- सन्धिः
- रात्रि + शेषः — उभयत्र व्यञ्जनसंयोगमात्रम्, स्वरसन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रात्रेः शेषः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘जगाम’ इत्यस्य करणे — रात्रिशेषेण)
अयोध्याकाण्ड — सर्ग 49
तीन नदियों को पार करना
ग्रामवासियों के शोक-वचन सुनना, कोसल देश को पार करना, वेदश्रुति, गोमती और स्यन्दिका नदियों को पार करना, सारथि से मृगया की बातचीत
अस्मिन् सर्गे रामः अयोध्यायाः दूरं गच्छति। रात्रेः शिष्टेन भागेन सः महत् अन्तरं गत्वा, प्रभाते संध्याम् उपास्य, विकृष्टसीमान्तान् ग्रामान् पुष्पितानि वनानि च पश्यन् उत्तमैः हयैः अग्रे याति। मार्गे ग्रामवासिनां वचांसि सः शृणोति — ते कामवशं गतं दशरथं धिक्कुर्वन्ति, संभिन्नमर्यादां कैकेयीं गर्हन्ते, सुखोचितायाः सीतायाः दुःखं च चिन्तयन्ति। तानि वचांसि शृण्वन् अपि सः न प्रतिवदति, अपि तु पितुराज्ञाम् अनुस्मरन् एव कोसलान् अतिक्रामति। ततः सः शिववारिवहां वेदश्रुतिं नदीम् उत्तीर्य अगस्त्याध्युषितां दिशम् अभिमुखः याति, शीतवहां गोयुतानूपां सागरङ्गमां गोमतीम् अतरति, मयूरहंसाभिरुतां स्यन्दिकां च ततरति। अनन्तरं सः वैदेह्यै तां महीं दर्शयति, या पुरा मनुना इक्ष्वाकवे दत्ता आसीत्। अन्ते सः सारथिं पुनःपुनः ‘सूत’ इति आभाष्य मधुरस्वरेण पृच्छति — ‘कदा अहं पुनः आगत्य मातापितृभ्यां संगतः सरय्वाः पुष्पिते वने मृगयां पर्यटिष्यामि?’ एवं राजर्षिसम्मतायाः मृगयायाः कथया सूतस्य शोकम् अपनयन् सः अध्वानं ययौ।
१रात्रिशेषे प्रयाणम्, ग्रामाणां वनानां च दर्शनम्
१रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम्।
जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन्॥Rāma too, remembering his father's command, covered a great distance by that same road in what was left of the night, that tiger among men.
२तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा।
उपास्य तु शिवां संध्यां विषयानत्यगाहत॥As he went on in this way the auspicious night came to an end; and when he had worshipped the holy twilight he passed on into the settled lands.
३ग्रामान्विकृष्टसीमान्तान्पुष्पितानि वनानि च।
पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शनैरिव हयोत्तमैः॥Looking at villages whose borders lay ploughed far out, and at woods in flower, he pressed on swiftly with his excellent horses — and yet it seemed to him that he was going slowly.
