॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्ड · सर्ग 92

अयोध्याकाण्ड — सर्ग 92

भरद्वाज की अनुमति से भरत का चित्रकूट की ओर प्रस्थान

मुनि का कुशल-प्रश्न, भरत का विदा माँगना, चित्रकूट के मार्ग का निर्देश, माताओं का परिचय, कैकेयी की निन्दा, मुनि का समाधान, सेना का प्रस्थान

अस्मिन् सर्गे भरद्वाजस्य आश्रमे रात्रिं व्युष्य भरतः प्रभाते मुनिम् उपगच्छति। मुनिः कुशलं पृच्छति, भरतः च सेनायाः सेवकानां च तृप्तिं निवेद्य आमन्त्रणं याचते, रामस्य आश्रमस्य मार्गं च पृच्छति। भरद्वाजः अर्धतृतीयेषु योजनेषु चित्रकूटं मन्दाकिनीं पर्णकुटीं च निर्दिश्य दक्षिणेन मार्गेण सेनां वाहयितुम् आदिशति। ‘प्रयाणम्’ इति श्रुत्वा दशरथस्य महिष्यः यानानि त्यक्त्वा मुनिं परिवार्य चरणौ गृह्णन्ति; कैकेयी अपि सलज्जा तथा करोति। ततः मुनिः मातॄणां परिचयं पृच्छति, भरतः च कौसल्यां सुमित्रां कैकेयीं च क्रमेण वर्णयति — अन्तिमां षड्भिः निन्दावचनैः। मुनिः तं समाधत्ते — ‘कैकेयी दोषेण न अवगन्तव्या; रामप्रव्राजनं सुखोदर्कं देवानां दानवानाम् ऋषीणां च हितकरं भविष्यति।’ अनुज्ञां लब्ध्वा भरतः सेनां योजयति; रथाः गजाः यानानि पदातयश्च प्रस्थिताः, स्त्रियः च रामदर्शनकांक्षिण्यः मुदिताः प्रयान्ति। अन्ते गजवाजिसमाकुला महासेना दक्षिणां दिशम् आवृत्य महामेघः इव वनानि व्यतिक्रम्य गङ्गायाः परतीरे महद् वनं प्रविगाहते।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१प्रातः भरद्वाजस्य कुशलप्रश्नः

१ततस्तां रजनीं व्युष्य भरतः सपरिच्छदः।
कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह॥
Then Bharata, having passed that night there and received the sage’s hospitality, came of his own accord with all his retinue to Bharadvāja.

२तमृषिः पुरुषव्याघ्रं प्रेक्ष्य प्राञ्जलिमागतम्।
हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत॥
Seeing that tiger among men approach with folded hands, Bharadvāja, who had just completed his fire offering, spoke to Bharata.

३कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता।
समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ॥
“Did the night pass pleasantly for you here in our domain? Were all your people content with the hospitality? Tell me, sinless one.”

४तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च।
आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम्॥
Bowing and folding his hands, Bharata answered the sage of surpassing splendour, who had come out of his hermitage.

पिछले सर्ग में भरद्वाज ने भरत की पूरी चतुरंगिणी सेना का अलौकिक आतिथ्य किया था; वह रात वैसे ही बीती जैसे नन्दनवन में देवताओं की बीतती है। इस सर्ग में प्रभात होते ही वह प्रसंग पूरा होता है और यात्रा फिर आरम्भ होती है। भरत वह रात वहाँ बिताकर, आतिथ्य स्वीकार करके, अपने परिजनों के साथ स्वेच्छा से ही भरद्वाज के पास जाते हैं — किसी के बुलाने पर नहीं, अपने आप। ऋषि अग्निहोत्र करके, उस पुरुषसिंह को हाथ जोड़े आते देखकर स्नेह से पूछते हैं — ‘हमारे यहाँ तुम्हारी रात सुख से बीती न? तुम्हारे सब लोग आतिथ्य से संतुष्ट हुए न? हे निष्पाप, मुझे सच-सच बताओ।’ यह प्रश्न केवल औपचारिक नहीं, बल्कि आतिथेय के हृदय की परीक्षा है — जो अतिथि का सत्कार करता है, वह उसकी तृप्ति के विषय में ही पूछता है। भरत ने हाथ जोड़कर और प्रणाम करके आश्रम से बाहर निकले उन परम तेजस्वी ऋषि को उत्तर दिया। कवि यहाँ दोनों की विनम्रता का ही वर्णन करते हैं — मुनि अतिथि का कुशल पूछते हैं, और राजकुमार प्रणाम करके ही उत्तर देना आरम्भ करते हैं। आश्रम से बाहर आना भी सत्कार का ही चिह्न है। ‘कच्चित्’ (क्या…न?) शब्द का दो बार प्रयोग भी आतिथेय की चिन्ता को ही प्रकट करता है।

In the previous sarga Bharadvāja had given Bharata's whole fourfold army its unearthly welcome, and the night had passed as if for gods in the Nandana grove. In this sarga that story closes at dawn and the journey begins again. Having spent the night there and received the sage's hospitality, Bharata went with all his retinue to Bharadvāja of his own accord, unsummoned. The seer had just made his fire offering, and seeing that tiger among men come with folded hands, he asked him warmly: “Did the night pass pleasantly for you here in our domain? Were all your people content with the welcome? Tell me truly, sinless one.” The question was not mere form but the concern of a host's heart; one who honours a guest asks only whether he is satisfied. Bharata folded his hands, bowed, and answered the sage of surpassing splendour, who had come out of his hermitage to meet him — itself a mark of honour. The poet describes only the courtesy of the two: the sage asks after his guest's welfare, and the prince bows before he begins to answer.

त्रुटि बताएँ

२भरतस्य उत्तरम्, आमन्त्रणं मार्गप्रश्नश्च

५सुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः।
बलवत्तर्पितश्चाहं बलवान्भगवंस्त्वया॥
“I have lodged in comfort, revered one, with all my forces and conveyances, and I, with my army, have been abundantly satisfied by you.

