विषय में परिहास-सी उक्ति शोक के बीच विचित्र लगती है, किन्तु वह वीर की स्वर्गप्राप्ति को ही सूचित करती है। पन्द्रहवें में तारा का आक्षेप सीधे राम पर है, जो सत्रहवें सर्ग में वाली द्वारा किए गए आक्षेप की प्रतिध्वनि है। ग्यारहवें श्लोक में तारा पति का दोष भी स्पष्ट कहती है — रुमा का हरण और सुग्रीव का निर्वासन; इसलिए उसका विलाप केवल शोक नहीं, बल्कि धर्म के विवेक से युक्त है। बारहवें में वह अपने उस उपदेश के अपमान को याद करती है जो पन्द्रहवें सर्ग में दिया गया था। पन्द्रहवें श्लोक में वह राम पर आक्षेप करती है; इसी आक्षेप का समाधान इक्कीसवें सर्ग में हनुमान करेंगे।

"You carried off Sugrīva's wife and drove him into exile, lord of monkeys," she went on, "and this is the fruit of it that has come to you. I wanted nothing but your welfare and spoke to you for your own good, and in your folly you rebuked me for it. Surely now, my noble lord, you who honoured others, you will stir the hearts of the apsarases, the heavenly nymphs, proud of their beauty and youth and skilled in every art. It was Time, beyond all doubt, that ended your life, for it was by force that you, who bowed to no one, were brought under Sugrīva's power." Then she turned her words against Rāma: "Kākutstha killed Vālī unfairly while he was fighting someone else, and even after so shameful a deed he feels no remorse." The remark about the apsarases, almost a jest in the midst of grief, is strange, but what it really says is that a hero goes to heaven. Her charge against Rāma is made to his face, and it echoes the charge Vālī himself made in the seventeenth sarga. Yet Tārā also names her husband's own fault plainly, the seizing of Rumā and the banishing of Sugrīva, so her lament is not grief alone but grief that still judges right from wrong. She remembers too how her good counsel, given in the fifteenth sarga, was scorned. Her reproach of Rāma will be answered by Hanumān in the twenty-first sarga.

त्रुटि बताएँ

४अङ्गदविषया चिन्ता संदेशयाचना च

१६वैधव्यं शोकसंतापं कृपणाकृपणा सती।
अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्यनाथवत्॥
“Never before acquainted with sorrow, I, a wretched woman, shall now pass my days like one without a protector, in widowhood, grief and burning pain.

१७लालितश्चाङ्गदो वीरः सुकुमारः सुखोचितः।
वत्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्च्छिते॥
“And the hero Aṅgada, petted, delicate, used to comfort — what state will he come to at the hands of an uncle mad with anger?

१८कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम्।
दुर्लभं दर्शनं तस्य तव वत्स भविष्यति॥
“Look well upon your father, my son, who loved dharma; the sight of him will be hard for you to come by, my child.

१९समाश्वासय पुत्रं त्वं संदेशं संदिशस्व मे।
मूर्ध्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि॥
“Comfort your son, and give me your last word; smell his head, for you are setting out on a journey abroad.