पिछले सर्ग में अयोध्या की स्त्रियाँ राम के लिए दुःखी होकर रोई थीं, और नगरी निःशब्द हो गई थी। यहाँ कवि फिर मार्ग में चल रहे राम का अनुसरण करते हैं। राम ने भी रात के बचे हुए भाग में उसी मार्ग से बड़ी दूरी तय की; वे पुरुषसिंह पिता की आज्ञा का स्मरण करते हुए ही चलते रहे। पिता का वचन ही उनके रथ को आगे बढ़ाने वाला था, किसी का भय नहीं। इस प्रकार चलते हुए उनकी वह मंगलमयी रात बीत गई; फिर उन्होंने मंगलमयी सन्ध्या की उपासना करके जनपदों में प्रवेश किया। दूर तक जुती हुई सीमाओं वाले गाँवों और फूलों से भरे वनों को देखते हुए, उत्तम घोड़ों से शीघ्र चलते हुए भी वे मानो धीरे-धीरे आगे बढ़ रहे थे। यहाँ ‘शनैः इव’ (मानो धीरे-धीरे) यह पद मनन करने योग्य है — वेग तो बहुत था, पर मार्ग की शोभा में तन्मय देखने वाले को वह वेग मानो मन्द प्रतीत होता था। इससे कवि सूचित करते हैं कि राम की दृष्टि प्रवास के दुःख से मलिन नहीं हुई, बल्कि देश के सौन्दर्य को ग्रहण करने में समर्थ है। ‘विषय’ इस पद से जनपद कहे गए हैं; अयोध्या के बाहर का जो पहला प्रदेश है, उसी में वे अब प्रवेश करते हैं।
In the previous sarga the women of Ayodhyā had wept for Rāma and the city had fallen silent; here the poet follows Rāma on his road again. In what was left of the night Rāma covered a great distance along that same road; the tiger among men went on remembering his father's command, and it was his father's word, not fear of anyone, that drove his chariot on. As he travelled the auspicious night came to an end, and having worshipped at the holy twilight he passed on into the settled country beyond Ayodhyā. Looking at villages whose ploughed fields stretched far to their borders and at woods in flower, he went quickly behind his fine horses, and yet it seemed he was going slowly. That word "slowly" deserves thought: the speed was great, but to one absorbed in the beauty of the road it seemed slow. The poet suggests that Rāma's eyes were not clouded by the sorrow of exile but could still take in the loveliness of the land.
२ग्रामवासिनां शोकवचनानि — दशरथकैकेय्योः निन्दा
४शृण्वन्वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमास्थितम्॥He heard the talk of the men who lived in those village settlements: ‘Shame on King Daśaratha, who has fallen under the power of desire!
५हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।
तीक्ष्णा संभिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते॥Alas for cruel Kaikeyī, wicked and wedded to wickedness, harsh and a breaker of all bounds — today she is bent upon a harsh deed,
६या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।
वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्॥she who is sending such a son of the king into exile in the forest — a man of dharma, of great wisdom, full of compassion, master of his senses.
मार्ग में गाँवों में बसने वाले लोगों के वचन राम के कानों में पड़ते हैं। वे कहते हैं — ‘काम के वश में पड़े राजा दशरथ को धिक्कार है। हाय, आज क्रूर, पापिनी, पाप से जुड़ी हुई, कठोर और मर्यादा तोड़ने वाली कैकेयी कठोर कर्म में लगी है। क्योंकि वह राजा के ऐसे धर्मात्मा, महाबुद्धिमान, दयालु और जितेन्द्रिय पुत्र को वनवास में भेज रही है।’ यहाँ देखने योग्य है — ग्रामीण लोग राजद्रोह से नहीं बोलते, बल्कि धर्म के उल्लंघन से पीड़ित होकर बोलते हैं। राम के गुण ही उनके शोक का कारण हैं; जो दयालु और जितेन्द्रिय है, उसी को वन भेजा जाता है — यह अन्याय उन्हें जलाता है। साथ ही ‘संभिन्नमर्यादा’ (मर्यादा तोड़ने वाली) इस पद से कैकेयी का दोष स्पष्ट किया गया है — वह केवल स्वार्थी ही नहीं, बल्कि उसने कुलधर्म की सीमा भी तोड़ दी है। ‘कठोर, कठोर कर्म में लगी है’ यह पुनरुक्ति भी सप्रयोजन है — अर्थ यह है कि जो स्वभाव से कठोर है, वही अब कठोर कर्म में प्रवृत्त हुई है।
On the road the talk of the people living in the villages reached his ears. Shame on King Daśaratha, they said, who has fallen into the power of desire! Alas, cruel Kaikeyī, wicked and bound to wickedness, harsh and a breaker of all bounds, is bent today on a harsh deed, sending into forest exile such a son of the king, a man of dharma, wise, compassionate and master of his senses. Note that the country people spoke not out of disloyalty to the king but out of pain at the violation of dharma. Rāma's very virtues were the cause of their grief: the injustice of sending a compassionate and self-controlled man to the forest burned them. "Breaker of all bounds" makes Kaikeyī's fault plain: she was not merely selfish but had broken through the limits of the family's dharma. And the repetition "harsh, bent on a harsh deed" has a point: she who was harsh by nature was now engaged in a harsh act.