६अपेतक्लमसंतापाः सुभिक्षाः सुप्रतिश्रयाः।
अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः॥
“Our weariness and distress are gone, we have fared well and been well housed; all of us, servants included, have passed the night in the greatest ease.

७आमन्त्रयेऽहं भगवन्कामं त्वामृषिसत्तम।
समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा॥
“I now take my leave of you, revered one, best of sages, as I may; look with a friendly eye upon one who sets out for his brother.

८आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः।
आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे॥
“Tell me, knower of dharma, where the hermitage of that righteous great soul lies; say which road leads there and how far it is.”

भरत कहते हैं — ‘भगवन्, मैं अपनी समस्त सेना और वाहनों सहित सुख से रहा; आप बलवान् ने मुझे भरपूर तृप्त किया।’ सब लोग थकान और संताप से मुक्त हो गए, सबको भरपूर भोजन और अच्छा आश्रय मिला; सेवकों सहित सभी बड़े सुख से रहे। इस वचन से भरत केवल आतिथ्य की प्रशंसा नहीं करते, बल्कि दासों और सेवकों की तृप्ति को अलग से स्मरण करते हैं — यह उनके शील की विशेषता है कि वे अपने सुख को नहीं गिनते, दूसरों के सुख को ही गिनते हैं। फिर वे विदा माँगते हैं — ‘हे ऋषिश्रेष्ठ, मैं आपसे विदा लेता हूँ; भाई के पास जा रहे मुझको मैत्रीपूर्ण दृष्टि से देखिए।’ ‘मैत्रेण चक्षुषा’ (मित्र-भाव भरी दृष्टि से) यह पद मर्मस्पर्शी है — आशीर्वाद ही उनका पाथेय है। इसके बाद मुख्य प्रश्न आता है — ‘हे धर्मज्ञ, उन धर्मात्मा महात्मा का आश्रम कहाँ है? वहाँ कौन-सा मार्ग जाता है? और मार्ग कितना लंबा है? यह सब मुझे बताइए।’ यहाँ पहली बार भरत की यात्रा का लक्ष्य स्पष्ट शब्दों में कहा गया है — राम का आश्रम ही गन्तव्य है, और कुछ नहीं। सत्कार स्वीकार करके भी उनका मन वहाँ नहीं रमता, क्योंकि उनका चित्त भाई में ही बँधा है।

Bharata said: “Revered sir, I have lodged in comfort with all my forces and mounts, and you have satisfied me and my army abundantly. Our weariness and distress are gone; we have eaten well and been well housed, and all of us, servants included, passed the night in the greatest ease.” In these words Bharata not only praised the hospitality but remembered separately the content of the servants and attendants; that is his nature, to count not his own comfort but that of others. Then he asked leave to go: “Best of sages, I now take my leave of you. Look with a friendly eye on me as I set out to find my brother.” That friendly look — the sage's blessing — was to be his provision for the road. Then came his chief question: “Knower of dharma, tell me where the hermitage of that righteous great soul lies, which road leads there and how far it is.” Here for the first time the goal of his journey is named in plain words: Rāma's hermitage and nothing else. He had accepted the welcome but took no delight in it, for his mind was bound to his brother.

त्रुटि बताएँ

३भरद्वाजेन चित्रकूटमार्गस्य निर्देशः

९इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम्।
प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः॥
Thus questioned by Bharata, who longed to see his brother, the greatly splendid and greatly austere Bharadvāja replied.

१०भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने।
चित्रकूटगिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः॥
“Bharata, at a distance of two and a half yojanas, in an unpeopled forest, stands the hill called Citrakūṭa, with lovely cascades and groves.

११उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी।
पुष्पितद्रुमसंछन्ना रम्यपुष्पितकानना॥
“Reaching its northern flank you will find the river Mandākinī, screened by flowering trees, with delightful blossoming woods about it.

१२अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटं च पर्वतम्।
तयोः पर्णकुटीं तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्॥
“Beyond that river stands Mount Citrakūṭa, and between the two is their leaf hut; there, assuredly, the two of them dwell.

१३दक्षिणेन च मार्गेण सव्यदक्षिणमेव च।
गजवाजिसमाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते॥
“By the southern road, and then bearing left and south, drive your army, thronged with elephants and horses, O commander of the host —

इस प्रकार पूछे जाने पर, भाई के दर्शन के लिए लालायित भरत को महातेजस्वी, महातपस्वी भरद्वाज ने उत्तर दिया। ‘हे भरत, यहाँ से ढाई योजन दूर एक निर्जन वन में चित्रकूट नाम का पर्वत है, जिसके झरने और वन बड़े रमणीय हैं। उसके उत्तरी पार्श्व से होकर मन्दाकिनी नदी बहती है, जो फूले हुए वृक्षों से ढकी है और जिसके तट के वन रमणीय फूलों से भरे हैं। उस नदी के आगे चित्रकूट पर्वत है; उन दोनों के बीच पर्णकुटी है — वहीं वे दोनों निश्चय ही रहते हैं।’ इस प्रकार मार्ग तीन चिह्नों से बताया गया — निर्जन वन, फूलों से भरी नदी और नीला पर्वत; अगले सर्ग में यही क्रम से भरत की आँखों के सामने आते हैं। फिर सेनापति को सम्बोधित करके मुनि कहते हैं — ‘हे सेनापति, हाथियों और घोड़ों से भरी इस सेना को दक्षिण के मार्ग से, फिर दाहिने-बाएँ होते हुए ले चलो; इस प्रकार हे महाभाग, तुम राघव को देखोगे।’ इस प्रकार मुनि केवल स्थान ही नहीं बताते, बल्कि मार्ग के मोड़ भी सूचित करते हैं। यहाँ गीताप्रेस संस्करण की पादटिप्पणी दूरी के विषय में मतभेद का उल्लेख करती है — मूल में दस कोस कहे गए हैं, किन्तु लोकप्रसिद्धि अट्ठाईस कोस की है। मुनि के वाक्य में ‘ध्रुवम्’ (निश्चय ही) यह निश्चयवाचक पद भरत के संशय को दूर कर देता है।

