॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्ड · सर्ग 27

अयोध्याकाण्ड — सर्ग 27

सीता की साथ चलने की प्रार्थना

सीता द्वारा प्रणयकोप में पतिव्रता-धर्म को प्रमाण बनाकर वन में साथ चलने की याचना, और इस विषय में राम की अनिच्छा

अस्मिन् सर्गे सीता रामस्य ‘इह एव वस्तव्यम्’ इति वचनं श्रुत्वा प्रणयात् एव संक्रुद्धा सती प्रतिवक्ति। सा वदति — पिता माता भ्राता पुत्रः स्नुषा च स्वं स्वं भाग्यम् उपासते, भर्तुः भाग्यं तु भार्या एका एव प्राप्नोति; अतः वनवासः मम अपि आदिष्टः। नारीणां इह लोके परलोके च पतिः एव एका गतिः। सा प्रतिज्ञां करोति — कुशकण्टकान् मृद्नन्ती अहं ते अग्रतः गमिष्यामि, फलमूलाशना भविष्यामि, त्वयि भुक्तवति पश्चात् भोक्ष्ये, नियता ब्रह्मचारिणी च ते शुश्रूषां करिष्यामि। प्रासादाग्रात् विमानात् आकाशगमनात् च भर्तुः पादच्छाया एव श्रेष्ठा इति सा वदति। वने शैलान् पल्वलानि पद्मिनीश्च द्रष्टुम् इच्छन्ती सा अन्ते कथयति — त्वया विना स्वर्गः अपि मे न रोचते; मां नय, अहं ते भारः न भविष्यामि इति। तथापि रामः तां नेतुं न इच्छति, प्रत्युत वनदोषान् वर्णयितुम् उपक्रमते।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१सीतायाः प्रणयकोपः — पत्नी एव भर्तुः भाग्यभागिनी

१एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।
प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्॥
So addressed, Vaidehī, who deserved love and who spoke lovingly, was angered out of that very love, and said this to her husband:

२किमिदं भाषसे राम वाक्यं लघुतया ध्रुवम्।
त्वया यदपहास्यं मे श्रुत्वा नरवरोत्तम॥
‘What is this you are saying, Rāma? You must surely be making light of me. Hearing it, best of the best of men, I can only laugh.

३वीराणां राजपुत्राणां शस्त्रास्त्रविदुषां नृप।
अनर्हमयशस्यं च न श्रोतव्यं त्वयेरितम्॥
‘What you have spoken is unworthy of heroic princes skilled in weapons of every kind, my lord, and it brings no honour; it is not fit to be heard.

४आर्यपुत्र पिता माता भ्राता पुत्रस्तथा स्नुषा।
स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्वं भाग्यमुपासते॥
‘Husband, a father, a mother, a brother, a son, a daughter-in-law — each of them enjoys his own merit and abides by his own destiny.

५भर्तुर्भाग्यं तु नार्येका प्राप्नोति पुरुषर्षभ।
अतश्चैवाहमादिष्टा वने वस्तव्यमित्यपि॥
‘Only the wife, best of men, has a share in her husband's destiny; and for that very reason I too have been assigned to live in the forest.

६न पिता नात्मजो वात्मा न माता न सखीजनः।
इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेको गतिः सदा॥
‘Not a father, not a son, not one's own self, not a mother, not one's women friends — for women, here and hereafter, the husband alone is the refuge.

