॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्ड · सर्ग 28

अयोध्याकाण्ड — सर्ग 28

वन के दोषों का वर्णन

राम द्वारा वनवास के क्लेशों का विस्तार से वर्णन, और सीता को रोकने का प्रयत्न

अस्मिन् सर्गे रामः सीतायाः वनगमनप्रार्थनां श्रुत्वा अपि तां नेतुं बुद्धिं न करोति, अपि तु वनवासस्य दोषान् विस्तरेण वर्णयन् तां निवर्तयितुं यतते। सः प्रथमं तस्याः कुलशीले प्रशंसति, ‘अत्र एव धर्मम् आचर’ इति उपदिशति, ‘वने बहवः दोषाः, तान् निबोध’ इति प्रतिजानीते च। ततः क्रमेण गणयति — गिरिनिर्दरिवासिनां सिंहानां निनदाः, शून्ये वने विस्रब्धाः मत्ताः मृगाः, सग्राहाः पङ्कवत्यः दुस्तराः नद्यः, मत्ताः गजाः, लताकण्टकसंकीर्णाः निरपाः मार्गाः, भूतले पर्णशय्या, वृक्षावपतितैः फलैः एव संतोषः, यथाप्राणम् उपवासः, जटाभारः, वल्कलाम्बरधारणम्, देवपितृअतिथिपूजनम्, त्रिषवणस्नानम्, आर्षविधिना पुष्पोपहारः, यथालब्धेन तुष्टिः, अतीव वातः तिमिरं बुभुक्षा महान्ति भयानि च, दर्पात् पथि चरन्तः सरीसृपाः, नदीनिलयनाः कुटिलगामिनः सर्पाः, पतङ्गवृश्चिककीटदंशमशकाः, व्याकुलशाखाग्राः कण्टकिनः द्रुमाः कुशाः काशाश्च, बहवः कायक्लेशाः विविधानि भयानि च। अन्ते क्रोधलोभयोः त्यागः तपोबुद्धिः च अपेक्ष्येते इति उक्त्वा ‘अलं ते वनं गत्वा, वनं तव क्षेमं नहि’ इति उपसंहरति। किन्तु यदा तस्य मतिः तां नेतुं न जाता, तदा सीता अपि तस्य वचनं न अकरोत्, सुदुःखिता च पुनः वक्तुम् आरभत।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१रामः सीतां नेतुं बुद्धिं न करोति

१स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञां धर्मवत्सलः।
न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दुःखानि चिन्तयन्॥
Though Sītā spoke to him in this way, and knew the dharma of it, Rāma, who cherished dharma, did not bring himself to take her, for he was thinking of the sufferings of the forest.

२सान्त्वयित्वा ततस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम्।
निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह॥
Her eyes were spoiled with tears; the righteous one comforted her, and then said these words, meaning to turn her back.

पिछले सर्ग में सीता ने अनेक प्रकार से याचना की थी — ‘मुझे वन ले चलिए।’ उनका वह धर्मयुक्त वचन सुनकर भी धर्मप्रिय राम वन में आने वाले दुःखों का चिन्तन करते हुए उन्हें ले जाने का विचार नहीं करते। फिर आँसुओं से भरी आँखों वाली उन्हें सान्त्वना देकर, वनवास के संकल्प से लौटाने के लिए ही उन्होंने यह वचन कहा। राम स्नेह के अभाव से मना नहीं करते, बल्कि स्नेह के कारण ही — प्रिया के क्लेश की कल्पना ही उनके हृदय को चीर देती है। इसलिए वे पहले सान्त्वना देते हैं, और फिर वन के दोषों का विस्तार से वर्णन करना आरम्भ करते हैं। यही सर्ग का सम्पूर्ण विषय है — वन के दोषों के वर्णन से लौटाने का प्रयत्न। कैकेयी के दो वरों से राम का वनवास निश्चित हुआ; पर सीता के जाने का आदेश किसी ने नहीं दिया, इसलिए राम मानते हैं कि वे उसे रोकने के लिए स्वतन्त्र हैं। किन्तु सीता की दृष्टि में पति का अनुसरण ही उनका नियत धर्म है। इन दो धर्मों के बीच जो विरोध है, वही अगले दो सर्गों का विषय है।

In the previous sarga Sītā had begged him again and again to take her to the forest. Rāma, who cherished dharma, heard her words, which were in keeping with dharma, but thinking of the hardships that awaited her in the forest he could not bring himself to take her. He comforted her, her eyes spoiled with tears, and then spoke to turn her from her resolve. He refused her not for want of love but out of love itself: the very thought of his beloved's suffering tore at his heart. So he comforted her first, and then began to describe the dangers of the forest at length, and that is the whole subject of this sarga, an attempt to turn her back by listing the forest's evils. Kaikeyī's two boons had settled Rāma's exile, but no one had ordered Sītā to go, and so Rāma thought himself free to prevent it; yet in Sītā's eyes following her husband was her appointed dharma. The clash between these two claims of dharma is the subject of this sarga and the next.