Thus asked by Bharata, who longed to see his brother, Bharadvāja of great splendour and great austerity replied: “Bharata, two and a half yojanas from here, in an unpeopled forest, stands the hill called Citrakūṭa, with lovely waterfalls and groves. On its northern side flows the river Mandākinī, screened by flowering trees, with delightful blossoming woods about it. Beyond that river is Mount Citrakūṭa, and between the two stands their leaf hut; there, without doubt, the two of them live.” So the way was marked by three signs — the empty forest, the flowering river, the dark mountain — and in the next sarga these will come before Bharata's eyes one by one. The word “without doubt” put Bharata's uncertainty to rest. Then, turning to the army's commander, the sage said: “Commander of the host, drive your army, crowded with elephants and horses, by the southern road and then bearing left and south” — so he told not only the place but the bends of the way.

त्रुटि बताएँ

४राजमहिष्याणां मुनिचरणवन्दनम्

१४वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्।
प्रयाणमिति च श्रुत्वा राजराजस्य योषितः॥
“drive it on, illustrious one, and you will behold Rāghava.” Hearing the word “departure”, the wives of the king of kings,

१५हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्यवारयन्।
वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया॥
though fit to ride, left their carriages and gathered about the brahmin. Trembling, wasted and wretched, together with queen Sumitrā,

१६कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः।
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता॥
Kausalyā there clasped the sage’s feet with both her hands. And Kaikeyī, whose desire had borne no fruit and who was reproached by the whole world,

१७कैकेयी तत्र जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा।
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम्॥
she too clasped those feet, abashed. Then, having circled the revered great sage in reverence,

‘हे महाभाग, सेना ले चलो, फिर तुम राघव को देखोगे’ — यह कहे जाने पर ‘प्रस्थान’ शब्द सुनकर राजाधिराज दशरथ की पत्नियाँ, यद्यपि वे सवारी के ही योग्य थीं, सवारियाँ छोड़कर ब्राह्मण को घेरकर खड़ी हो गईं। कवि यहाँ एक हृदयस्पर्शी दृश्य रचते हैं — जो रानियाँ पालकियों से उतरने योग्य भी नहीं हैं, वे पैरों से धरती पर उतरकर मुनि के चारों ओर खड़ी हैं। काँपती हुई, दुबली और दीन कौसल्या ने सुमित्रा देवी के साथ अपने हाथों से मुनि के चरण पकड़ लिए। जिसकी कामना पूरी नहीं हुई और जो सारे लोक की निन्दा का पात्र बनी, वह कैकेयी भी लज्जित होकर उन्हीं चरणों को पकड़ती है। उसकी कामना असफल रही — राज्य मिलकर भी निष्फल हो गया, पति मर गए और पुत्र विमुख हो गया; इसलिए अब लज्जा ही उसका एकमात्र वस्त्र है। फिर वह भगवान् महामुनि की प्रदक्षिणा करके दीन मन से भरत के ही पास, कुछ दूरी पर खड़ी हो गई — न वह अलग खड़ी रह सकती है, न पास जा सकती है। यही उसकी दशा का सबसे सटीक चित्र है। रानियों का पैदल चलना ही उनकी नई दशा का पहला चिह्न है।

“Drive it on, illustrious one, and you will see Rāghava.” Hearing the word “departure”, the wives of the king of kings, though they were entitled to ride, left their carriages and gathered round the brahmin. The poet makes a moving scene of it: queens who should not even step down from their litters came down on foot and stood around the sage. Trembling, wasted and wretched, Kausalyā, with Queen Sumitrā, clasped the sage's feet with both hands. Kaikeyī too, whose desire had borne no fruit and whom the whole world reproached, clasped those same feet in shame. Her wish had come to nothing: the kingdom she won was worthless, her husband was dead and her son had turned from her, so that shame was now her only garment. Then, having walked reverently round the great sage, she stood dejected not far from Bharata — unable to stand apart and unable to come close, a perfect image of her state. That the queens went on foot was the first sign of their new condition.

त्रुटि बताएँ

५भरद्वाजस्य प्रश्नः, कौसल्यायाः परिचयः

१८अदूराद्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा।
तत्र पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो महामुनिः॥
she stood, downcast, not far from Bharata himself. There Bharadvāja, the great sage, asked Bharata:

१९विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मातॄणां तव राघव।
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिकः॥
“I wish to know which of your mothers is which, Rāghava.” So addressed by Bharadvāja, the righteous Bharata,

२०उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः।
यामिमां भगवन्दीनां शोकानशनकर्शिताम्॥
skilled in speech, folded his hands and said: “This lady, revered one, worn down by grief and fasting,

२१पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।
एषां तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्॥
whom you see as a goddess, the chief queen of my father — she bore that tiger among men, whose gait has the stride of a lion,

२२कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।
अस्या वामभुजं श्लिष्टा या सा तिष्ठति दुर्मनाः॥
Rāma; Kausalyā bore him as Aditi bore Dhātṛ. And she who stands clinging to her left arm, downcast,