‘पहले कभी दुःख न पाने वाली मैं अब दीन होकर अनाथ की तरह वैधव्य और शोक-संताप का जीवन बिताऊँगी — जिसने कभी दुःख का अनुभव नहीं किया, वह अब दीन हो गई है। लाड़-प्यार में पला, वीर, सुकुमार और सुख का अभ्यस्त अंगद, क्रोध से भरे अपने चाचा के अधीन, मेरे साथ किस दशा में रहेगा?’ फिर वह पुत्र को सम्बोधित करके कहती है — ‘हे पुत्र, अपने धर्मप्रेमी पिता को भली-भाँति देख लो; हे वत्स, अब उनका दर्शन तुम्हारे लिए दुर्लभ हो जाएगा।’ फिर पति से — ‘तुम पुत्र को सान्त्वना दो और मुझे अपना सन्देश दे जाओ; क्योंकि तुम इसका मस्तक सूँघकर लम्बी यात्रा पर चल पड़े हो।’ ‘प्रवासम्’ (परदेश-यात्रा) शब्द से मृत्यु को दूर देश की यात्रा के रूप में कहा गया है, जो कोमल होते हुए भी तीव्र दुःख को सूचित करता है। चाचा का क्रोध अंगद के लिए भय का कारण होगा — यह उसकी आशंका है; यही आशंका अठारहवें सर्ग में वाली ने भी व्यक्त की थी। सोलहवें श्लोक में ‘अदुःखोपचिता’ (जिसने कभी दुःख न झेला हो) यह एक ही शब्द उसके पहले के जीवन के सम्पूर्ण सुख को सूचित कर देता है। सत्रहवें में ‘पितृव्ये क्रोधमूर्च्छिते’ (चाचा के क्रोध से भरे होने पर) यह आशंका है, जो आगे निर्मूल सिद्ध होगी — सुग्रीव अंगद को युवराज पद पर स्थापित करेंगे। उन्नीसवें में ‘मूर्ध्नि समाघ्राय’ (मस्तक सूँघकर) यह स्नेह का चिह्न भारतीय संस्कृति में प्रसिद्ध है।

"I who never knew sorrow before," she said, "am now a poor woman who must live out her widowhood in grief and pain, like one with no one to protect her. And Aṅgada, my brave boy, so petted and delicate and used to comfort — what will become of him with an uncle mad with rage?" Then she spoke to her son: "Look well at your father, my son, who loved dharma; you will not easily see him again, my child." And again to her husband: "Comfort your son and give me your last word. Smell his head in blessing, for you are setting out on a journey far away." By calling death a journey abroad she softens the word, yet the gentleness only sharpens the pain. Her fear of the angry uncle is the same fear that Vālī voiced in the eighteenth sarga. The single word "never acquainted with sorrow" sums up the whole ease of her former life. The fear itself will prove groundless, for Sugrīva will make Aṅgada crown prince. Smelling the head of a child is a mark of love well known in Indian custom.

त्रुटि बताएँ

५सुग्रीवं प्रति वचनं वानरीणां क्रन्दनं च

२०रामेण हि महत्कर्म कृतं त्वामभिनिघ्नता।
आनृण्यं तु गतं तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे॥
“A great deed indeed has been done by Rāma in striking you down; he has discharged his debt to Sugrīva under his promise.

२१सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे।
भुङ्क्ष्व राज्यमनुद्विग्नः शस्तो भ्राता रिपुस्तव॥
“Have your wish, Sugrīva; you will win back Rumā; enjoy the kingdom without care — your brother, who was your enemy, is slain.

२२किं मामेवं प्रलपतीं प्रियां त्वं नाभिभाषसे।
इमाः पश्य वरा बह्व्यो भार्यास्ते वानरेश्वर॥
“Why, lord of monkeys, do you not speak to me, your beloved, as I lament like this? Look at these many fine wives of yours.”

२३तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यः सर्वतश्च ताः।
परिगृह्याङ्गदं दीना दुःखार्ताः प्रतिचुक्रुशुः॥
Hearing her lamentation, all the monkey women round about, wretched and stricken with grief, clung to Aṅgada and wailed in answer.