त्रुटि बताएँ

२उपोद्घातः — वनं बहुदोषं कान्तारम्

३सीते महाकुलीनासि धर्मे च निरता सदा।
इहाचरस्व धर्मं त्वं यथा मे मनसः सुखम्॥
‘Sītā, you are born of a great house, and you have always delighted in dharma. Practise your dharma here, then, in the way that gives my mind ease.

४सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाबले।
वने दोषा हि बहवो वसतस्तान्निबोध मे॥
Sītā, you are a frail woman; you must do just as I am going to tell you. There are many hardships for one who lives in the forest — learn them from me.

५सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः।
बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते॥
Sītā, let go of this resolve you have made to live in the forest. The wilderness is called a forest precisely because it is full of dangers.

६हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते।
सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम्॥
It is out of concern for your good that I say this. I know of no happiness there; the forest is nothing but misery, always.

‘सीते, तुम महान कुल में जन्मी हो, और सदा धर्म में रत रहती हो। इसलिए यहीं धर्म का आचरण करो, जिससे मेरे मन को सुख मिले। अबले, जैसा मैं तुमसे कहूँगा, वैसा ही तुम्हें करना चाहिए; वन में रहने वाले को बहुत-से दोष झेलने पड़ते हैं, उन्हें मुझसे समझ लो। वनवास के विषय में बनाया यह विचार छोड़ दो; क्योंकि वन को बहुत दोषों वाला, दुर्गम और बीहड़ कहा जाता है। यह वचन मैं हित की बुद्धि से ही कह रहा हूँ, न क्रोध से, न परीक्षा के लिए। मेरी जानकारी में वन में सुख नाम की कोई वस्तु कभी नहीं होती, वहाँ सदा दुःख ही रहता है।’ इस प्रकार राम आरम्भ में ही अपने वचन का प्रयोजन और प्रतिज्ञा स्पष्ट कर देते हैं — वे केवल निषेध नहीं करते, कारण गिनाने की प्रतिज्ञा करते हैं। ‘यहीं धर्म का आचरण करो’ — इस वचन से वे सूचित करते हैं कि पति का अनुसरण ही एकमात्र धर्म नहीं, सासों की सेवा भी उतना ही धर्म है; इसलिए अयोध्या में रहकर भी वे अपने धर्म का पालन कर सकती हैं। और ‘मेरे मन का सुख’ — यह उनकी याचना है — यदि वे यहाँ रहें, तो वन में भी उनका चित्त निश्चिन्त रहेगा।

"Sītā," he said, "you come of a great family and have always loved dharma. Practise your dharma here, then, in a way that will set my mind at rest. You are not strong, Sītā; you must do as I tell you. Living in the forest has many hardships; learn them from me. Give up this idea of living in the forest, for the wilderness is called a forest because it is full of dangers. I say this only for your good. As far as I know, there is never any happiness in the forest; there is only misery, always." So at the outset Rāma made clear the purpose of his words and what he undertook to show: he would not simply forbid her, but would set out his reasons. "Practise your dharma here" suggests that following one's husband was not the only dharma; serving her mothers-in-law was dharma just as much, so she could keep her own dharma while staying in Ayodhyā. And "set my mind at rest" was his plea: if she stayed here, his mind would be free of worry even in the forest.

त्रुटि बताएँ

३सिंहनादाः मत्तमृगाः सग्राहनद्यः मार्गाश्च

७गिरिनिर्झरसम्भूता गिरिनिर्दरिवासिनाम्।
सिंहानां निनदा दुःखाः श्रोतुं दुःखमतो वनम्॥
The roars of lions that live in the mountain caves, echoing out of the mountain cataracts, are painful even to hear. That is why the forest is misery.

८क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ताः शून्ये तथा मृगाः।
दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम्॥
In the empty waste the wild beasts play unafraid and full of rut, and the moment they see a man they close in on him from every side. That is why the forest is misery, Sītā.

९सग्राहाः सरितश्चैव पङ्कवत्यस्तु दुस्तराः।
मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरं वनम्॥
The rivers are full of crocodiles and thick with mud, and so are hard to cross, and rutting elephants are forever about. That makes the forest harder still.