छब्बीसवें सर्ग में राम ने सीता से ‘तुम्हें यहीं रहना है’ कहा था। इस सर्ग में प्रेम के योग्य, प्रिय बोलने वाली वैदेही प्रेम के कारण ही कुपित होकर पति से बोलीं — ‘हे राम, निश्चय ही आप यह बात हल्केपन से कह रहे हैं; हे नरश्रेष्ठ, इसे सुनकर तो मुझे हँसी ही आती है। शस्त्र और अस्त्र के ज्ञाता वीर राजपुत्रों के लिए अयोग्य और अपयश देने वाला यह वचन, जो आपने कहा है, सुनने योग्य नहीं है।’ यहाँ ‘प्रेम के कारण ही कुपित’ — यह शब्द मार्मिक है — कोप द्वेष से नहीं, स्नेह से उपजा है। फिर वे शास्त्र का प्रमाण ही प्रस्तुत करती हैं — ‘हे आर्यपुत्र, पिता, माता, भाई, पुत्र और पुत्रवधू अपने-अपने पुण्यों का फल भोगते हुए अपने-अपने भाग्य को प्राप्त होते हैं; किन्तु हे पुरुषश्रेष्ठ, पति के भाग्य को केवल पत्नी ही प्राप्त करती है। इसलिए मुझे भी ‘वन में रहना है’ — यह आदेश मिल चुका है। न पिता, न पुत्र, न स्वयं, न माता, न सखियाँ — इस लोक में और मृत्यु के बाद भी स्त्रियों की एकमात्र गति सदा पति ही है।’ इससे वे याचना नहीं करतीं, बल्कि अपना अधिकार ही प्रतिपादित करती हैं; वनवास उनके लिए कृपा नहीं, धर्म से सिद्ध उनका भाग है। यहाँ सीता के वाक्यों का क्रम शास्त्रीय है — पहले वे राम के वचन की निन्दा करती हैं, फिर सामान्य नियम कहती हैं, और अन्त में उस नियम से अपना निष्कर्ष सिद्ध करती हैं। ‘अपने पुण्यों का फल भोगते हुए’ — इस वाक्यांश से वे कर्मसिद्धान्त का ही आश्रय लेती हैं — प्रत्येक अपने किए का फल भोगता है, किन्तु पत्नी पति के भाग्य से ही बँधी है। इसलिए राम का वनवास उनका भी वनवास है, अलग निर्णय का विषय नहीं।

In the twenty-sixth sarga Rāma had told Sītā that she must stay behind. Now Vaidehī, who deserved all love and always spoke lovingly, grew angry out of that very love and answered her husband. "Rāma, you must surely be saying this lightly, to make fun of me; when I hear it, best of men, I can only laugh. These words of yours are unworthy of heroic princes skilled in every weapon, and bring them no honour; they are not fit to be heard." The phrase "angry out of love" is telling: her anger sprang not from resentment but from love. Then she brought the scriptures themselves as her witness. "My lord, a father, a mother, a brother, a son and a daughter-in-law each enjoy their own merit and abide by their own fortune. Only the wife, best of men, shares her husband's fortune, and so I too have been told to live in the forest. Not a father, not a son, not oneself, not a mother, not one's friends: in this world and the next, a woman's only refuge is her husband." So she did not plead; she asserted her right. For her, life in the forest was not a favour but her share by dharma. Her speech is ordered like an argument: first she rejects Rāma's words, then she states the general rule, and finally she draws her own conclusion from it. In saying that each enjoys his own merit she relies on the law of action, that each reaps what he has done, while a wife is bound up with her husband's fortune. Rāma's exile was therefore her exile too, not a matter for a separate decision.

त्रुटि बताएँ

२‘अग्रतः गमिष्यामि’ — भर्तुः पादच्छाया एव श्रेष्ठा

७यदि त्वं प्रस्थितो दुर्गं वनमद्यैव राघव।
अग्रतस्ते गमिष्यामि मृद्नन्ती कुशकण्टकान्॥
‘If you are setting out this very day, Rāghava, for that difficult forest, I shall walk ahead of you, trampling down the kuśa grass and the thorns.

८ईर्ष्यां रोषं बहिष्कृत्य भुक्तशेषमिवोदकम्।
नय मां वीर विस्रब्धः पापं मयि न विद्यते॥
‘Put away jealousy and anger as one puts away water left over from drinking; take me with you, hero, without misgiving: there is no fault in me.