‘तुम्हें मारकर राम ने बड़ा कार्य किया है; सुग्रीव को दिए वचन से वे उऋण हो गए।’ फिर सुग्रीव को सम्बोधित करके — ‘हे सुग्रीव, तुम्हारी कामना पूरी हो; तुम रुमा को पा लोगे; निश्चिन्त होकर राज्य भोगो; तुम्हारा शत्रु, तुम्हारा भाई मारा गया।’ यह उक्ति व्यंग्य से भरी है — ‘तुम्हारा शत्रु भाई’ इन दो शब्दों से सम्बन्ध का विरोध ही सूचित होता है। फिर पति से — ‘हे वानरेश्वर, इस प्रकार विलाप करती अपनी प्रिया से तुम क्यों नहीं बोलते? देखो, ये तुम्हारी बहुत-सी श्रेष्ठ पत्नियाँ हैं।’ उसका विलाप सुनकर चारों ओर से वे सब वानरियाँ दीन और दुःख से व्याकुल होकर अंगद को घेरकर चीत्कार करने लगीं। एक का शोक अनेकों के शोक में बदल गया; और अंगद को घेर लेने से उनकी चिन्ता उस बालक पर ही केन्द्रित हो गई। बीसवें श्लोक में ‘आनृण्यं गतम्’ (ऋण से मुक्त हुए) इस पद से तारा राम की प्रतिज्ञा-पूर्ति को स्वीकार करती है, फिर भी उसमें व्यंग्य है। इक्कीसवें श्लोक में सुग्रीव के प्रति उक्ति तीखी है — ‘सकामो भव’ (तुम्हारी कामना पूरी हो) यह आशीर्वाद के रूप में दिया गया उलाहना है। बाईसवें में ‘देखो, ये तुम्हारी बहुत-सी श्रेष्ठ पत्नियाँ’ इस वचन में ईर्ष्या नहीं, बल्कि पति के मौन की वेदना ही प्रकट हुई है।

"Rāma has done a great deed in striking you down," she said; "he has paid his debt to Sugrīva and kept his promise." Then she turned to Sugrīva: "Have what you wanted, Sugrīva. You will get Rumā back. Enjoy the kingdom without a care; your brother, who was your enemy, is dead." The words are loaded with irony: by joining "your enemy" and "your brother" she exposes how unnatural the quarrel was. She grants that Rāma kept his word, yet there is a sting in it, and her blessing to Sugrīva, "have your wish", is really a reproach. Then to her husband again: "Lord of monkeys, why do you not answer me, your beloved, when I lament like this? Look at all these fine wives of yours." This is not jealousy; it lays bare the pain of his silence. Hearing her lament, the monkey women all around, wretched and stricken, took hold of Aṅgada and wailed in answer. The grief of one woman became the grief of many, and in gathering Aṅgada to them their care was fixed on the boy.

त्रुटि बताएँ

६तारायाः प्रायोपवेशनसङ्कल्पः

२४किमङ्गदं साङ्गदवीरबाहो विहाय यातोऽसि चिरं प्रवासम्।
न युक्तमेवं गुणसंनिकृष्टं विहाय पुत्रं प्रियचारुवेषम्॥
“Why, hero whose valorous arms wear the armlet, have you gone away from Aṅgada on so long a journey? It is not right to leave in this way a son so near you in virtue, of dear and lovely form.

२५यद्यप्रियं किंचिदसम्प्रधार्य कृतं मया स्यात्तव दीर्घबाहो।
क्षमस्व मे तद्धरिवंशनाथ व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ॥
“If ever I did anything unwelcome to you without due thought, long-armed one, forgive me for it, lord of the monkey race; with my head I go to your feet, hero.”

२६तथा तु तारा करुणं रुदन्ती भर्तुः समीपे सह वानरीभिः।
व्यवस्यत प्रायमनिन्द्यवर्णा उपोपवेष्टुं भुवि यत्र वाली॥
So Tārā of faultless beauty, weeping piteously beside her husband with the monkey women, resolved to fast to death, sitting close beside him on the ground where Vālī lay.