उनकी ऐसी दशा देखकर दृढ़व्रती भरद्वाज ने भरत से पूछा — ‘हे राघव, मैं तुम्हारी माताओं का विशेष परिचय जानना चाहता हूँ।’ यह कहे जाने पर वाणी में कुशल धर्मात्मा भरत हाथ जोड़कर बोले। ‘भगवन्, जिन्हें आप शोक और उपवास से दुर्बल हुई, दीन, देवता के समान, पिताजी की पटरानी देवी के रूप में देख रहे हैं — इन्हीं ने सिंह के समान पराक्रम से चलने वाले पुरुषसिंह राम को जन्म दिया, जैसे अदिति ने धाता को।’ यह उपमा गम्भीर है — कौसल्या अदिति हैं और राम आदित्य; किन्तु आज वे आदित्य की माता निराहार, दुर्बल होकर वन में खड़ी हैं। परिचय का क्रम भी सूचक है — पहले बड़ी माता, फिर मँझली, और अन्त में अपनी माता; यह क्रम कुल-मर्यादा का अनुसरण करता है, अपने स्नेह का नहीं। ‘देवता के समान देख रहे हैं’ — इस वचन से भरत मुनि की दृष्टि को ही प्रमाण मानते हैं। फिर वे दूसरी माता का परिचय देना आरम्भ करते हैं — ‘इनकी बाईं भुजा से सटकर जो उदास मन से खड़ी हैं…’ — यह वाक्य आगे पूरा होता है। ‘पिता की पटरानी’ इस पद से वे पिता की स्मृति भी जगा देते हैं।

Seeing them so, Bharadvāja, firm in his vows, asked Bharata: “I would like to know which of your mothers is which, Rāghava.” The righteous Bharata, skilled in speech, folded his hands and said: “Revered sir, this lady you see, worn down by grief and fasting and looking like a goddess, the chief queen of my father — she bore Rāma, that tiger among men who walks with a lion's stride, as Aditi bore Dhātṛ.” The image is solemn: Kausalyā is Aditi and Rāma a son of Aditi, yet today that mother of a god stands wasted and fasting in the forest. The order of introduction is telling as well — first the eldest mother, then the middle one, and last his own — an order that follows the family's rank, not his own affection. Calling her his father's chief queen, he also recalls his father's memory. Then he began to point out the second: “And she who stands downcast, clinging to her left arm…”

त्रुटि बताएँ

६सुमित्रायाः तत्पुत्रयोश्च परिचयः

२३इयं सुमित्रा दुःखार्ता देवी राज्ञश्च मध्यमा।
कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे॥
this is Sumitrā, stricken with sorrow, the king’s second queen, like a branch of the karṇikāra tree in the depth of the wood with its blossoms fallen.

२४एतस्यास्तौ सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ।
उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ॥
These two princes are that lady’s sons, radiant as gods — Lakṣmaṇa and Śatrughna, both heroes of unfailing valour.

‘ये दुःख से पीड़ित देवी सुमित्रा हैं, महाराज की मँझली रानी; ये वन के भीतर उस कर्णिकार की शाखा के समान दिखती हैं जिसके फूल झड़ चुके हों।’ यहाँ भी उपमा सूक्ष्म है — कर्णिकार वृक्ष फूलों से ही शोभा पाता है; फूल झड़ जाने पर वह शाखा अलंकारहीन और सूखी हो जाती है; उसी प्रकार आभूषणों से रहित और पुत्र से बिछुड़ी सुमित्रा हैं। ‘इन देवी के ये दो पुत्र हैं, देवताओं जैसी कान्ति वाले कुमार — दोनों वीर, सत्यपराक्रमी लक्ष्मण और शत्रुघ्न।’ एक पुत्र राम के साथ वन चला गया, और दूसरा मामा के घर से लौट आया है पर राज्य में आनन्दहीन है — इसलिए उनका दुःख भी दोहरा है। सुमित्रा के वर्णन में भरत कोई दोष नहीं लगाते, न ही उनके शोक का कारण अलग से बताते हैं; ध्वनि यह है कि उनका शोक केवल दूसरों के शोक से उत्पन्न हुआ है। ‘सत्यपराक्रमौ’ (सत्यपराक्रमी) विशेषण से वे भाइयों की प्रशंसा करते हैं कि उनका पराक्रम सत्य का ही अनुसरण करता है। इस प्रकार दो माताओं का परिचय शान्त वचनों में पूरा होता है। ‘देववर्णिनौ’ (देवताओं जैसी कान्ति वाले) पद से यह भी सूचित होता है कि उनकी कान्ति माता से ही विरासत में मिली है।

“…is Sumitrā, the king's second queen, stricken with sorrow, like a branch of the karṇikāra tree deep in the forest whose flowers have fallen.” This image too is subtle: the karṇikāra is beautiful only in its flowers, and when they fall the branch is bare and dry; so was Sumitrā, without ornaments and parted from her son. “These two princes, radiant as gods, are her sons, Lakṣmaṇa and Śatrughna, both heroes of true valour” — their brightness itself a gift from their mother. One of her sons had gone to the forest with Rāma, the other had come home from his uncle's house only to find no joy in the kingdom, so her grief was twofold. In describing Sumitrā Bharata charges her with nothing and gives no separate reason for her sorrow; her grief, he implies, is born only of others' grief. So the introduction of the two mothers ends in quiet words.

त्रुटि बताएँ

७कैकेय्याः परिचयः, भरतस्य रोषः

२५यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ।
राजा पुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः॥
But she for whose sake those two tigers among men went from here into peril of their lives, and the king, bereft of his sons, went to heaven —

२६क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्।
ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यरूपिणीम्॥
she who is wrathful, unschooled in wisdom, arrogant, thinking herself the favoured one, greedy for lordship, ignoble though noble in appearance —

२७ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्।
यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः॥
know her to be my mother, cruel, set upon wickedness; in her I see the root of the great calamity that has come upon me.”

२८इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा।
विनिःश्वस्य स ताम्राक्षः क्रुद्धो नाग इव श्वसन्॥
So spoke that lion among men in a voice choked with tears, and then, hissing like an angry serpent, breathed hard, his eyes red.

