॥वाल्मीकिरामायणम् Bāla Kāṇḍa · Sarga 23

Bāla Kāṇḍa — Sarga 23

The hermitage of Kāma

सरय्वाः गङ्गायाश्च संगमः, कामस्य दाहः, अङ्गदेशनाम्नः निर्वचनम्, आश्रमे रात्रिवासश्च

प्रभाते विश्वामित्रः ‘कौसल्या सुप्रजा राम’ इति वाक्येन रामं बोधयति। कृताह्निकौ तौ भ्रातरौ गुरुम् अभिवाद्य प्रस्थितौ सरय्वाः गङ्गायाश्च शुभे संगमे भावितात्मनाम् ऋषीणाम् आश्रमं पश्यतः। ‘अयं कस्य आश्रमः’ इति पृष्टे सति विश्वामित्रः कथयति — अत्र एव समाहितः स्थाणुः तपः अतप्यत; मूर्तिमान् कन्दर्पः तं धर्षयितुम् ऐच्छत्, रुद्रस्य हुंकारेण दृष्ट्या च दग्धः, तस्य च गात्राणि विशीर्णानि। तदाप्रभृति सः अनङ्गः, यत्र च अङ्गं मुमोच सः देशः अङ्गविषयः। ततः सर्वे तत्र रात्रिं वस्तुं निश्चिन्वन्ति; तपोदीर्घेण चक्षुषा तत् विज्ञाय मुनयः आतिथ्यं कुर्वन्ति, कौशिकश्च कथाभिः राजपुत्रौ रमयति।

Read as a book

१प्रभाते विश्वामित्रस्य बोधनम्

१प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनिः।
अभ्यभाषत काकुत्स्थौ शयानौ पर्णसंस्तरे॥
When the night had turned to dawn, the great sage Viśvāmitra spoke to the two sons of Kakutstha as they lay on their bed of leaves.

२कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा संध्या प्रवर्तते।
उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम्॥
“Rāma, son of whom Kausalyā is well blessed — the first twilight is coming on. Rise, tiger among men; the morning observance must be performed.”

रात्रिः व्यतीता, प्रभातं च जातम्। महामुनिः विश्वामित्रः पर्णसंस्तरे शयानौ तौ काकुत्स्थौ अभ्यभाषत — ‘हे राम, कौसल्या सुप्रजाः, यतः त्वं तस्याः पुत्रः। पूर्वा संध्या प्रवर्तते; उत्तिष्ठ, नरशार्दूल, दैवम् आह्निकं कर्तव्यम्।’ एतत् वाक्यम् अद्यापि सुप्रभातस्तोत्ररूपेण गीयते; देवालयेषु प्रभाते तत् एव श्रूयते। द्रष्टव्यं च — गुरुः शिष्यं न आज्ञया बोधयति, अपि तु मातुः श्लाघया; ‘त्वं सुपुत्रः’ इति स्मारणम् एव उत्थापनस्य बलम्। पर्णशय्यायां शयानः राजपुत्रः वनवासस्य प्रथमं पाठं शिक्षते।

The night passed and dawn came. The great sage Viśvāmitra spoke to the two sons of Kakutstha as they lay on their bed of leaves: "Rāma, Kausalyā is blessed in having you for her son. The first twilight is coming on. Rise, tiger among men; the morning rites to the gods must be performed." These words are still sung today as a hymn of awakening, and are heard at dawn in temples. Notice that the teacher does not wake his pupil with a command but with praise of his mother; the reminder "you are a good son" is itself what makes him rise. Lying on a bed of leaves, the prince was learning his first lesson of life in the forest.

Report an error

२आह्निकं गुरोः अभिवादनं च

३तस्यर्षेः परमोदारं वचः श्रुत्वा नरोत्तमौ।
स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतुः परमं जपम्॥
Hearing the sage’s most generous words, those best of men bathed, made their offering of water, and murmured the highest prayer.

४कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम्।
अभिवाद्यातिसंहृष्टौ गमनायाभितस्थतुः॥
Their morning rites done, the two of great valour saluted Viśvāmitra, rich in austerity, and stood ready to set out, full of gladness.