‘हे अंगद (बाजूबन्द) से सुशोभित वीर भुजाओं वाले, तुम अंगद को छोड़कर इतनी लम्बी यात्रा पर क्यों चले गए? गुणों में तुम्हारे समान, प्रिय और सुन्दर वेश वाले पुत्र को छोड़कर इस प्रकार जाना उचित नहीं। हे दीर्घबाहु, यदि बिना सोचे-समझे मैंने तुम्हारा कुछ अप्रिय किया हो, तो उसे क्षमा करो; हे वानरवंश के स्वामी वीर, मैं सिर झुकाकर तुम्हारे चरणों में पड़ती हूँ।’ इस प्रकार करुण स्वर में रोती हुई, अनिन्द्य रूप वाली तारा ने वानरियों के साथ, पति के समीप जहाँ वाली पड़े थे, वहीं बैठकर प्रायोपवेशन करने का निश्चय किया। ‘प्राय’ का अर्थ है अनशन-व्रत, जो मृत्यु तक किया जाता है; इससे उसका पति के साथ जाने (सहगमन) का संकल्प प्रकट हुआ, जिसका संकेत उन्नीसवें सर्ग में ‘पादमूलं गमिष्यामि’ (मैं उनके चरणों के पास जाऊँगी) इस वचन से दिया गया था। अन्तिम तीन श्लोक लम्बे छन्द में रचे गए हैं, और इससे विलाप की गम्भीरता बढ़ गई है। सर्ग संकल्प के साथ समाप्त होता है; इक्कीसवें सर्ग में हनुमान उसे सान्त्वना देंगे। चौबीसवें श्लोक के ‘साङ्गदवीरबाहो’ सम्बोधन में श्लेष है — अंगद अर्थात् केयूर (बाजूबन्द) धारण करने वाली भुजा, और पुत्र अंगद भी; दोनों का त्याग एक ही पद में सूचित है। समीक्षित संस्करण में यहाँ एक अतिरिक्त श्लोक (4.020.023) मिलता है, जो प्रचलित (वल्गेट) पाठ में नहीं है।

"Hero whose mighty arm wears the armlet," she cried, "why have you left Aṅgada and gone on so long a journey? It is not right to go like this, leaving a son so like you in virtue, so dear and so fair. If ever without thinking I did anything that displeased you, long-armed one, forgive me. Lord of the monkey race, my hero, I bow my head at your feet." The word for armlet is aṅgada, the boy's own name, so in one phrase she speaks of the arm that wore the ornament and the son it has let go, and both are abandoned together. Weeping piteously, Tārā of flawless beauty, with the monkey women around her, resolved to fast to the death, sitting down close beside her husband where Vālī lay. Such a fast is a vow kept until death, and it shows her resolve to follow him, a resolve she had hinted at in the nineteenth sarga when she said she would go to his feet. The last verses are in a longer metre, which deepens the gravity of the lament. The sarga ends on her resolve; in the next, Hanumān will console her.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