१०लताकण्टकसंकीर्णाः कृकवाकूपनादिताः।
निरपाश्च सुदुःखाश्च मार्गा दुःखमतो वनम्॥
The tracks are choked with creepers and thorns, loud with the calling of wild fowl, and without water — wretched going. That is why the forest is misery.

‘पर्वतों के झरनों से उठने वाली, पर्वत की कन्दराओं में रहने वाले सिंहों की गर्जनाएँ सुनने में भी दुःखदायी हैं; इसलिए वन दुःखमय है। सूने वन में निःशंक होकर खेलते मतवाले पशु मनुष्य को देखकर चारों ओर से उस पर टूट पड़ते हैं। वहाँ नदियाँ मगरमच्छों से भरी और कीचड़ वाली हैं, इसलिए उन्हें पार करना कठिन है; और मतवाले हाथी उन्हें सदा मथते रहते हैं। मार्ग लताओं और काँटों से भरे हैं, जंगली मुर्गों की आवाज़ों से गूँजते हैं, और जलरहित हैं — उन पर चलना अत्यन्त दुःखदायी है। इसलिए वन और भी दुःखदायी है।’ यहाँ राम इन्द्रियों के क्रम से दोष गिनाते हैं — पहले कान का दुःख (सिंहों की गर्जना), फिर आँख का भय (मतवाले पशु), फिर शरीर की बाधा (दुस्तर नदियाँ), और अन्त में पैरों का क्लेश (काँटों भरे, जलहीन मार्ग)। यह क्रम वर्णन के कवित्व को दिखाता है। और सबमें एक ही समानता है — वन में प्राणी मनुष्य से नहीं डरते, उलटे मनुष्य ही उनसे डरता है। इससे सूचित होता है कि राजपुत्री सीता के लिए वन केवल कष्टदायक ही नहीं, बल्कि पूरी तरह अपरिचित संसार है।

"The roaring of the lions that live in the mountain caves, echoing out of the waterfalls, is painful even to hear; that is why the forest is misery. In the empty wilds the rutting beasts play without fear, and as soon as they see a man they close in on him from all sides. The rivers are full of crocodiles and deep in mud, hard to cross, and always crowded with rutting elephants. The paths are choked with creepers and thorns, loud with the calls of wild fowl, and without water, so that walking them is wretched; that makes the forest harder still." Rāma lists the evils in the order of the senses: first the pain to the ears, the lions' roars; then the fear to the eyes, the rutting beasts; then the obstacle to the body, the rivers that cannot be crossed; and finally the hardship to the feet, the thorny, waterless paths. The order shows the poet's craft. Common to all of them is this: in the forest the creatures are not afraid of man; it is man who is afraid of them. For a princess like Sītā, the forest was not merely hard but a wholly unfamiliar world.

त्रुटि बताएँ

४पर्णशय्या फलाहारः व्रतं देवपितृपूजा च

११सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयं भग्नासु भूतले।
रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद्दुःखमतो वनम्॥
One sleeps on the bare ground, on a bed of leaves that have fallen of themselves, worn out with the day’s toil, night after night. That is why the forest is misery.

१२अहोरात्रं च संतोषः कर्तव्यो नियतात्मना।
फलैर्वृक्षावपतितैः सीते दुःखमतो वनम्॥
A man must keep his mind in check and be content, day and night, with the fruit that drops from the trees. That is why the forest is misery, Sītā.

१३उपवासश्च कर्तव्यो यथा प्राणेन मैथिलि।
जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारणम्॥
One must fast as far as one’s strength allows, Maithilī, wear the weight of matted hair, and dress in nothing but bark.

१४देवतानां पितृणां च कर्तव्यं विधिपूर्वकम्।
प्राप्तानामतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनम्॥
The gods and the ancestors must be worshipped in due form, and guests who arrive must be honoured every single day.

‘वन में थकान से चूर होकर रातों में धरती पर स्वयं तोड़े पत्तों की शय्या पर सोना पड़ता है, पलंगों पर नहीं। संयमित मन से दिन-रात वृक्षों से गिरे फलों से ही सन्तोष करना पड़ता है; न मनचाहा अन्न, न समय का नियम। मैथिली, शक्ति के अनुसार उपवास करना पड़ता है, जटाओं का भार धारण करना पड़ता है, और वल्कल ही वस्त्र होते हैं। देवताओं और पितरों का विधिपूर्वक कर्म करना होता है, और आए हुए अतिथियों का नित्य सत्कार करना होता है।’ यहाँ राम वनवास को केवल क्लेश के रूप में नहीं, नियमों से बँधी तपश्चर्या के रूप में भी दिखाते हैं — जो घर में सुख से सिद्ध होता है, वह वन में कष्ट से ही सिद्ध होता है। धर्मकार्य वन में भी नहीं छूटते, बल्कि और कठिन हो जाते हैं; यही इस वर्णन का मर्मभूत आशय है। जो महल में पलंग पर सोती है, वह धरती पर टूटे पत्तों पर कैसे सोएगी — यही राम पूछते हैं। किन्तु इसी वचन से वे अनचाहे ही सीता के संकल्प को दृढ़ कर देते हैं, क्योंकि तपश्चर्या उनमें भय उत्पन्न नहीं करती।