फिर स्वर अचानक बदल जाता है। ‘जिसके कारण वे दोनों नरश्रेष्ठ यहाँ से प्राणसंकट में चले गए, और महाराज पुत्रहीन होकर स्वर्ग सिधार गए — उस क्रोधी, अविवेकी, घमंडी, अपने को सौभाग्यशालिनी मानने वाली, ऐश्वर्य की लालची, आर्य-रूप में छिपी अनार्या कैकेयी को मेरी माता जानिए — क्रूर और पापपूर्ण निश्चय वाली; मैं अपने इस महान् संकट का मूल इसी को देखता हूँ।’ बहुत-से विशेषणों से भरत अपनी माता की निन्दा करते हैं — बाहरी रूप से आर्या, किन्तु भीतर से अनार्या — यह विरोध ही उनके वचन का सार है। ‘मेरी माता जानिए’ इन शब्दों में लज्जा और रोष दोनों छिपे हैं। यह कहकर वे नरशार्दूल आँसुओं से रुँधी वाणी में लंबी साँस लेते हुए, लाल आँखों से, क्रुद्ध नाग की तरह फुफकारते हुए खड़े रहे। आँसू और क्रोध एक साथ मिल गए हैं — पुत्र माता की निन्दा करते हुए भी रोता है, क्योंकि यह निन्दा भी अपने ही कुल की है। यही भरत के चरित्र का केन्द्र है — सत्य अप्रिय होने पर भी कहना चाहिए, किन्तु आँसुओं के साथ। लाल आँखें, लंबी साँस और नाग की उपमा — ये तीनों रोष के बाहरी लक्षण हैं।

Then his tone suddenly changed. “But she for whose sake those two tigers among men have gone from here into danger of their lives, and the king, bereft of his sons, has gone to heaven — wrathful, foolish, arrogant, vain of her good fortune, greedy for power, base though she looks noble, cruel and set on wickedness — know that she is Kaikeyī, my mother. In her I see the root of the great calamity that has come upon me.” With epithet after epithet Bharata condemns his own mother, and the heart of his words is the contrast between her noble outward form and her base nature within. In “know her to be my mother” lie both shame and anger. Having said this, that tiger among men, his voice choked with tears, sighed, and stood there with reddened eyes, breathing hard like an angry serpent — red eyes, heavy breath and the serpent image are all outward signs of his wrath. Tears and anger were joined: the son weeps even as he condemns his mother, for the shame is his own family's. This is the centre of Bharata's character: the truth must be spoken even when it is bitter, but with tears.

त्रुटि बताएँ

८मुनेः समाधानवचनम्

२९भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तदा।
प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्॥
To Bharata as he spoke thus the great sage Bharadvāja, of great understanding, replied with words full of meaning.

३०न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया।
रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति॥
“You must not regard Kaikeyī as being at fault, Bharata; this banishment of Rāma will have a happy issue.

३१देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम्।
हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह॥
“From Rāma’s going to the forest there will come good in this world for the gods, for the dānavas, and for the sages of disciplined souls.”

ऐसा कहते हुए भरत को महाबुद्धिमान् महर्षि भरद्वाज ने सार्थक वचन से उत्तर दिया। ‘हे भरत, तुम्हें कैकेयी को दोषी नहीं समझना चाहिए; राम का यह वनवास अन्त में सुखदायक होगा।’ ‘उदर्क’ शब्द का अर्थ है परिणाम — जो आज दुःख-सा प्रतीत होता है, उसका परिणाम सुख ही होगा। फिर विस्तार से कारण बताया जाता है — ‘राम के वनवास से देवताओं, दानवों और आत्मज्ञानी ऋषियों का यहाँ हित ही होगा।’ इस एक वाक्य से मुनि सम्पूर्ण रामायण का प्रयोजन सूचित कर देते हैं — वनवास दण्ड नहीं, बल्कि रावण-वध और लोक-रक्षा का आरम्भ है। शोक का उत्तर केवल सान्त्वना नहीं, बल्कि दूरदर्शिता है; इसलिए भरत का मन कुछ शान्त हुआ। ऋषि के वचन का तात्पर्य यह है कि कैकेयी का दोष भी दैव का साधन मात्र है; और इससे माता की निन्दा का भार पुत्र के हृदय से हट जाता है। ‘अर्थवत्’ (सार्थक) विशेषण से कवि स्वयं ही उनके वचन की गम्भीरता सूचित करते हैं।

As Bharata spoke so, the great seer Bharadvāja, of deep understanding, answered him with words full of meaning. “Bharata, you must not look on Kaikeyī as being at fault. This banishment of Rāma will turn out happily” — what seems sorrow today will end in joy. Then he gave the reason: “From Rāma's going to the forest good will come in this world to the gods, to the dānavas and to the sages of disciplined soul.” In that one sentence the sage hints at the purpose of the whole Rāmāyaṇa: the forest exile is no punishment but the beginning of Rāvaṇa's destruction and the rescue of the worlds. His answer to grief was not mere consolation but foresight, and Bharata's mind grew somewhat calmer. The seer's meaning is that even Kaikeyī's fault was an instrument of destiny, and so the burden of condemning his mother was lifted from the son's heart.

त्रुटि बताएँ

९अनुज्ञां लब्ध्वा सेनायाः सज्जा

३२अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्।
आमन्त्र्य भरतः सैन्यं युज्यतामिति चाब्रवीत्॥
His purpose accomplished, Bharata saluted him, circled him in reverence, took his leave, and ordered the army to make ready.

३३ततो वाजिरथान्युक्त्वा दिव्यान्हेमविभूषितान्।
अध्यारोहत्प्रयाणार्थं बहून्बहुविधो जनः॥
Then many men of many kinds yoked their splendid horses and chariots adorned with gold and mounted them for the march.

३४गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः।
जीमूता इव घर्मान्ते सघोषाः सम्प्रतस्थिरे॥
She-elephants and bull elephants, girthed with gold and bearing banners, set out roaring like thunderclouds at the end of the hot season.