४५ पदानि
रामचापविसृष्ट २०.१ रामधनुषा प्रक्षिप्तेन
सन्धिः
चाप + विसृष्ट → चापविसृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रामस्य चापात् विसृष्टः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (शरस्य विशेषणम्)
अन्तकर २०.१ प्राणान्तकारिणा
सन्धिः
अन्त + कर → अन्तकर — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अन्तं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (शरस्य विशेषणम्)
ताराधिपानना २०.१ चन्द्रमुखी
सन्धिः
ताराधिप + आनना → ताराधिपानना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘तारा + अधिप’ इत्यत्र अपि सवर्णदीर्घः
समासः
ताराधिपः इव आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (तारायाः विशेषणम्)
पर्यष्वजत २०.२ आलिलिङ्ग
सन्धिः
परि + अष्वजत → पर्यष्वजत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘ष्वञ्ज्’ धातोः लङ्, ‘परि’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
कुञ्जरोपम २०.२ गजतुल्यः
सन्धिः
कुञ्जर + उपम → कुञ्जरोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कुञ्जरेण उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
पर्वतेन्द्राभ २०.३ महापर्वततुल्यकान्तिः
सन्धिः
पर्वत + इन्द्र → पर्वतेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); इन्द्र + आभ → इन्द्राभ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पर्वतेन्द्रस्य आभा इव आभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पर्यदेवयत २०.३ विललाप
सन्धिः
परि + अदेवयत → पर्यदेवयत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘दिव्’ धातोः णिजन्तस्य लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
दारुणविक्रान्त २०.४ भयंकरपराक्रम
सन्धिः
दारुण + विक्रान्त → दारुणविक्रान्त — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दारुणं विक्रान्तं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
पुरोभागा २०.४ सम्मुखे स्थिताम्
सन्धिः
पुरस् + भाग → पुरोभाग — विसर्जनीयस्य उकारे ओकारः
समासः
पुरः भागे स्थिता — सप्तमीतत्पुरुषः (स्त्रीलिङ्गे)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरोभागाम्’ इति रूपेण)
हरिशार्दूल २०.५ वानरश्रेष्ठ
सन्धिः
हरि + शार्दूल → हरिशार्दूल — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हरिषु शार्दूलः इव — उपमितसमासः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
शयनोत्तम २०.५ श्रेष्ठं शय्यास्थानम्
सन्धिः
शयन + उत्तम → शयनोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
शयनेषु उत्तमम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
नृपतिसत्तम २०.५ राजश्रेष्ठाः
सन्धिः
नृपति + सत्तम → नृपतिसत्तम — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नृपतिषु सत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
गतासु २०.६ मृतः, निष्प्राणः
सन्धिः
गत + असु → गतासु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
गताः असवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
सम्प्रवर्तत् २०.७ सम्यक् प्रवर्तमानेन
सन्धिः
सम् + प्र + वर्तत् → सम्प्रवर्तत् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — वर्तमानकृदन्तम्, ‘सम्’ ‘प्र’ उपसर्गौ
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘सम्प्रवर्तता’ इति रूपेण)
मधुगन्धि २०.८ मधुसुरभिषु
सन्धिः
मधु + गन्धि → मधुगन्धि — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मधुनः गन्धः येषु तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् (वनानां विशेषणम्)
उपरम २०.८ विरामः, समाप्तिः
सन्धिः
उप + रम → उपरम — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘रम्’ धातोः घञन्तम्, ‘उप’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
महायूथपयूथप २०.९ महायूथपतीनाम् अपि अधिपतौ
सन्धिः
यूथप + यूथप → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
महतां यूथपानां यूथपः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
सुस्थित २०.१० दृढम्, कठिनम्
सन्धिः
सु + स्थित → सुस्थित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुष्ठु स्थितम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (हृदयस्य विशेषणम्)
विवासित २०.११ निर्वासितः, देशात् बहिष्कृतः
सन्धिः
वि + वासित → विवासित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वस्’ धातोः णिजन्तस्य क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
व्युष्टि २०.११ फलम्, परिणामः
सन्धिः
वि + उष्टि → व्युष्टि — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
समासः नास्ति — ‘वस्’ धातोः क्तिन्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निःश्रेयसपरा २०.१२ कल्याणसाधने तत्परा
सन्धिः
निःश्रेयस + परा → निःश्रेयसपरा — विसर्जनीयः रक्षितः
समासः
निःश्रेयसे परा — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (तारायाः विशेषणम्)
हितैषिणी २०.१२ कल्याणकामिनी
सन्धिः
हित + एषिणी → हितैषिणी — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
हितम् इच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः, स्त्रीलिङ्गे ङीप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