९प्रासादाग्रे विमानैर्वा वैहायसगतेन वा।
सर्वावस्थागता भर्तुः पादच्छाया विशिष्यते॥
‘Better than the roof of a palace, better than flying chariots, better than travelling through the sky, in every condition, is the shade of a husband's feet.

१०अनुशिष्टास्मि मात्रा च पित्रा च विविधाश्रयम्।
नास्मि सम्प्रति वक्तव्या वर्तितव्यं यथा मया॥
‘My mother and my father instructed me in many things; I need not be told now how I am to conduct myself.

११अहं दुर्गं गमिष्यामि वनं पुरुषवर्जितम्।
नानामृगगणाकीर्णं शार्दूलगणसेवितम्॥
‘I shall go to that difficult forest, empty of men, crowded with herds of every kind of deer and haunted by troops of tigers.

१२सुखं वने निवत्स्यामि यथैव भवने पितुः।
अचिन्तयन्ती त्रीँल्लोकांश्चिन्तयन्ती पतिव्रतम्॥
‘I shall live happily in the forest as I used to live in my father's house, thinking nothing of the three worlds, thinking only of devotion to my husband.

फिर सीता कहती हैं — ‘हे राघव, यदि आप आज ही दुर्गम वन को प्रस्थान कर रहे हैं, तो मैं कुशों और काँटों को रौंदती हुई आपके आगे-आगे चलूँगी। पीने से बचे जल की भाँति ईर्ष्या और रोष को बाहर फेंककर, हे वीर, निःशंक होकर मुझे ले चलिए; मुझमें कोई पाप नहीं है।’ इसके बाद वे महलों के शिखरों, विमानों और आकाश में विचरने की तुलना में पति के चरणों की छाया को ही श्रेष्ठ बताती हैं — ‘सभी अवस्थाओं में स्त्री के लिए पति के चरणों की छाया ही सबसे बढ़कर है।’ फिर — ‘माता और पिता ने मुझे अनेक प्रकार से शिक्षा दी है; अब मुझे कैसा व्यवहार करना चाहिए, यह मुझे बताने की आवश्यकता नहीं। मैं अनेक प्रकार के मृगों से भरे, बाघों से सेवित, मनुष्यों से रहित दुर्गम वन में जाऊँगी। जैसे पिता के भवन में, वैसे ही वन में भी मैं सुख से रहूँगी — तीनों लोकों की चिन्ता न करके, केवल पतिव्रत का चिन्तन करती हुई।’ यहाँ ‘माता और पिता ने मुझे शिक्षा दी है’ — इस वाक्य से वे सूचित करती हैं कि कन्यादान के समय ही पिता के घर में उन्हें सहधर्मचर्या का उपदेश मिल चुका था; इसलिए राम का उपदेश उनके लिए नया नहीं है। ‘सभी अवस्थाओं में पति के चरणों की छाया सबसे बढ़कर है’ — यह श्लोक इस सर्ग का सबसे प्रसिद्ध श्लोक है; इससे सीता ऐश्वर्य के सभी प्रकारों को — महल के शिखर, विमान और आकाश-विचरण को — एक पलड़े में रखकर दूसरे में केवल पति के चरणों का सान्निध्य रखती हैं, और उसी को भारी मानती हैं। ‘निःशंक होकर ले चलिए’ — इस वाक्यांश से वे राम की आशंका को ही दूर करना चाहती हैं।

"If you are setting out for the hard forest today, Rāghava," Sītā said, "I will walk in front of you, treading down the kuśa grass and the thorns. Throw away your jealousy and anger like water left over from drinking, and take me with you without misgiving, hero; there is no wrong in me." Then she set the shade of her husband's feet above palace roofs, flying chariots and journeys through the sky: "In every condition of life, the shade of her husband's feet is best for a woman." And again: "My mother and my father taught me many things; there is no need to tell me now how I should behave. I will go to the hard forest, empty of people, full of every kind of deer and haunted by tigers. I will live there as happily as in my father's house, thinking nothing of the three worlds and thinking only of my devotion to my husband." By saying her parents had taught her, she meant that she had been instructed in the shared life of dharma in her father's house when she was given in marriage, so Rāma's advice was nothing new to her. The verse about the shade of her husband's feet is the most famous in the sarga: on one side she places every kind of splendour, palace heights, flying chariots and sky-travel, and on the other only nearness to her husband's feet, and she counts that the greater. And by asking him to take her "without misgiving" she wanted to remove his very doubt.