"Worn out with the day's toil, one must lie at night not on a bed but on the bare ground, on a heap of fallen leaves. One must keep a tight hold on oneself and be content, day and night, with the fruit that drops from the trees. One must fast as far as one's strength allows, Maithilī, bear the weight of matted hair and wear nothing but bark. The gods and the ancestors must be worshipped by the proper rites, and every guest who comes must be honoured, every day." Here Rāma shows forest life not only as hardship but as disciplined austerity: what is done in comfort at home can only be done with toil in the forest. Religious duties are not given up there; they become harder, and that is the heart of this description. How could one who sleeps on a bed in a palace lie on broken leaves on the ground? That is what Rāma is asking. Yet with these very words he unwillingly strengthens Sītā's resolve, for austerity holds no terror for her.

त्रुटि बताएँ

५त्रिषवणस्नानं पुष्पोपहारः संतोषः भयानि च

१५कार्यस्त्रिरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः।
चरतां नियमेनैव तस्माद्दुःखतरं वनम्॥
One must bathe three times over, at each appointed hour, every day without fail, for those who live by the rule. That makes the forest harder still.

१६उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमैः स्वयमाहृतैः।
आर्षेण विधिना वेद्यां सीते दुःखमतो वनम्॥
Flowers must be gathered by one’s own hand and offered on the altar by the rite the seers laid down. That is why the forest is misery, Sītā.

१७यथालब्धेन कर्तव्यः संतोषस्तेन मैथिलि।
यताहारैर्वनचरैः सीते दुःखमतो वनम्॥
One must be content with whatever one happens to get, Maithilī, for those who range the forest eat sparingly. That is why the forest is misery, Sītā.

१८अतीव वातस्तिमिरं बुभुक्षा चाति नित्यशः।
भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम्॥
There is fierce wind there, and darkness, and hunger every day, and great terrors besides. That makes the forest harder still.

‘समय-समय पर नित्य तीन बार स्नान करना पड़ता है; नियम से चलने वालों के लिए इसलिए वन और भी दुःखदायी है। स्वयं लाए हुए फूलों से ऋषियों की विधि से वेदी पर उपहार चढ़ाना होता है। जो मिल जाए, उसी से सन्तोष करना पड़ता है; क्योंकि वनवासी संयमित आहार वाले होते हैं, और इच्छा के अनुसार कुछ भी नहीं मिलता। अत्यधिक हवा, अन्धकार, नित्य भूख और बड़े-बड़े भय — इनसे वन और भी दुःखदायी है।’ इस प्रकार राम क्रम से चार प्रकार के क्लेश गिनाते हैं — शरीर का श्रम, क्रिया का नियम, आहार की अनिश्चितता और मन का भय। ‘इसलिए वन दुःखमय है’ — इस वाक्यांश की आवृत्ति यहाँ काव्यगुण ही है — प्रत्येक दोष गिनाकर वे उसी निष्कर्ष को बार-बार स्थापित करते हैं, जिससे वह सीता के मन में निश्चय के रूप में बैठ जाए। ‘जो मिले उसी से सन्तोष’ — इस वाक्यांश में वनवास का मूल व्रत ही कहा गया है — जो इष्ट है वह नहीं मिलता, बल्कि जो मिलता है उसी को इष्ट मानना पड़ता है। यह दृष्टि तपस्वियों के लिए सहज है, किन्तु राजपुत्री के लिए कठिन।

"One must bathe three times a day at the appointed hours without fail, for those who live by the rule; that makes the forest harder still. One must gather flowers with one's own hands and offer them on the altar by the rite the seers laid down. One must be content with whatever one finds, Maithilī, for forest-dwellers eat sparingly. And there is fierce wind and darkness, hunger every day and great terrors; that makes the forest harder still." So Rāma counts four kinds of hardship in turn: the toil of the body, the discipline of ritual, the uncertainty of food and the fear of the mind. The refrain "that is why the forest is misery" is a deliberate poetic device: after naming each evil he sets down the same conclusion again and again, so that it would settle firmly in Sītā's mind. "Content with whatever one finds" names the root vow of forest life: one does not get what one wants, but must want what one gets. That outlook comes naturally to ascetics, but it is hard for a princess.