ऋषेः तत् परमोदारं वचः श्रुत्वा तौ नरोत्तमौ स्नात्वा कृतोदकौ च परमं जपम् अजपताम्। ‘कृतोदकौ’ इति पदेन देवतानां तर्पणं सूच्यते, ‘परमं जपम्’ इति च गायत्री। कृताह्निकौ महावीर्यौ तौ तपोधनं विश्वामित्रम् अभिवाद्य अतिसंहृष्टौ गमनाय उपस्थितौ अभवताम्। कविः दिनचर्यायाः क्रमम् एव वर्णयति — प्रथमं स्नानम्, ततः तर्पणम्, ततः जपः, ततः गुरोः अभिवादनम्, ततः च प्रस्थानम्। विनयः एव मार्गस्य आरम्भः; अस्त्रविद्या पश्चात् आगमिष्यति।

Hearing the sage's noble words, the two best of men bathed, offered water to the gods and murmured the highest prayer, the Gāyatrī. Their morning rites done, the two heroes saluted Viśvāmitra, rich in austerity, and stood ready to set out, full of gladness. The poet simply sets down the order of the morning: first the bath, then the offering of water, then the prayer, then the salute to the teacher, and only then the journey. The road begins with humility; the knowledge of weapons will come later.

Report an error

३सरय्वाः गङ्गायाश्च संगमः

५तौ प्रयान्तौ महावीर्यौ दिव्यां त्रिपथगां नदीम्।
ददृशाते ततस्तत्र सरय्वाः संगमे शुभे॥
As they journeyed on, the two of great valour saw the divine river that runs by three paths, there at the auspicious confluence with the Sarayū.

६तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणां भावितात्मनाम्।
बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तपः॥
There stood the holy hermitage of sages whose selves were perfected, who had been practising the highest austerity for many thousands of years.

प्रयान्तौ तौ महावीर्यौ सरय्वाः शुभे संगमे दिव्यां त्रिपथगां नदीं ददृशाते। ‘त्रिपथगा’ इति गङ्गायाः नाम — या स्वर्गे मर्त्ये पाताले च वहति। सरयूः अयोध्यायाः नदी, गङ्गा च सर्वलोकपावनी; तयोः मेलनं मार्गस्य प्रथमं तीर्थम्। तत्र भावितात्मनाम् ऋषीणां पुण्यम् आश्रमपदम् आसीत्, ये बहूनि वर्षसहस्राणि परमं तपः तेपिरे। कविः प्रथमं स्थानं दर्शयति, पश्चात् च तस्य कथां वदति; स्थलं कथायाः स्मारकं भवति इति अस्य काव्यस्य रीतिः।

As they went on, the two heroes saw the divine river that runs by three paths, at its holy confluence with the Sarayū. "Three-path" is a name of the Gaṅgā, who flows in heaven, on earth and in the underworld. The Sarayū is Ayodhyā's river and the Gaṅgā purifies all the worlds, so their meeting was the first holy place on the road. There stood the sacred hermitage of sages whose selves were perfected, who had practised the highest austerity for many thousands of years. The poet shows the place first and then tells its story; in this poem a place is a keeper of stories.

Report an error

४रामलक्ष्मणयोः प्रश्नः

७तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम्।
ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वचः॥
Seeing that holy hermitage, the two Rāghavas were greatly pleased, and spoke these words to the great-souled Viśvāmitra.

८कस्यायमाश्रमः पुण्यः को न्वस्मिन्वसते पुमान्।
भगवञ्छ्रोतुमिच्छावः परं कौतूहलं हि नौ॥
“Whose is this holy hermitage? What man dwells within it? Reverend sir, we should like to hear, for our curiosity is great.”

९तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुंगवः।
अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रमः॥
Hearing their words, the best of sages laughed and said: “Listen, Rāma, to whose hermitage this was in former times.

तं पुण्यम् आश्रमं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ महात्मानं विश्वामित्रम् इदं वचः ऊचतुः — ‘अयं कस्य पुण्यः आश्रमः? अस्मिन् कः पुमान् वसति? हे भगवन्, श्रोतुम् इच्छावः; नौ परं कौतूहलम् अस्ति।’ अत्र रामस्य स्वभावः प्रकाशते — सः न केवलं गच्छति, अपि तु पृच्छति; जिज्ञासा एव शिष्यस्य लक्षणम्। तयोः तत् वचनं श्रुत्वा मुनिपुंगवः प्रहस्य अब्रवीत् — ‘श्रूयताम्, राम; यस्य अयं पूर्वम् आश्रमः आसीत्, तम् एव कथयामि।’ ‘प्रहस्य’ इति पदं मधुरम् — गुरुः शिष्यस्य कौतूहलेन तुष्यति, न च तत् निरस्यति। अत्र आरभ्यते सर्गस्य अन्तःकथा; समग्रे रामायणे कथायाः अन्तः कथा इति एषा एव रचना।

Seeing that holy hermitage, the two Rāghavas were delighted, and they said to the great Viśvāmitra: "Whose holy hermitage is this? Who lives here? We would like to hear, revered sir, for we are very curious." Here Rāma's nature shows itself: he does not merely walk on, he asks, and curiosity is the mark of a pupil. The best of sages laughed at their words and said, "Listen, Rāma, and I will tell you whose hermitage this was of old." That laugh is a sweet touch, for the teacher is pleased by his pupil's curiosity and does not brush it aside. Here the sarga's inner tale begins, the story within a story that is the very pattern of the whole Rāmāyaṇa.