३५विविधान्यपि यानानि महान्ति च लघूनि च।
प्रययुः सुमहार्हाणि पादैरपि पदातयः॥
Carriages of every kind, great and small and very costly, moved on; and the foot soldiers went on foot.

मनोरथ सिद्ध होने पर कृतार्थ भरत ने मुनि को प्रणाम करके, उनकी प्रदक्षिणा करके और विदा लेकर सेना से कहा — ‘तैयार हो जाओ।’ तब अनेक प्रकार के लोग सोने से सजे दिव्य घोड़ों को रथों में जोतकर, प्रस्थान के लिए बहुत-से रथों पर चढ़ गए। सोने की झूलों वाली और पताकाओं से सजी हथिनियाँ और हाथी ग्रीष्म के अन्त के गरजते मेघों की भाँति शब्द करते हुए चल पड़े — ग्रीष्म के अन्त के मेघों की उपमा से कवि सेना के गम्भीर नाद का वर्णन करते हैं, जिसमें घंटों की ध्वनि ही गर्जन है। बड़ी-छोटी, बहुमूल्य, अनेक प्रकार की सवारियाँ चल पड़ीं; पैदल सैनिक तो पैरों से ही चले। इस प्रकार चतुरंगिणी सेना क्रम से फिर तैयार हो गई। यहाँ कवि सवारियों की विविधता गिनाकर सेना की विशालता दिखाते हैं — रथ, हाथी, घोड़े, पालकियाँ और पैदल सैनिक एक ही प्रवाह में मिल गए। आतिथ्य का विश्राम समाप्त हुआ, कर्म फिर आरम्भ हुआ। ‘युज्यताम्’ (तैयार हो जाओ) — यह एक ही शब्द समूची सेना को चला देता है।

His purpose fulfilled, Bharata saluted the sage, walked round him in reverence, took his leave and ordered the army to make ready. Then men of every kind yoked their splendid gold-adorned horses and chariots and mounted them for the march. She-elephants and bull elephants, girthed with gold and flying banners, set out roaring like thunderclouds at the end of the hot season — the image conveys the deep noise of the army, the ringing of their bells like thunder. Carriages of every kind, large and small and very costly, moved off, and the foot-soldiers went on foot. So the fourfold army was once more made ready, chariots, elephants, horses, litters and foot-soldiers joined in one stream. The rest of the welcome was over, and the work began again; a single word, “make ready”, set the whole army in motion.

त्रुटि बताएँ

१०स्त्रीणां भरतस्य च प्रस्थानम्, वनप्रवेशः

३६अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः।
रामदर्शनकांक्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा॥
Then Kausalyā and the other women, longing to see Rāma, set out gladly in the finest of conveyances.

३७चन्द्रार्कतरुणाभासां नियुक्तां शिबिकां शुभाम्।
आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरतः सपरिच्छदः॥
And illustrious Bharata mounted the fair palanquin made ready for him, bright as the young sun and moon, and set out with his retinue.

३८सा प्रयाता महासेना गजवाजिसमाकुला।
दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः॥
That great army, crowded with elephants and horses, went forth, covering the southern quarter like a great cloud risen in the sky.

३९वनानि च व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः।
गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वथ नदीष्वपि॥
Crossing woods frequented by deer and birds, it passed along the farther shore of the Gaṅgā, among hills and rivers as well.

४०सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियूथा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसंघान्।
महद्वनं तत्प्रविगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र॥
With its elephants, horses and warriors in high spirits, frightening the herds of deer and flocks of birds, plunging into that vast forest, Bharata’s army shone in splendour there.

तब कौसल्या आदि रानियाँ राम के दर्शन की अभिलाषा से उत्तम सवारियों पर प्रसन्न होकर चल पड़ीं — शोक से उठी आशा ही उनका वाहन है; जो रात में रो रही थीं, वे प्रभात में हर्षित हैं। श्रीमान् भरत भी चन्द्रमा और उगते सूर्य जैसी आभा वाली, सजी हुई सुन्दर पालकी में बैठकर परिजनों के साथ चल पड़े। हाथियों और घोड़ों से भरी वह विशाल सेना दक्षिण दिशा को घेरती हुई उमड़े महामेघ की तरह चल पड़ी। मृगों और पक्षियों से सेवित वनों को पार करके वह गंगा के उस पार के पर्वतों और नदियों में पहुँची। अन्त में कवि उपजाति छन्द से चित्र पूरा करते हैं — जिसके हाथियों और घोड़ों के झुंड अत्यन्त प्रसन्न थे, वह भरत की सेना मृगों और पक्षियों के समूहों को डराती हुई उस महान् वन में प्रवेश करती हुई वहाँ शोभित हुई। इस प्रकार यह सर्ग आश्रम से आरम्भ होकर वन-प्रवेश पर समाप्त होता है; अगले सर्ग में दूर से चित्रकूट ही दिखाई देता है, और भरत धुएँ की शिखा देखकर भाई के आश्रम का निश्चय करते हैं। ‘रराज’ (शोभित हुई) इस क्रियापद से सर्ग का अन्तिम भाव शोभा ही है, शोक नहीं।