३सीतायाः दुःखचिन्ता, कोसलदेशातिक्रमणम्
७कथं नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी।
सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति॥How will the noble Sītā, Janaka's daughter, who has always known nothing but comfort, endure such sorrows?
८अहो दशरथो राजा निःस्नेहः स्वसुतं प्रति।
प्रजानामनघं रामं परित्यक्तुमिहेच्छति॥Ah, how unloving King Daśaratha has become toward his own son, that here he wishes to cast off the blameless Rāma, the darling of his people.’
९एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।
शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान्कोसलेश्वरः॥Hearing these words of the men who lived in the village settlements, the hero, the lord of Kosala, passed on beyond the Kosalas.
लोग फिर कहते हैं — ‘सदा सुखों में रमी रहने वाली महाभागा जनकनन्दिनी सीता भला दुःखों को कैसे सहेंगी? अहो, राजा दशरथ अपने पुत्र के प्रति ऐसे स्नेहहीन हो गए कि प्रजा के प्रिय, निष्पाप राम को यहाँ त्याग देना चाहते हैं।’ ग्रामवासियों के ये वचन सुनते हुए ही वीर कोसलेश्वर कोसल देश को पार कर गए। कवि यहाँ सूचित करते हैं कि राम का वियोग केवल अयोध्या के नागरिकों का ही नहीं, बल्कि सारे जनपद का शोक है। साथ ही राम उन वचनों को सुनते हैं, पर न उत्तर देते हैं, न रथ रोकते हैं — पिता की आज्ञा का पालन ही उनका उत्तर है। यही इस काण्ड की मूलभूत शिक्षा है। ‘कोसलेश्वर’ यह विशेषण यहाँ मार्मिक है — जो राज्य से च्युत हो गए, उन्हीं को कवि कोसल का ईश्वर कहते हैं।
How, the people asked, will the noble Sītā, Janaka's daughter, who has always known only comfort, endure such hardships? Ah, how loveless King Daśaratha has become towards his own son, to want to cast off the blameless Rāma, the darling of his people. Hearing these words of the villagers, the hero, lord of Kosala, passed beyond the land of the Kosalas. The poet suggests that Rāma's parting was the grief not only of Ayodhyā's citizens but of the whole country. And Rāma heard those words but neither answered them nor stopped the chariot; keeping his father's command was his only reply, and that is the root teaching of this kāṇḍa. The title "lord of Kosala" is poignant here: the poet calls him lord of the Kosalas at the very moment he has lost the kingdom.
४वेदश्रुति-गोमती-स्यन्दिकानदीनां तरणम्, वैदेह्यै भूमिदर्शनम्
१०ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम्।
उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम्॥Then, having crossed the river called Vedaśruti, whose waters are wholesome, he went on facing the quarter that Agastya inhabits.
११गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतवहां नदीम्।
गोमतीं गोयुतानूपामतरत्सागरंगमाम्॥After travelling a long while he came to the cool-flowing Gomatī, whose marshy banks are grazed by cattle, and crossed that river as it runs down to the sea.
१२गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः।
मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम्॥Crossing the Gomatī as well, Rāghava with his swift horses went over the river Syandikā, loud with peacocks and geese.
१३स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा।
स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीमन्वदर्शयत्॥He pointed out to Vaidehī that rich land ringed about with kingdoms, which King Manu had long ago given to Ikṣvāku.