Report an error

५कामस्य धर्षणं स्थाणोः हुंकारश्च

१०कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधैः।
तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्॥
Kandarpa once had a body — the wise call him Kāma. Here Sthāṇu was practising austerity, self-restrained and wholly intent.

११कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गणम्।
धर्षयामास दुर्मेधा हुंकृतश्च महात्मना॥
As that lord of the gods, newly married, was passing by with the host of Maruts, the dull-witted one assailed him; and the great one answered with a cry of hum.

‘कन्दर्पः पूर्वं मूर्तिमान् आसीत्; बुधाः तं काम इति वदन्ति। अत्र एव स्थाणुः नियमेन समाहितः सन् तपः अतप्यत। कृतोद्वाहं मरुद्गणेन सह गच्छन्तं तं देवेशं सः दुर्मेधाः धर्षयामास; महात्मना च हुंकृतः।’ ‘स्थाणुः’ इति शिवस्य नाम — यः स्थाणुवत् निश्चलः तिष्ठति। यः निश्चलं धर्षयति, सः एव विशीर्यते। कामस्य अपराधः न रागः, अपि तु समाधेः भङ्गः; ‘दुर्मेधाः’ इति पदेन कविः तम् एव दोषं सूचयति।

"Kandarpa, whom the wise call Kāma, once had a body. It was here that Sthāṇu, Śiva, was practising austerity, self-controlled and wholly absorbed. As that lord of the gods, newly married, was passing with the host of Maruts, the foolish Kāma assailed him, and the great god answered with a roar of 'hum'." Śiva is called Sthāṇu, "the pillar", because he stands as still as one, and whoever assails the unmoving is himself destroyed. Kāma's offence was not desire itself but the breaking of the god's meditation, and the poet's word "foolish" points to exactly that fault.

Report an error

६अनङ्गत्वम् अङ्गदेशस्य च नाम

१२अवध्यातश्च रुद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन।
व्यशीर्यन्त शरीरात्स्वात्सर्वगात्राणि दुर्मते॥
Scorned by Rudra’s glance, joy of the Raghus, every limb of that ill-minded one fell away from his own body.

१३तत्र गात्रं हतं तस्य निर्दग्धस्य महात्मनः।
अशरीरः कृतः कामः क्रोधाद्देवेश्वरेण ह॥
There the body of that great being was destroyed and burnt away; in his anger the lord of the gods made Kāma bodiless.

१४अनंग इति विख्यातस्तदाप्रभृति राघव।
स चांगविषयः श्रीमान्यत्रांगं स मुमोच ह॥
From that time on he has been known as Anaṅga, the bodiless one, Rāghava; and that fair country where he shed his body is the land of Aṅga.

‘हे रघुनन्दन, रुद्रेण चक्षुषा अवध्यातः सः दग्धः; तस्य दुर्मतेः सर्वाणि गात्राणि स्वात् शरीरात् व्यशीर्यन्त। तत्र निर्दग्धस्य तस्य महात्मनः गात्रं हतम्; देवेश्वरेण क्रोधात् कामः अशरीरः कृतः। तदाप्रभृति सः अनङ्ग इति विख्यातः, हे राघव; यत्र च सः अङ्गं मुमोच, सः श्रीमान् देशः अङ्गविषयः इति उच्यते।’ अत्र कविः नाम्नोः निर्वचनं कथया करोति — ‘अनङ्गः’ इति कामस्य नाम, ‘अङ्गः’ इति देशस्य नाम; उभे अपि एकस्मात् एव प्रसङ्गात् जाते। एषा रामायणस्य प्रसिद्धा प्रक्रिया — भूमेः नाम पृष्टं चेत्, उत्तरं कथा एव भवति। न केवलं शस्त्रेण, अपि तु दृष्ट्या अपि दाहः शक्यः इति अत्र सूच्यते।

"Burnt by Rudra's glance, joy of the Raghus, every limb of that ill-minded one fell away from his body. There his body was destroyed and burnt to nothing; in his anger the lord of the gods made Kāma bodiless. Ever since, Rāghava, he has been known as Anaṅga, the Bodiless, and the fair country where he shed his body is called the land of Aṅga." Here the poet explains two names with one story: Anaṅga, the name of Kāma, and Aṅga, the name of a country, both born of a single event. This is a familiar way of the Rāmāyaṇa: ask the name of a land and the answer is a story. We also learn that burning can be done not only with a weapon but with a glance.