Then Kausalyā and the other women, longing to see Rāma, set out gladly in the finest carriages; the hope that rose out of their grief carried them, and those who had wept in the night were joyful at dawn. Illustrious Bharata too mounted the fair palanquin made ready for him, bright as the young sun and moon, and set out with his retinue. That great army, crowded with elephants and horses, went forth covering the southern quarter like a great cloud rising in the sky. Passing through woods full of deer and birds, it moved along the farther shore of the Gaṅgā among hills and rivers. With its elephants, horses and men in high spirits, scattering the herds of deer and flocks of birds, and plunging into that vast forest, Bharata's army shone there in splendour. So the sarga, which began at the hermitage, ends with the entry into the forest, and its last feeling is splendour, not grief. In the next sarga Citrakūṭa itself comes into view from afar, and Bharata, seeing a column of smoke, knows he has found his brother's hermitage.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः॥ ९२॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३७ पदानि
सपरिच्छद ९२.१ परिवारेण उपकरणैश्च सहितः, ससामग्रीकः
सन्धिः
‘स’ इति अव्ययीभावसाधनम् अत्र समासे पूर्वपदम्; ‘परि + छद’ इत्यत्र छकारस्य द्वित्वम् (छे च — तुक्), अतः ‘परिच्छद’; स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
परिच्छदेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कृतातिथ्य ९२.१ यस्य आतिथ्यं कृतम्, स्वीकृतसत्कारः
सन्धिः
कृत + आतिथ्य → कृतातिथ्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
कृतम् आतिथ्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
हुताग्निहोत्र ९२.२ यः अग्निहोत्रं हुतवान्, समापिताग्निकार्यः
सन्धिः
हुत + अग्निहोत्र → हुताग्निहोत्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
हुतम् अग्निहोत्रं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भरद्वाजः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्राञ्जलि ९२.२ बद्धाञ्जलिः, कृतकरसम्पुटः
सन्धिः
प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रकृष्टः अञ्जलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनघ ९२.३ हे निष्पाप, हे अकल्मष
सन्धिः
न + अघ → अनघ — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अन्’ इति आदेशः अजादौ परे
समासः
न विद्यते अघं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
सुखोषित ९२.५ सुखेन निवसितवान्, यस्य वासः सुखमयः आसीत्
सन्धिः
सुख + उषित → सुखोषित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सुखेन उषितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
समग्रबलवाहन ९२.५ सम्पूर्णया सेनया वाहनैश्च सहितः
सन्धिः
समासे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति; ‘सम् + अग्र’ इत्यत्र तु मकारस्य अनुस्वारः, ततः ‘ग्र’ इति स्पर्शे परे सवर्णानुनासिकत्वम्
समासः
समग्राणि बलानि वाहनानि च यस्य सः — इतरेतरद्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अपेतक्लमसंताप ९२.६ येषां श्रमः परितापः च अपगतः
सन्धिः
अप + इत → अपेत — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); ‘सम् + ताप’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
समासः
अपेतौ क्लमसंतापौ येषां ते — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘सर्वे’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुप्रतिश्रय ९२.६ उत्तमम् आवासस्थानं प्राप्तवन्तः
सन्धिः
सु + प्रतिश्रय → सुप्रतिश्रयः; अत्र स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति (उ + प् इति व्यञ्जनसंयोगमात्रम्)
समासः
शोभनः प्रतिश्रयः येषां ते — प्रादिगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
ऋषिसत्तम ९२.७ हे मुनिश्रेष्ठ
सन्धिः
‘त्वाम् + ऋषिसत्तम’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य ऋकारे परे ‘मृ’ इति संयोगः; शब्दस्य आन्तरे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
ऋषिषु सत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः (निर्धारणे)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
मैत्र ९२.७ मित्रभावयुक्तेन, स्नेहार्द्रेण
सन्धिः
मित्र + अण् → मैत्र — आदिवृद्धिः (इ → ऐ); तद्धितान्तम्, स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘मित्र’ इत्यस्मात् भावार्थे तद्धितान्तं रूपम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘चक्षुषा’ इत्यस्य विशेषणम्)
अर्धतृतीय ९२.१० अर्धतृतीयानि, सार्धद्वये (योजने)
सन्धिः
‘भरत + अर्ध’ इति बाह्यसन्धौ सवर्णदीर्घः (अ + अ = आ) — ‘भरतार्ध…’; समासान्तरे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
अर्धेन तृतीयानि — सङ्ख्यावाचकः समासः (द्वे पूर्णे तृतीयस्य च अर्धम्)
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् (‘योजनेषु’ इत्यनेन सह)
रम्यनिर्झरकानन ९२.१० यस्य झराः वनानि च रमणीयानि
सन्धिः
निर् + झर → निर्झर — विसर्गस्य रेफादेशः (रुत्वम्); अन्यत्र स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
रम्याणि निर्झराणि काननानि च यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गिरिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुष्पितद्रुमसंछन्न ९२.११ विकसितपुष्पैः वृक्षैः आच्छादिता
सन्धिः
‘सम् + छन्न’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः, छकारस्य च द्वित्वाभावे मुद्रणानुसारेण ‘संछन्ना’ इति रूपम्; स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
पुष्पितैः द्रुमैः संछन्ना — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘नदी’ इत्यस्य विशेषणम्)
पर्णकुटी ९२.१२ पत्रनिर्मितं वासगृहम्, तापसानाम् आवासः
सन्धिः
‘पर्ण’ ‘कुटी’ इत्यनयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति (ण् + क् इति व्यञ्जनसंयोगमात्रम्)
समासः
पर्णानां कुटी — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
गजवाजिसमाकीर्ण ९२.१३ हस्तिभिः अश्वैः च व्याप्ता
सन्धिः
सम् + आकीर्ण → समाकीर्ण — मकारस्य अनुस्वारः, ततः ‘सम् + आ’ इति उपसर्गयोः संयोगः; समासे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
गजैः वाजिभिः च समाकीर्णा — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वाहिनीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
यानार्ह ९२.१५ याः यानेन एव गन्तुम् अर्हाः, सवारीयोग्याः
सन्धिः
यान + अर्ह → यानार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