त्रुटि बताएँ

६सर्पाः कीटाः कण्टकिनो द्रुमाश्च

१९सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि।
चरन्ति पथि ते दर्पात्ततो दुःखतरं वनम्॥
Snakes of many kinds and in great numbers move boldly along the path itself, lovely one. That makes the forest harder still.

२०नदीनिलयनाः सर्पा नदीकुटिलगामिनः।
तिष्ठन्त्यावृत्य पन्थानमतो दुःखतरं वनम्॥
Serpents that make their home in the rivers and move as crookedly as rivers do lie coiled across the way. That makes the forest harder still.

२१पतङ्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकैः सह।
बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम्॥
Moths, scorpions, insects, gadflies and mosquitoes torment one constantly, frail woman — it is all misery. That is why the forest is misery.

२२द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशाः काशाश्च भामिनि।
वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखमतो वनम्॥
Thorny trees, and kuśa and kāśa grass, spread their tangled branch-tips everywhere in the forest, lovely one. That is why the forest is misery.

‘भामिनी, अनेक रूपों वाले बहुत-से रेंगने वाले जीव घमण्ड से मार्ग में ही घूमते रहते हैं; इसलिए वन और भी दुःखदायी है। नदियों में रहने वाले, नदी की भाँति टेढ़ी चाल वाले सर्प मार्ग को घेरकर पड़े रहते हैं। अबले, पतंगे, बिच्छू, कीड़े, डाँस और मच्छर नित्य सताते हैं; वह सब दुःख है। काँटेदार वृक्ष, कुश और काँस वन में उलझी शाखाओं वाले होते हैं; उनसे अंग छिल जाते हैं।’ यहाँ बड़े भयों से छोटे भयों की ओर उतरना देखने योग्य है — सिंह से आरम्भ करके मच्छर तक। बड़े भयों से बचा जा सकता है, छोटों से नहीं; इसलिए ये ही असह्य हैं। सुकुमारी सीता के लिए यह वर्णन विशेष रूप से भयंकर होगा — यह राम का आशय है। साथ ही ‘नित्य’ शब्द से सूचित होता है कि ये दोष प्रतिदिन रहते हैं; इसलिए इनसे बचाव सम्भव नहीं।

"Snakes of many kinds, lovely one, and in great numbers, move boldly along the very paths. Serpents that live in the rivers and move as crookedly as rivers lie coiled across the way. Moths, scorpions, insects, gadflies and mosquitoes torment one constantly, my frail one; it is all misery. Thorny trees, kuśa and kāśa grass spread their tangled tips everywhere in the forest and scratch the limbs." Notice how the description descends from the great dangers to the small, from the lion down to the mosquito. The great dangers can be avoided, the small ones cannot, and so they are the hardest to bear; Rāma meant this picture to be especially frightening to the delicate Sītā. And "constantly" shows that these troubles come day after day, so there is no escaping them.

त्रुटि बताएँ

७उपसंहारः — अलं ते वनगमनेन

२३कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च।
अरण्यवासे वसतो दुःखमेव सदा वनम्॥
For one who lives in the wilderness there are many bodily hardships and fears of every kind; the forest is nothing but misery, always.

२४क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः।
न भेतव्यं च भेतव्ये दुःखं नित्यमतो वनम्॥
There anger and greed must be given up, the mind must be set on austerity, and one must not be afraid even where there is cause for fear. That is a constant misery; that is why the forest is misery.

२५तदलं ते वनं गत्वा क्षेमं नहि वनं तव।
विमृशन्निव पश्यामि बहुदोषकरं वनम्॥
So enough of your going to the forest — the forest is no safe place for you. Turning it over in my mind, I see the forest as the source of nothing but harm.’

२६वनं तु नेतुं न कृता मतिर्यदा बभूव रामेण तदा महात्मना।
न तस्य सीता वचनं चकार तं ततोऽब्रवीद्राममिदं सुदुःखिता॥
When the great-souled Rāma’s mind was thus not made up to take her to the forest, Sītā for her part would not act on that word of his; and then, in deep sorrow, she said this to Rāma.