त्रुटि बताएँ

३वनवासस्य मनोरथः — सेवा, विहारः, सरोवराः

१३शुश्रूषमाणा ते नित्यं नियता ब्रह्मचारिणी।
सह रंस्ये त्वया वीर वनेषु मधुगन्धिषु॥
‘Serving you always, disciplined and chaste, I shall roam with you, hero, in the woods fragrant with honey.

१४त्वं हि कर्तुं वने शक्तो राम सम्परिपालनम्।
अन्यस्यापि जनस्येह किं पुनर्मम मानद॥
‘You are able, Rāma, to provide for anyone else in the forest; how much more for me, giver of honour?

१५साहं त्वया गमिष्यामि वनमद्य न संशयः।
नाहं शक्या महाभाग निवर्तयितुमुद्यता॥
‘So I shall go with you to the forest today; there is no doubt of it. I have made up my mind, and I cannot be turned back.

१६फलमूलाशना नित्यं भविष्यामि न संशयः।
न ते दुःखं करिष्यामि निवसन्ती त्वया सदा॥
‘I shall live always on fruit and roots; there is no doubt of it. Living always with you, I shall bring you no trouble.

१७अग्रतस्ते गमिष्यामि भोक्ष्ये भुक्तवति त्वयि।
इच्छामि परतः शैलान्पल्वलानि सरांसि च॥
‘I shall go before you; I shall eat when you have eaten. I wish to see, along the way, the mountains, the pools and the lakes,

१८द्रष्टुं सर्वत्र निर्भीता त्वया नाथेन धीमता।
हंसकारण्डवाकीर्णाः पद्मिनीः साधुपुष्पिताः॥
‘to see them everywhere without fear, with you as my wise protector — and the lotus-pools thick with swans and ducks and finely in flower.

१९इच्छेयं सुखिनी द्रष्टुं त्वया वीरेण संगता।
अभिषेकं करिष्यामि तासु नित्यमनुव्रता॥
‘Being with you, my hero, and happy, I should like to look on them, and, ever devoted, to bathe in them every day.

फिर सीता वन-जीवन का चित्र ही वर्णित करती हैं — ‘नियमपूर्वक ब्रह्मचारिणी रहकर, नित्य आपकी सेवा करती हुई मैं मधु की सुगन्ध वाले वनों में आपके साथ विहार करूँगी। हे राम, आप वन में दूसरे लोगों का भी भली-भाँति पालन करने में समर्थ हैं; हे मान देने वाले, फिर मेरी तो बात ही क्या? इसलिए मैं आज आपके साथ वन चलूँगी, इसमें सन्देह नहीं; हे महाभाग, मैं तैयार हूँ, मुझे लौटाया नहीं जा सकता। मैं नित्य फल-मूल खाकर रहूँगी, इसमें सन्देह नहीं; सदा आपके साथ रहती हुई मैं आपको कोई दुःख नहीं दूँगी। मैं आपके आगे चलूँगी, आपके भोजन कर लेने के बाद भोजन करूँगी। हे नाथ, बुद्धिमान, आपके साथ सर्वत्र निर्भय होकर मैं पर्वतों, छोटे तालों, सरोवरों, और हंसों तथा कारण्डव पक्षियों से भरी, सुन्दर फूलों से खिली कमलिनियों को देखना चाहती हूँ। आप जैसे वीर के साथ सुखी होकर मैं उन्हें देखना चाहूँगी, और नित्य आपकी अनुगामिनी रहकर उनमें स्नान करूँगी।’ यह वर्णन केवल विलास नहीं है; इससे सीता दिखाती हैं कि वन उनके लिए भय का स्थान नहीं, बल्कि पति के साथ विहार की भूमि ही है। ‘फल-मूल खाने वाली’ — इस शब्द से वे कष्ट को भी स्वेच्छा से स्वीकार करती हैं। यहाँ सात श्लोकों में सीता वन-जीवन के दो पक्षों का वर्णन करती हैं — सेवा का पक्ष (सेवा, ब्रह्मचर्य, फल-मूल का आहार, बाद में भोजन) और आनन्द का पक्ष (पर्वतों का दर्शन, सरोवरों में विहार, कमलिनियों में स्नान)। इससे वे दिखाती हैं कि वनवास उनके लिए दण्ड नहीं; वे उसे मनोरथ के रूप में ही देखती हैं। ‘बुद्धिमान नाथ आपके साथ निर्भय’ — इन शब्दों से वे अपने अभय का कारण भी बताती हैं — पति ही रक्षक है।