यानस्य अर्हाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘योषितः’ इत्यस्य विशेषणम्)
पर्यवारयन् ९२.१५ परितः अवृण्वन्, चतुर्दिक्षु वेष्टयाम् आसुः
सन्धिः
परि + अवारयन् → पर्यवारयन् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘परि’ इति उपसर्गः, ‘वृ’ धातोः णिजन्तस्य लङ्लकारे प्रथमपुरुषबहुवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
असमृद्ध ९२.१६ असफलः, फलं प्रति अनुपनतः
सन्धिः
न + समृद्ध → असमृद्ध — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः हलादौ परे
समासः
न समृद्धः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘कामेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
सव्यपत्रपा ९२.१७ लज्जायुक्ता, त्रपान्विता
सन्धिः
स + व्यपत्रपा → सव्यपत्रपा; ‘वि + अप + त्रपा’ इत्यत्र यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
व्यपत्रपया सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)
मातॄ ९२.१९ मातॄणाम्, जननीनाम्
सन्धिः
‘मातृ’ इत्यस्य षष्ठीबहुवचने ‘नामि’ इति दीर्घः — मातॄणाम्; स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ऋकारान्तं स्त्रीलिङ्गं नामपदम्
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
शोकानशनकर्शित ९२.२० शोकेन उपवासेन च कृशीकृता
सन्धिः
शोक + अनशन → शोकानशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘न + अशन’ इत्यत्र नञ्समासे ‘अन्’ आदेशः
समासः
शोकेन अनशनेन च कर्शिता — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘इमाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सिंहविक्रान्तगामिन् ९२.२१ सिंहस्य इव विक्रमयुक्तया गत्या चलन्
सन्धिः
‘वि + आक्रान्त’ इत्यत्र न, अपि तु ‘वि + क्रान्त’ इति उपसर्गसंयोगः; समासे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
सिंहस्य विक्रान्तम् इव गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययान्तः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
देववर्णिन् ९२.२४ देवतुल्यकान्ती, दिव्यवर्णौ
सन्धिः
‘देव’ ‘वर्णिन्’ इत्यनयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति
समासः
देवस्य वर्णः इव वर्णः ययोः तौ — बहुव्रीहिः (णिनिप्रत्ययान्तः)
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘कुमारौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
अकृतप्रज्ञ ९२.२६ असंस्कृतबुद्धिः, अविवेकिनी
सन्धिः
न + कृतप्रज्ञ → अकृतप्रज्ञ — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः; ‘क्रोधनाम् + अकृतप्रज्ञाम्’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य अनुस्वारत्वाभावे संयुक्तं लेखनम्
समासः
न कृता प्रज्ञा यस्याः सा — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘कैकेयीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दृप्ता ९२.२६ गर्विता, दर्पयुक्ता
सन्धिः
‘दृप्’ धातोः क्तप्रत्यये ‘दृप्त’ इति रूपम्; स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘दृप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘कैकेयीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुभगमानिनी ९२.२६ या स्वात्मानं सौभाग्यवतीं मन्यते
सन्धिः
‘सु + भग’ इत्यत्र स्वरसन्धिः नास्ति; ‘मानिनी’ इति णिनिप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
समासः
सुभगाम् आत्मानं मन्यते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘कैकेयीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
आर्यरूपिणी ९२.२६ बाह्यतः आर्या इव दृश्यमाना
सन्धिः
‘अनार्याम् + आर्यरूपिणीम्’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य आकारे परे ‘मा’ इति संयोगः; शब्दस्य आन्तरे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
आर्यायाः रूपम् अस्याः अस्ति इति — इनिप्रत्ययान्तः बहुव्रीहिकल्पः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘कैकेयीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
यतोमूल ९२.२७ यस्य मूलकारणम् इयम् एव
सन्धिः
यतस् + मूल → यतोमूल — विसर्गसन्धिः (स् → रु → उ, अ + उ = ओ)
समासः
यतः मूलं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘व्यसनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
बाष्पगद्गद ९२.२८ अश्रुणा स्खलिता, रुद्धकण्ठा (वाणी)
सन्धिः
‘बाष्प’ ‘गद्गद’ इत्यनयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति
समासः
बाष्पेण गद्गदा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘गिरा’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुखोदर्क ९२.३० यस्य परिणामः सुखम्, शुभफलम्
सन्धिः
सुख + उदर्क → सुखोदर्क — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सुखम् उदर्कः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामप्रव्राजनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
भावितात्मन् ९२.३१ संस्कृतचित्ताः, ध्यानेन शुद्धात्मानः
सन्धिः
भावित + आत्मन् → भावितात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
भावितः आत्मा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘ऋषीणाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हेमकक्ष्य ९२.३४ सुवर्णमयरज्जुबद्धाः, स्वर्णकक्ष्यायुक्ताः
सन्धिः
‘हेम’ ‘कक्ष्या’ इत्यनयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति
समासः
हेममय्यः कक्ष्याः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘गजाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
यानप्रवेक ९२.३६ उत्तमैः वाहनैः, श्रेष्ठाभिः शिबिकाभिः
सन्धिः
‘यान’ ‘प्रवेक’ इत्यनयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति; ‘प्र + वेक’ इति उपसर्गयुक्तं रूपम्
समासः
यानानां प्रवेकाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
चन्द्रार्कतरुणाभास ९२.३७ नवोदितचन्द्रसूर्ययोः इव कान्तियुक्ता
सन्धिः
चन्द्र + अर्क → चन्द्रार्क — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); तरुण + आभास → तरुणाभास — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
चन्द्रस्य अर्कस्य च तरुणा आभा इव आभा यस्याः सा — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शिबिकाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
परवेला ९२.३९ अपरे तीरे, पारतटे
सन्धिः
‘पर’ ‘वेला’ इत्यनयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति
समासः
परा वेला — कर्मधारयः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
सम्प्रहृष्टद्विपवाजियूथ ९२.४० यस्याः गजाश्वसमूहाः अत्यन्तं हृष्टाः
सन्धिः
सम् + प्र + हृष्ट → सम्प्रहृष्ट — मकारस्य परसवर्णः (म् → म्, पकारे परे); समासे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
सम्प्रहृष्टानि द्विपवाजियूथानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सेना’ इत्यस्य विशेषणम्)