‘वन में रहने वाले को बहुत-से शारीरिक कष्ट और अनेक प्रकार के भय झेलने पड़ते हैं; इसलिए वन सदा दुःखमय ही है। वहाँ क्रोध और लोभ को छोड़ना पड़ता है, तप में मन लगाना पड़ता है, डरने योग्य बात से भी डरना नहीं होता — इस प्रकार नित्य दुःख है। इसलिए तुम्हारा वन जाना व्यर्थ है; वन तुम्हारे लिए कल्याणकारी नहीं। विचार करते हुए मैं वन को बहुत दोषों वाला ही देखता हूँ।’ अन्त में राम बाहरी क्लेशों से आन्तरिक संयम पर उपसंहार करते हैं — वन में क्रोध और लोभ का त्याग और तप की बुद्धि अपेक्षित है, और वह सबसे अधिक कठिन है। जब महात्मा राम ने उन्हें वन ले जाने का विचार नहीं किया, तब सीता ने भी उनका वह वचन नहीं माना। अत्यन्त दुःखी होकर उन्होंने फिर राम से यह वचन कहा — इसी से अगले सर्ग का सूत्र बाँधा गया है। ‘विचार करते हुए’ — इस शब्द से कवि सूचित करते हैं कि राम का यह निषेध आवेग से नहीं, लम्बे विचार के बाद है। फिर भी वे सफल नहीं होते; क्योंकि प्रेम का हिसाब दोषों की गिनती से नहीं बदलता। इस प्रकार सर्ग राम की युक्तियों से आरम्भ होकर सीता की अस्वीकृति और उनके फिर से बोलने के साथ समाप्त होता है, और वह अस्वीकृति निषेध से भी अधिक बलवान है।