फिर वे मंगलमय जल बहाने वाली वेदश्रुति नाम की नदी को पार करके अगस्त्य द्वारा बसाई गई दिशा (दक्षिण) की ओर चल पड़े। बहुत देर चलकर उन्होंने शीतल जल बहाने वाली, गायों से भरे कछारों वाली, सागर में जा मिलने वाली गोमती नदी को पार किया। गोमती को भी पार करके शीघ्रगामी घोड़ों से उन्होंने मोरों और हंसों के कलरव से गूँजती स्यन्दिका नदी को पार किया। वहाँ वे वैदेही को वह समृद्ध, राष्ट्रों से घिरी हुई भूमि दिखाते हैं, जो पहले राजा मनु ने इक्ष्वाकु को दी थी। यह दिखाना मनन करने योग्य है — वन जाते हुए भी राम पितृ-परम्परा का स्मरण नहीं छोड़ते, बल्कि पत्नी को सबसे पहले कुल की भूमि ही दिखाते हैं। जिस भूमि को वे छोड़ रहे हैं, उसी का माहात्म्य वे सीता को बताते हैं; इससे जाना जाता है कि उनका त्याग वैराग्य का नहीं, बल्कि धर्म का फल है। तीनों नदियाँ दक्षिण दिशा में जाने वालों के क्रम से ही कही गई हैं — वेदश्रुति, गोमती और स्यन्दिका; यह मार्ग अयोध्या के दक्षिण-पूर्व में गंगा के तट तक ले जाता है।
Then he crossed the river called Vedaśruti, whose waters are wholesome, and went on facing the south, the quarter where Agastya lives. After travelling a long while he crossed the cool Gomatī, with cattle grazing on its marshy banks, as it flows towards the sea. Crossing the Gomatī too, Rāghava went on behind his swift horses and crossed the river Syandikā, loud with peacocks and geese. There he pointed out to Vaidehī that rich land ringed with kingdoms which King Manu had long ago given to Ikṣvāku. This showing deserves thought: even on his way to the forest Rāma did not forget his ancestors, but showed his wife the land of his house first of all. He told Sītā of the greatness of the very land he was leaving, and so his renunciation appears not as indifference but as the fruit of dharma. The three rivers are named in the order met by travellers going south, Vedaśruti, Gomatī and Syandikā, along a road leading south-east of Ayodhyā to the bank of the Gaṅgā.
५सूतेन सह मृगयाकथा, मधुरवचनैः अध्वगमनम्
१४सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः।
हंसमत्तस्वरः श्रीमानुवाच पुरुषोत्तमः॥Addressing his charioteer again and again as ‘Sūta’, the glorious best of men spoke in a voice like the call of a rutting gander:
१५कदाहं पुनरागम्य सरय्वाः पुष्पिते वने।
मृगयां पर्यटिष्यामि मात्रा पित्रा च संगतः॥‘When shall I come back and range in the hunt in the flowering woods along the Sarayū, together once more with my mother and my father?
१६नात्यर्थमभिकांक्षामि मृगयां सरयूवने।
रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसम्मता॥It is not that I long overmuch for the hunt in the Sarayū woods; but it is a pleasure without equal in the world, approved by the whole company of royal seers.’
१७राजर्षीणां हि लोकेऽस्मिन्रत्यर्थं मृगया वने।
काले कृतां तां मनुजैर्धन्विनामभिकांक्षिताम्॥For in this world the hunt in the forest was established for the delight of royal seers; practised in its season by men, it is coveted by bowmen as well.
१८स तमध्वानमैक्ष्वाकः सूतं मधुरया गिरा।
तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौ वाक्यमुदीरयन्॥So the son of Ikṣvāku went on along that road, uttering his words in a sweet voice, turning now to this matter and now to that.