Then Sītā painted a picture of their life in the forest. "Disciplined and chaste, always serving you, I will delight in roaming with you in woods fragrant with honey. You can look after anyone else in the forest, Rāma; how much more me, you who honour others? So I will go to the forest with you today, there is no doubt of it; my mind is made up, noble one, and I cannot be turned back. I will live on fruit and roots, there is no doubt of it, and living always with you I will cause you no trouble. I will walk ahead of you and eat after you have eaten. With you, my wise protector, I want to see the mountains, the ponds and the lakes everywhere without fear, and the lotus pools full of swans and ducks and lovely with flowers. Happy with you, my hero, I would like to look at them, and, always devoted to you, to bathe in them." This is not mere fancy; it shows that for her the forest was not a place of fear but a place to wander with her husband. By accepting a diet of fruit and roots she took on hardship of her own free will. In these seven verses Sītā describes two sides of forest life, the side of service, her attendance on him, her chastity, her diet of fruit and roots and her eating after him, and the side of joy, the mountains, the lakes and bathing in the lotus pools. The exile was no punishment to her; she saw it as a wish come true. And she named the reason for her fearlessness: her husband was her protector.

त्रुटि बताएँ

४‘त्वया विना स्वर्गोऽपि न रोचते’ — याचना, रामस्य च अनिच्छा

२०सह त्वया विशालाक्ष रंस्ये परमनन्दिनी।
एवं वर्षसहस्राणि शतं वापि त्वया सह॥
‘With you, wide-eyed one, I shall wander in the greatest delight. Even if it were a hundred thousand years spent with you,

२१व्यतिक्रमं न वेत्स्यामि स्वर्गोऽपि हि न मे मतः।
स्वर्गेऽपि च विना वासो भविता यदि राघव।
त्वया विना नरव्याघ्र नाहं तदपि रोचये॥
‘I should know no hardship; heaven itself is nothing to me. Rāghava, if dwelling in heaven were to be without you, tiger among men, I should not want even that.

२२अहं गमिष्यामि वनं सुदुर्गमं मृगायुतं वानरवारणैश्च।
वने निवत्स्यामि यथा पितुर्गृहे तवैव पादावुपगृह्य सम्मता॥
‘I shall go to that most difficult forest, crowded with deer and with monkeys and elephants; I shall live there as in my father's house, clasping your feet alone, and content.

२३अनन्यभावामनुरक्तचेतसं त्वया वियुक्तां मरणाय निश्चिताम्।
नयस्व मां साधु कुरुष्व याचनां नातो मया ते गुरुता भविष्यति॥
‘I think of no one else, my heart is bound to you, and parted from you I am resolved to die: take me, be good and grant my plea; I shall be no burden to you.’