"There are many hardships for the body and fears of every kind for one who lives in the wilderness; the forest is always misery. There one must give up anger and greed, set one's mind on austerity, and not be afraid even of what is fearful; that is a constant misery. So enough of your going to the forest; the forest is no safe place for you. The more I think about it, the more I see that the forest brings nothing but harm." At the end Rāma moves from outward hardship to inner restraint: the forest demands the giving up of anger and greed and a mind set on austerity, and that is hardest of all. "The more I think about it" shows that his refusal was not impulsive but came after long reflection. Yet it did not succeed, for love is not turned back by a list of faults. When the great-souled Rāma would not make up his mind to take her to the forest, Sītā for her part would not do as he said, and in deep sorrow she spoke to Rāma again. So the sarga, which began with Rāma's reasoning, ends with Sītā declining to obey and speaking again, a refusal stronger than any argument, and here the thread of the next sarga is tied.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३० पदानि
धर्मवत्सल २८.१ धर्मे स्निग्धः, धर्मम् एव वत्सवत् लालयन्
सन्धिः
धर्म + वत्सल — समासे स्वरसन्धिः न घटते, यतः उत्तरपदं व्यञ्जनादि; पदान्तरेण सह ‘धर्मज्ञां धर्मवत्सलः’ इति केवलं समीपस्थितिः
समासः
धर्मे वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः (‘वत्सल’ इति स्नेहवति रूढम्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
बाष्पदूषितलोचना २८.२ यस्याः नेत्रे अश्रुभिः मलिने जाते, सा
सन्धिः
समासाभ्यन्तरे स्वरसन्धिः नास्ति — बाष्प, दूषित, लोचन इति त्रयोऽपि व्यञ्जनादीनि
समासः
बाष्पेण दूषिते लोचने यस्याः सा — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तां’ इत्यस्य विशेषणम्)
निवर्तनार्थ २८.२ निवर्तयितुं यत् प्रयोजनम्, तदर्थम्
सन्धिः
निवर्तन + अर्थ → निवर्तनार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
निवर्तनम् अर्थः प्रयोजनं यस्य तत् — बहुव्रीहिः; प्रयोगे ‘निवर्तनार्थे’ इति निमित्तार्थकम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (निमित्तार्थे)
महाकुलीना २८.३ उत्तमकुले जाता
सन्धिः
महत् + कुलीना → महाकुलीना — समासे महच्छब्दस्य ‘महा’ इति आदेशः (तकारलोपः, दीर्घश्च)
समासः
महत् कुलं यस्याः सा, तत्र भवा वा — कुलशब्दात् ‘ख’ (ईन) प्रत्ययः, ततः टाप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘असि’ इत्यस्य विधेयम्)
इहाचर २८.३ अत्र एव (अयोध्यायाम् एव) आचर, अनुतिष्ठ
सन्धिः
इह + आचर → इहाचर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — अव्ययपदस्य क्रियापदेन सह सन्धिमात्रम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
त्वयाबले २८.४ त्वया, हे दुर्बले — अत्र सीतायाः सुकुमारत्वं सूच्यते
सन्धिः
त्वया + अबले → त्वयाबले — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); एतेन सम्बोधनम् ‘अबले’ इति सन्धौ निलीनम्
समासः
न बला यस्याः सा अबला — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘त्वया’ तृतीया एकवचनम्, ‘अबले’ सम्बुद्धिः एकवचनम्
वनवासकृता २८.५ वने निवासार्थं बद्धा (मतिः)
सन्धिः
वन + वास + कृता — सर्वाणि व्यञ्जनादीनि, अतः स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
वनवासाय कृता — चतुर्थीतत्पुरुषः; वनस्य वासः इति षष्ठीतत्पुरुषः अन्तर्भूतः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘मतिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कान्तार २८.५ दुर्गमम् अरण्यम्, अगाधं विजनं वनम्
सन्धिः
समासाभ्यन्तरे सन्धिः नास्ति — रूढशब्दः
समासः
समासः नास्ति — ‘कु’ इति निन्दार्थे, अन्तं ऋच्छति इति वा निरुक्तम्; रूढ्या दुर्गारण्यवाची
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
मयैतद् २८.६ मया एतत् (वचः उच्यते)
सन्धिः
मया + एतत् → मयैतत् — वृद्धिसन्धिः (आ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति — सर्वनामद्वयस्य सन्धिः
विभक्तिः
‘मया’ तृतीया एकवचनम्, ‘एतत्’ प्रथमा एकवचनम् (कर्मणि प्रयोगे कर्तृपदम्)
गिरिनिर्झर २८.७ पर्वतीयः प्रपातः, गिरेः पतन् जलधाराप्रवाहः
सन्धिः
गिरि + निर्झर — स्वरसन्धिः नास्ति; निर्झरशब्दे तु निस् + झर इति सकारस्य रेफादेशः
समासः
गिरेः निर्झरः — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘गिरिनिर्झरसम्भूताः’ इति तृतीयातत्पुरुषगर्भे विशेषणे घटितः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘निनदाः’ इत्यस्य विशेषणे)
गिरिनिर्दरि २८.७ पर्वतस्य गुहा, कन्दरा
सन्धिः
गिरि + निर्दरि — स्वरसन्धिः नास्ति; ‘निर्दरी’ इति निस् + दरी, सकारस्य रेफादेशः
समासः
गिरेः निर्दरी — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘गिरिनिर्दरिवासिनाम्’ इति उपपदसमासे पूर्वपदम्
विभक्तिः
समासस्थम्; समुदायः षष्ठी बहुवचनम् (‘सिंहानाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विस्रब्ध २८.८ निःशङ्काः, विश्वस्ताः, निर्भयाः
सन्धिः
वि + स्रब्ध — उपसर्गस्य स्वरः व्यञ्जनेन मिलति, अतः स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — वि + स्रम्भ् धातोः क्तप्रत्ययः (मकारलोपः)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘मृगाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
समभिवर्तन्ते २८.८ सर्वतः अभिमुखम् आगच्छन्ति, आक्रमन्ते
सन्धिः