इसके बाद वे श्रीमान पुरुषोत्तम सारथि को बार-बार ‘सूत’ कहकर सम्बोधित करते हुए मतवाले हंस जैसे मधुर स्वर में बोले — ‘कब मैं फिर लौटकर माता और पिता से मिलकर सरयू के फूलों से भरे वन में मृगया के लिए घूमूँगा? मैं मृगया की बहुत अधिक इच्छा नहीं रखता; किन्तु संसार में राजर्षियों द्वारा सम्मानित वह एक अनुपम आनन्द है।’ इस लोक में वन में मृगया राजर्षियों के आनन्द के लिए ही चली है; उचित समय पर की गई वह धनुर्धर मनुष्यों को प्रिय होती है। इस प्रकार उस-उस विषय को लेकर मधुर वाणी में बातें करते हुए इक्ष्वाकुवंशी राम उस मार्ग पर चलते गए। सर्ग के अन्त में राम का शान्त मन दिखाई देता है — वे न विलाप करते हैं, न कैकेयी को धिक्कारते हैं; बल्कि लौटने की आशा लिए सारथि से मधुर बातें करते हैं। लोग विलाप करते हैं, पर राम मृगया की याद दिलाकर सारथि का शोक दूर करते हैं — यही धीर पुरुष का लक्षण है।
Then the glorious best of men, calling his charioteer "Sūta" again and again, spoke in a voice like a rutting gander's call. When would he come back, he asked, and, united once more with his mother and father, go hunting in the flowering woods along the Sarayū? It was not that he longed too much for the hunt, but it was a pleasure without equal in the world, approved by all the royal sages. For in this world the forest hunt was established for the delight of royal sages, and practised in its proper season it is prized by men and by bowmen alike. So, speaking in a sweet voice of one thing and another, the son of Ikṣvāku went on along that road. At the end of the sarga Rāma's mind is seen to be at peace: he did not lament or blame Kaikeyī, but carrying the hope of return he talked pleasantly with the charioteer. The people lamented, but Rāma lightened the charioteer's grief by recalling the hunt, and that is the mark of a steady man.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- पुरुष + व्याघ्रः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुरुषः व्याघ्रः इव — उपमितसमासः (व्याघ्रादिभिः उपमानैः समासः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘जगाम’ इत्यस्य कर्ता)
- सन्धिः
- आज्ञाम् + अनुस्मरन् → आज्ञामनुस्मरन् — मकारस्य परसवर्णयोगः; मुद्रणे पदद्वयम् एकीकृतम्
- समासः
- समासः नास्ति — अनु + स्मृ धातोः शतृप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- व्यपायात् + रजनी → व्यपायाद्रजनी — तकारस्य जश्त्वेन दकारः; अत्र सन्धिः एव पदविभागं गोपयति, अतः सन्धिपदम् एव उद्धृतम्। व्यपायात् इति पदे वि + अपायात् इति यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
- समासः
- समासः नास्ति — वि + अप + इ धातोः लुङ्रूपम्
- विभक्तिः
- ‘रजनी’ प्रथमा एकवचनम् (कर्ता), ‘व्यपायात्’ क्रियापदम्
- सन्धिः
- अति + अगाहत → अत्यगाहत — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
- समासः
- समासः नास्ति — अति + गाह् धातोः लङ्रूपम्, आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + कृष्टः — सन्धिकार्यं नास्ति; सीमन् + अन्तः → सीमान्तः इति सवर्णदीर्घवत् योगः
- समासः
- विकृष्टाः (कृष्टाः, हलेन उप्ताः) सीमान्ताः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘ग्रामान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- हय + उत्तमैः → हयोत्तमैः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- हयेषु उत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (करणे — उत्तमैः अश्वैः)
- सन्धिः
- ग्राम + संवास + वासिनाम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ग्रामाणां संवासे वसन्ति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः (वस् धातोः णिनिप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘मनुष्याणाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पाप + अनुबन्धिनी → पापानुबन्धिनी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पापम् अनुबध्नाति इति — उपपदतत्पुरुषः (अनु + बन्ध् धातोः णिनिप्रत्ययः, स्त्रियां ङीप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नृशंसा + अद्य → नृशंसाद्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- नॄन् शंसति (हिनस्ति) इति नृशंसः, तस्य स्त्री — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सम्बोधनार्थे प्रयुक्ता, ‘कैकेयी’ इत्यनेन सामानाधिकरण्यम्)
- सन्धिः
- सम् + भिन्ना → संभिन्ना — मकारस्य अनुस्वारः; भिन्ना + मर्यादा इति पदयोः योगमात्रम्
- समासः
- संभिन्ना मर्यादा यया सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- महत् + प्राज्ञम् → महाप्राज्ञम् — समासे महत्शब्दस्य ‘महा’ इति आदेशः
- समासः