रूपयौवनदृप्त २०.१३ सौन्दर्ययौवनगर्विताः
सन्धिः
रूप + यौवन + दृप्त → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रूपेण यौवनेन च दृप्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (अप्सरसां विशेषणम्)
दक्षिणा २०.१३ चतुराः, कलाकुशलाः
सन्धिः
दक्षिणा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘दक्षिणानाम्’ इति रूपेण)
सुगर्हित २०.१५ अत्यन्तनिन्दितम्
सन्धिः
सु + गर्हित → सुगर्हित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुष्ठु गर्हितम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (कर्मणः विशेषणम्)
वैधव्य २०.१६ विधवात्वम्
सन्धिः
विधवा + ष्यञ् → वैधव्य — तद्धिते वृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — भावप्रधानं तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अदुःखोपचिता २०.१६ पूर्वं दुःखम् अननुभूतवती
सन्धिः
दुःख + उपचिता → दुःखोपचिता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); नञ्समासे ‘अ’
समासः
न दुःखेन उपचिता — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (तारायाः विशेषणम्)
अनाथवत् २०.१६ अनाथा इव
सन्धिः
अनाथ + वति → अनाथवत् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अनाथा इव — तद्धितान्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम्
सुखोचित २०.१७ सुखभोगयोग्यः
सन्धिः
सुख + उचित → सुखोचित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सुखस्य उचितः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (अङ्गदस्य विशेषणम्)
क्रोधमूर्च्छित २०.१७ क्रोधेन विह्वले
सन्धिः
क्रोध + मूर्च्छित → क्रोधमूर्च्छित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रोधेन मूर्च्छितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (पितृव्यस्य विशेषणम्)
पितृव्य २०.१७ पितुः भ्राता, चुल्लपिता
सन्धिः
पितृ + व्य → पितृव्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
सुदृष्ट २०.१८ सम्यक् दृष्टम्
सन्धिः
सु + दृष्ट → सुदृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुष्ठु दृष्टम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
समाघ्राय २०.१९ मूर्धनि आघ्राय, शिरः सूत्वा
सन्धिः
सम् + आ + घ्राय → समाघ्राय — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘घ्रा’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
आनृण्य २०.२० ऋणमुक्तिः
सन्धिः
अनृण + ष्यञ् → आनृण्य — तद्धिते वृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — भावप्रधानं तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रतिश्रव २०.२० प्रतिज्ञायाम्
सन्धिः
प्रति + श्रव → प्रतिश्रव — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘श्रु’ धातोः अप्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
अनुद्विग्न २०.२१ निश्चिन्तः
सन्धिः
अनु + उद्विग्न → अनुद्विग्न — नञ्समासे ‘अन्’
समासः
न उद्विग्नः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
प्रलपत् २०.२२ विलपन्तीम्
सन्धिः
प्र + लपत् → प्रलपत् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — वर्तमानकृदन्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘प्रलपतीम्’ इति रूपेण)
प्रतिचुक्रुशुः २०.२३ प्रति क्रन्दितवत्यः
सन्धिः
प्रति + चुक्रुशुः → प्रतिचुक्रुशुः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘क्रुश्’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
साङ्गद २०.२४ केयूरयुक्तः; अत्र श्लेषेण पुत्रेण अङ्गदेन सहितः इति अपि
सन्धिः
स + अङ्गद → साङ्गद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अङ्गदेन (केयूरेण) सहितः — बहुव्रीहिः; ‘साङ्गदवीरबाहो’ इति समुदाये पूर्वपदम्
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (‘साङ्गदवीरबाहो’ इति समासे)
गुणसंनिकृष्ट २०.२४ गुणैः समीपम् आनीतः, सदृशगुणः
सन्धिः
गुण + संनिकृष्ट → गुणसंनिकृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गुणैः संनिकृष्टः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (पुत्रस्य विशेषणम्)
असम्प्रधार्य २०.२५ अविचार्य
सन्धिः
अ + सम्प्रधार्य → असम्प्रधार्य — नञ्समासे ‘अ’
समासः
न सम्प्रधार्य — नञ्तत्पुरुषः (ल्यबन्ते)
विभक्तिः
अव्ययम्
मूर्ध्ना २०.२५ शिरसा
सन्धिः
मूर्धन् — सन्धिकार्यं नास्ति; तृतीयैकवचने ‘मूर्ध्ना’
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘मूर्धन्’ इत्यस्य रूपम्)
अनिन्द्यवर्णा २०.२६ निर्दोषकान्तिः
सन्धिः
अ + निन्द्य → अनिन्द्य — नञ्समासे ‘अ’; निन्द्य + वर्णा → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अनिन्द्यः वर्णः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (तारायाः विशेषणम्)
उपोपवेष्टुम् २०.२६ समीपे उपवेष्टुम्
सन्धिः
उप + उपवेष्टुम् → उपोपवेष्टुम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — ‘विश्’ धातोः तुमुन्, ‘उप’ ‘उप’ इति द्वौ उपसर्गौ
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
प्राय २०.२६ आमरणम् अनशनव्रतम्
सन्धिः
प्र + आय → प्राय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रायम्’ इति रूपेण)