सम् + अभि + वर्तन्ते — मकारस्य अनुस्वारः न, अपि तु व्यञ्जनसन्निधौ ‘सम्’ इत्यस्य मकारः स्वरपरत्वात् स्थितः
समासः
समासः नास्ति — द्विरुपसर्गपूर्वकः वृत् धातुः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्
सग्राह २८.९ ग्राहयुक्ताः, नक्रादिजलजन्तुभिः सहिताः
सन्धिः
सह + ग्राह → सग्राह — समासे ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः
समासः
ग्राहैः सह वर्तन्ते इति सग्राहाः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘सरितः’ इत्यस्य विशेषणम्)
पङ्कवत् २८.९ कर्दमयुक्ताः, पङ्कबहुलाः
सन्धिः
पङ्क + मतुप् → पङ्कवत् — मतुपः मकारस्य वकारादेशः (अवर्णान्तात् परः)
समासः
समासः नास्ति — मतुबन्तं तद्धितरूपम्, स्त्रियां ङीप् (पङ्कवती)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् स्त्रीलिङ्गे (‘सरितः’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुस्तर २८.९ दुःखेन तरणीयाः, दुर्लङ्घ्याः
सन्धिः
दुस् + तर → दुस्तर — ‘दुर्’ इत्यस्य सकारः खरि (तकारे परे) स्थितः
समासः
समासः नास्ति — दुर् उपसर्गपूर्वकात् तॄ धातोः खल्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘सरितः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कृकवाकूपनादित २८.१० वनकुक्कुटानां रवैः मुखरिताः
सन्धिः
कृकवाकु + उपनादित → कृकवाकूपनादित — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ); अत्र एषः एव सन्धिः पदस्य दुर्बोधताहेतुः
समासः
कृकवाकुभिः उपनादिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘मार्गाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
निरप २८.१० जलरहिताः, यत्र पानीयं न लभ्यते
सन्धिः
निस् + अप् → निरप् — सकारस्य रेफादेशः (स्वरे परे); ततः प्रथमाबहुवचने ‘निरपाः’
समासः
निर्गताः आपः यस्मात् सः निरप् — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘मार्गाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
नियतात्मन् २८.१२ संयतचित्तेन, वशीकृतमनसा
सन्धिः
नियत + आत्मन् → नियतात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
नियतः आत्मा (मनः) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (भावे प्रयोगे कर्तरि)
वृक्षावपतित २८.१२ वृक्षात् स्वयं पतितैः (फलैः)
सन्धिः
वृक्ष + अवपतित → वृक्षावपतित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अर्थे तु ‘वृक्षात्’ इति पञ्चमी अभिप्रेता
समासः
वृक्षात् अवपतितैः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘फलैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
वल्कलाम्बरधारण २८.१३ वृक्षत्वचः वस्त्ररूपेण धारणम्
सन्धिः
वल्कल + अम्बर → वल्कलाम्बर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः धारणपदेन सह व्यञ्जनसन्धिमात्रम्
समासः
वल्कलानि एव अम्बराणि, तेषां धारणम् — कर्मधारयगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कर्तव्यः’ इत्यनेन सम्बद्धं कर्म)
त्रिरभिषेक २८.१५ दिने त्रिवारं स्नानम् — प्रातः, मध्याह्ने, सायं च
सन्धिः
त्रिः + अभिषेक → त्रिरभिषेक — विसर्जनीयस्य रेफादेशः (स्वरे परे)
समासः
त्रिः अभिषेकः — अव्ययपूर्वपदः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कार्यः’ इत्यस्य कर्म)
आर्ष २८.१६ ऋषिप्रोक्तः, ऋषिसम्प्रदायागतः
सन्धिः
ऋषि + अण् → आर्ष — आदिवृद्धिः (ऋ → आर्), इकारलोपश्च
समासः
समासः नास्ति — ऋषिशब्दात् तद्धितः अण्प्रत्ययः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘विधिना’ इत्यस्य विशेषणम्)
यताहार २८.१७ परिमितभोजनाः, संयतान्नाः
सन्धिः
यत + आहार → यताहार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
यतः (नियमितः) आहारः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘वनचरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
वातस्तिमिर २८.१८ वायुः च अन्धकारः च (अत्र अतीव इति विशेष्यते)
सन्धिः
वातः + तिमिरम् → वातस्तिमिरम् — विसर्जनीयस्य सकारादेशः (तवर्गे परे); अत्र बाह्यसन्धिः एव पदविभागस्य दुर्बोधताहेतुः, अतः उल्लिखितः
समासः
समासः नास्ति — पदद्वयं सन्धिना मिलितम्
विभक्तिः
उभयत्र प्रथमा एकवचनम्
बुभुक्षा २८.१८ भोक्तुम् इच्छा, क्षुधा
सन्धिः
भुज् + सन् → बुभुक्ष्, ततः अ + टाप्; समासाभ्यन्तरे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — भुज् धातोः सन्नन्तात् स्त्रियाम् अप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सरीसृप २८.१९ उरसा सर्पन्तः प्राणिनः, सर्पादयः
सन्धिः
सृप् धातोः यङ्लुगन्ते द्विरुक्तौ अभ्यासस्य दीर्घः इकारागमश्च — सरीसृप्; स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — सृप् धातोः यङ्लुगन्तात् निष्पन्नम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
नदीनिलयन २८.२० नदीषु वसन्तः, जलाश्रयाः
सन्धिः
नदी + निलयन — स्वरसन्धिः नास्ति (उत्तरपदं व्यञ्जनादि)
समासः
नदी निलयनं (आश्रयः) येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘सर्पाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्याकुलशाखाग्र २८.२२ येषां शाखानाम् अग्रभागाः सर्वतः विक्षिप्ताः
सन्धिः
शाखा + अग्र → शाखाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
व्याकुलानि शाखाग्राणि येषां ते — कर्मधारयगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘द्रुमाः कुशाः काशाः’ इत्येतेषां विशेषणम्)
विमृशन्निव २८.२५ विचारयन् इव, पर्यालोचयन् एव
सन्धिः
विमृशन् + इव → विमृशन्निव — ह्रस्वस्वरात् परस्य नकारस्य द्वित्वम् (ङमुट्); अत्र अयम् एव बाह्यसन्धिः पदस्य दुर्बोधताहेतुः
समासः
समासः नास्ति — वि + मृश् धातोः शतृप्रत्ययान्तम्, ‘इव’ इति अव्ययम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (कर्तरि शतृ, ‘पश्यामि’ इत्यस्य कर्तुः विशेषणम्)