२४तथा ब्रुवाणामपि धर्मवत्सलां न च स्म सीतां नृवरो निनीषति।
उवाच चैनां बहु संनिवर्तने वने निवासस्य च दुःखितां प्रति॥
Though she spoke so, and though she loved dharma, the best of men would not consent to take Sītā; and he spoke to her at length, to turn her back, of the sorrows of living in the forest.

अन्त में सीता निश्चय के वाक्य कहती हैं — ‘हे विशाल नेत्रों वाले, आपके साथ परम आनन्दित होकर मैं विहार करूँगी। इस प्रकार हज़ारों या सौ वर्ष आपके साथ रहते हुए भी मुझे समय बीतने का पता नहीं चलेगा; स्वर्ग भी मुझे अभीष्ट नहीं। हे राघव, यदि आपके बिना स्वर्ग में भी रहना पड़े, तो हे नरसिंह, वह भी मुझे अच्छा नहीं लगेगा। हज़ारों मृगों, वानरों और हाथियों से युक्त अत्यन्त दुर्गम वन में मैं जाऊँगी; आपके ही चरणों को पकड़कर, आपकी सम्मति से वहाँ वैसे ही रहूँगी जैसे पिता के घर में। अनन्य भाव वाली, आप में अनुरक्त चित्त वाली, आपसे बिछुड़ने पर मरने का निश्चय कर चुकी मुझे ले चलिए; मेरी याचना भली-भाँति पूरी कीजिए; इससे मैं आप पर भार नहीं बनूँगी।’ ‘गुरुता’ अर्थात् भार — ‘मैं आप पर भार नहीं बनूँगी’, यह अन्तिम वाक्य अत्यन्त करुण है। फिर भी नरश्रेष्ठ राम ने इस प्रकार कहती हुई धर्मप्रिय सीता को भी ले जाना नहीं चाहा; उलटे वनवास के दुःखों का वर्णन करते हुए उन्हें रोकने के लिए बहुत कुछ कहा। इससे यह सर्ग अगले अट्ठाईसवें सर्ग की भूमिका रखता है, जहाँ राम वन के दोषों का विस्तार से वर्णन करेंगे। ‘आपके बिना स्वर्ग भी अच्छा नहीं लगता’ — यह वचन सीता के निश्चय की पराकाष्ठा है; इससे वे लौकिक और पारलौकिक दोनों सुखों को पति के सान्निध्य से कम मानती हैं। ‘मरने का निश्चय कर चुकी’ — इस शब्द से वे अन्तिम साधन भी सूचित करती हैं। फिर भी राम अनुमति नहीं देते — यही इस सर्ग की अपूर्णता है, जो अट्ठाईसवें सर्ग में राम के लम्बे वनदोष-वर्णन से आगे बढ़ती है।