- महान् प्राज्ञः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पुत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स + अनुक्रोशम् → सानुक्रोशम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अनुक्रोशेन सह वर्तते इति — सहार्थे बहुव्रीहिः (सहशब्दस्य ‘स’ आदेशः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पुत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- जित + इन्द्रियम् → जितेन्द्रियम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- जितानि इन्द्रियाणि येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पुत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सुखेषु + अभिरता → सुखेष्वभिरता — यण्सन्धिः (उ + अ = व्); अत्र सन्धिः एव पदविभागं गोपयति, अतः सन्धिपदम् उद्धृतम्
- समासः
- समासः नास्ति — अभि + रम् धातोः क्तान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सीता’ इत्यस्य विशेषणम्); ‘सुखेषु’ सप्तमी बहुवचनम्
- सन्धिः
- निर् + स्नेहः → निःस्नेहः — विसर्गसन्धिः (रेफस्य विसर्गः, सकारादौ परे)
- समासः
- निर्गतः स्नेहः यस्मात् सः — नञर्थे बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘दशरथः’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
- सन्धिः
- न + अघः → अनघः — नञ्समासे स्वरादौ परे नञः ‘अन्’ इति आदेशः
- समासः
- न विद्यते अघं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परित्यक्तुम् + इह + इच्छति → परित्यक्तुमिहेच्छति — मकारस्य स्वरे परे योगः, ततः इह + इच्छति इति गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — परि + त्यज् धातोः तुमुन्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्, ‘इच्छति’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- कोसल + ईश्वरः → कोसलेश्वरः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- कोसलानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वीरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शिव + वारि + वहाम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शिवं (कल्याणकरं) वारि वहति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘नदीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रायात् + अगस्त्याध्युषिताम् → प्रायादगस्त्याध्युषिताम् — तकारस्य जश्त्वेन दकारः; पदे अन्तः अगस्त्य + अधि + उषिताम् इति सवर्णदीर्घः (अ + अ = आ)
- समासः
- अगस्त्येन अध्युषिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘दिशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- गोयुत + अनूपाम् → गोयुतानूपाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- गोभिः युताः अनूपाः (जलप्रायाः तटप्रदेशाः) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गोमतीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सागरम् + गमा → सागरङ्गमा — मुम्आगमस्य परसवर्णः (मकारस्य ङकारः, गकारे परे)
- समासः
- सागरं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः (गम् धातोः खच्प्रत्ययः, मुम्आगमः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गोमतीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मयूरहंस + अभिरुताम् → मयूरहंसाभिरुताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मयूरैः हंसैः च अभिरुता — तृतीयातत्पुरुषगर्भः द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘स्यन्दिकाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- राष्ट्र + आवृताम् → राष्ट्रावृताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- राष्ट्रैः आवृता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘महीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- हंस + मत्त + स्वरः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मत्तस्य हंसस्य इव स्वरः यस्य सः — बहुव्रीहिः (मध्ये कर्मधारयः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पुरुषोत्तमः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परि + अटिष्यामि → पर्यटिष्यामि — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
- समासः
- समासः नास्ति — परि + अट् धातोः लृट्रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, उत्तमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- राजन् + ऋषि → राजर्षि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्), नकारलोपश्च
- समासः
- राजर्षीणां गणेन सम्मता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रतिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तम् + अध्वानम् + ऐक्ष्वाकः → तमध्वानमैक्ष्वाकः — मकारयोः स्वरे परे योगः, ततः अ + ऐ = ऐ इति वृद्धिसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — इक्ष्वाकोः अपत्यम् इति तद्धितः (अण्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘ययौ’ इत्यस्य कर्ता)
- सन्धिः
- वाक्यम् + उदीरयन् → वाक्यमुदीरयन् — मकारस्य स्वरे परे योगः; पदे अन्तः उत् + ईरयन् इति सवर्णदीर्घः (उ + ई = ऊ इति न, अपि तु उत्-उपसर्गस्य ईर् धातुना योगः)
- समासः
- समासः नास्ति — उद् + ईर् धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘ऐक्ष्वाकः’ इत्यस्य विशेषणम्)