At last Sītā spoke the words of her resolve. "With you, wide-eyed one, I will be full of joy. Even if I lived with you for thousands of years, or a hundred, I would never feel it a hardship; heaven itself means nothing to me. If I had to live in heaven without you, Rāghava, tiger among men, I would not want it. I will go into that pathless forest full of deer, monkeys and elephants, and live there clinging to your feet alone, as contented as in my father's house. My heart is bound to you, I think of no one else, and if I am parted from you I am resolved to die. Take me, grant my plea; I will not be a burden to you." Those last words, "I will not be a burden to you", are deeply moving. "Heaven itself would not please me without you" is the height of her resolve, for in it she ranks every happiness of this world and the next below her husband's company, and in saying she was resolved to die she named her last resort. And yet, though she who loved dharma spoke so, the best of men would not agree to take her; instead he spoke at length about the hardships of forest life to turn her back. That refusal leaves the sarga unfinished, and it is taken up in the twenty-eighth, where Rāma describes the dangers of the forest in detail.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३० पदानि
प्रियार्हा २७.१ प्रेम्णः योग्या, स्नेहम् अर्हन्ती
सन्धिः
प्रिय + अर्हा → प्रियार्हा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रियम् अर्हति इति प्रियार्हा — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नरवरोत्तम २७.२ नरश्रेष्ठेषु अपि श्रेष्ठः
सन्धिः
नरवर + उत्तम → नरवरोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
नरवरेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
लघुतया २७.२ अवज्ञा, अल्पत्वबुद्धिः — ‘मां लघु मत्वा’ इति अर्थः
सन्धिः
लघु + तल् → लघुता — सन्धिकार्यं नास्ति; भावार्थे तल्प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — लघुशब्दात् भावे तल्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (प्रातिपदिकं लघुता)
अपहास्य २७.२ उपहासयोग्यम्, हास्यास्पदम्
सन्धिः
अप + हास्य — उपसर्गसन्धौ कार्यं नास्ति; हस् धातोः ण्यत्प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — अप‑हस् धातोः कृदन्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शस्त्रास्त्रविद् २७.३ शस्त्रास्त्रयोः ज्ञातारः — मन्त्रप्रयुक्तम् अस्त्रम्, हस्तप्रयुक्तं शस्त्रम्
सन्धिः
शस्त्र + अस्त्र → शस्त्रास्त्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शस्त्राणि अस्त्राणि च वेत्ति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः द्वन्द्वः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
अयशस्य २७.३ अकीर्तिकरम्, यशोहानिकरम्
सन्धिः
अनर्हम् + अयशस्यम् → अनर्हमयशस्यम् — मकारस्य परेण अकारेण योगे पूर्वरूपम्; अत्र बाह्यसन्धिः एव कष्टः
समासः
न यशस्यम् इति अयशस्यम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
स्नुषा २७.४ पुत्रवधूः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — शुद्धं प्रातिपदिकम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पुरुषर्षभ २७.५ पुरुषश्रेष्ठः — वृषभः इव प्रधानः
सन्धिः
पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
पुरुषेषु ऋषभः इव — उपमितसमासः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
प्रेत्य २७.६ मृत्वा, परलोकं गत्वा
सन्धिः
प्र + इत्य → प्रेत्य — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति — प्र‑इ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
मृद्नन्ती २७.७ मर्दयन्ती, पादाभ्यां चूर्णयन्ती
सन्धिः
मृद् + श्ना + शतृ → मृद्नन्ती — श्नाप्रत्ययस्य नकारादेशः
समासः
समासः नास्ति — मृद् धातोः शतृप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भुक्तशेष २७.८ पीत्वा अवशिष्टम् — मार्गे रक्षितम् उदकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — उभे अपि पदे व्यञ्जनादीनि
समासः
भुक्तस्य शेषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘उदकम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विस्रब्ध २७.८ विश्वस्तः, निःशङ्कः
सन्धिः
वि + स्रम्भ् + क्त → विस्रब्ध — मकारलोपः तथा भकारस्य जश्त्वम्
समासः
समासः नास्ति — वि‑स्रम्भ् धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘नय’ इत्यस्य कर्तृविशेषणम्)
प्रासादाग्र २७.९ हर्म्यशिखरम्, उपरितनं तलम्
सन्धिः
प्रासाद + अग्र → प्रासादाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रासादस्य अग्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
वैहायस २७.९ आकाशसम्बन्धी — आकाशगमनम्
सन्धिः
विहायस् + अण् → वैहायस — तद्धिते आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
समासः
विहायसि भवः इति वैहायसः — तद्धितः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘गतेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
पादच्छाया २७.९ चरणयोः आश्रयः — पत्युः सान्निध्यम्
सन्धिः
पाद + छाया → पादच्छाया — छकारस्य पूर्वं चकारागमः (तुक्)
समासः
पादयोः छाया — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विविधाश्रय २७.१० नानाविषयम् — विविधान् प्रसङ्गान् आश्रित्य
सन्धिः
विविध + आश्रय → विविधाश्रय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
विविधः आश्रयः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः, क्रियाविशेषणत्वेन प्रयुक्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
शार्दूलगणसेवित २७.११ व्याघ्रसमूहैः अधिष्ठितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — त्रीणि अपि पदानि व्यञ्जनादीनि
समासः
शार्दूलानां गणैः सेवितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पतिव्रत २७.१२ पतिनिष्ठा, पतिसेवारूपं व्रतम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — इकारान्तपूर्वपदस्य व्यञ्जनादिना योगः
समासः
पतिः एव व्रतं यस्याः, तस्याः भावः — बहुव्रीहिमूलकः भावशब्दः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘चिन्तयन्ती’ इत्यस्य कर्म)
मधुगन्धि २७.१३ मधुसुगन्धयुक्तानि, पुष्परसगन्धीनि
सन्धिः
मधु + गन्धि → मधुगन्धि — सन्धिकार्यं नास्ति; बहुव्रीहौ गन्धशब्दस्य इकारान्तादेशः
समासः
मधुनः गन्धः येषु तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् (‘वनेषु’ इत्यस्य विशेषणम्)
मानद २७.१४ अन्येषां सम्मानकर्ता — रामस्य सम्बोधनम्
सन्धिः
मान + द → मानद — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मानं ददाति इति मानदः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
फलमूलाशन २७.१६ फलैः मूलैश्च कृताहारा, वन्याहारिणी
सन्धिः
फलमूल + अशन → फलमूलाशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
फलमूलम् अशनं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पल्वल २७.१७ अल्पजलाशयाः, क्षुद्राः तडागाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — शुद्धं प्रातिपदिकम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
हंसकारण्डवाकीर्ण २७.१८ हंसैः जलकुक्कुटैश्च व्याप्ताः
सन्धिः
कारण्डव + आकीर्ण → कारण्डवाकीर्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
हंसैः कारण्डवैश्च आकीर्णाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘पद्मिनीः’ इत्यस्य विशेषणम्)
पद्मिनी २७.१८ कमलयुक्ताः सरस्यः, पद्मसरांसि
सन्धिः
पद्म + इनि + ङीप् → पद्मिनी — अकारलोपः
समासः
पद्मानि सन्ति यस्यां सा — मत्वर्थीयः तद्धितः, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
अनुव्रता २७.१९ पत्यनुवर्तिनी, अनुरक्ता
सन्धिः
अनु + व्रता — उपसर्गसन्धौ कार्यं नास्ति
समासः
अनुकूलं व्रतं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
व्यतिक्रम २७.२१ उल्लङ्घनम्, कष्टम्, क्लेशानुभवः
सन्धिः
वि + अतिक्रम → व्यतिक्रम — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
समासः नास्ति — वि‑अति‑क्रम् धातोः घञन्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
मृगायुत २७.२२ मृगैः व्याप्तम्, हरिणसंकुलम्
सन्धिः
मृग + आयुत → मृगायुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
मृगैः आयुतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
उपगृह्य २७.२२ आलिङ्ग्य, आश्रित्य — पादौ गृहीत्वा
सन्धिः
उप + गृह्य → उपगृह्य — उपसर्गसन्धौ कार्यं नास्ति; ग्रह् धातोः ल्यप्
समासः
समासः नास्ति — उप‑ग्रह् धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
अनन्यभावा २७.२३ अनन्यचित्ता, एकनिष्ठा
सन्धिः
न + अन्य → अनन्य — नञ्समासे नकारस्य अकारादेशः; ततः अनन्य + भावा
समासः
न अन्यस्मिन् भावः यस्याः सा — बहुव्रीहिगर्भः नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
निनीषति २७.२४ नेतुम् इच्छति
सन्धिः
नी + सन् → निनीष — अभ्यासद्वित्वम्, सनि इकारः
समासः
समासः नास्ति — नी धातोः सन्नन्तं लट्प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्