Report an error

७आश्रमस्य परिचयः निवासनिश्चयश्च

१५तस्यायमाश्रमः पुण्यस्तस्येमे मुनयः पुरा।
शिष्या धर्मपरा वीर तेषां पापं न विद्यते॥
This holy hermitage was his, and these sages were of old his disciples, devoted to dharma, O hero; in them no evil is to be found.

१६इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन।
पुण्ययोः सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम्॥
Let us stay here tonight, Rāma of auspicious aspect, between the two holy rivers; tomorrow we shall cross over.

१७अभिगच्छामहे सर्वे शुचयः पुण्यमाश्रमम्।
इह वासः परोऽस्माकं सुखं वत्स्यामहे निशाम्॥
Let us all go, purified, into the holy hermitage. Our lodging here will be excellent; we shall pass the night in comfort,

‘तस्य एव अयं पुण्यः आश्रमः; इमे मुनयः पुरा तस्य धर्मपराः शिष्याः आसन्, हे वीर; तेषां पापं न विद्यते। हे शुभदर्शन राम, अद्य इह रजनीं वसेम; पुण्ययोः सरितोः मध्ये उषित्वा श्वः वयं तरिष्यामः। वयं सर्वे शुचयः सन्तः इमं पुण्यम् आश्रमम् अभिगच्छामः; अस्माकम् इह वासः परः, सुखं च निशां वत्स्यामः।’ इयं योजना सामान्या दृश्यते, किन्तु कथायाः गतिं सूचयति — मार्गः न केवलं देशान्तरगमनम्, अपि तु पुण्यस्थानानां परम्परा। द्वयोः नद्योः मध्ये वासः स्वयम् एव मङ्गलम्। यत्र कामः दग्धः, तत्र एव संयमिनः मुनयः वसन्ति — स्थानस्य स्मृतिः तस्य धर्मं निर्धारयति।

"This holy hermitage was his, and these sages were his disciples of old, devoted to dharma, hero, and there is no sin in them. Let us stay here tonight, Rāma of auspicious looks, between the two holy rivers, and tomorrow we shall cross. Let us go into this sacred hermitage, all of us purified; our lodging here will be excellent, and we shall pass the night in comfort." The plan looks ordinary, but it reveals the shape of the story: the journey is not just a passage from place to place but a chain of holy sites. To spend the night between two rivers is itself auspicious, and where Kāma was burnt, self-controlled sages now live; the memory of a place shapes its way of life.

Report an error

८मुनीनां ज्ञानम् आतिथ्यं च

१८स्नाताश्च कृतजप्याश्च हुतहव्या नरोत्तम।
तेषां संवदतां तत्र तपोदीर्घेण चक्षुषा॥
bathed, our prayers murmured, our oblations offered, best of men.” As they were speaking there, the sages, with the far-reaching eye of austerity,

१९विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन्।
अर्घ्यं पाद्यं तथाऽऽतिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे॥
understood, and were greatly pleased, and their joy rose up. They presented water for the hands and for the feet, and the courtesies of hospitality, to the son of Kuśika,

२०रामलक्ष्मणयोः पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम्।
सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन्॥
and afterwards performed the guest-rites for Rāma and Lakṣmaṇa. Having been received with that honour, the visitors were entertained with tales.

‘स्नाताः कृतजप्याः हुतहव्याश्च भविष्यामः, हे नरोत्तम।’ तेषां तत्र संवदतां वचः तपसा दीर्घेण चक्षुषा विज्ञाय मुनयः परमप्रीताः हर्षम् आगमन्। ‘तपोदीर्घेण चक्षुषा’ इति पदं मननीयम् — तपसा दृष्टिः दूरं गच्छति; अतिथिः आगच्छन् एव ज्ञायते, न तु द्वारि प्राप्तः। अतः आतिथ्यं न आकस्मिकम्, अपि तु सज्जितम्। ते कुशिकात्मजाय अर्घ्यं पाद्यम् आतिथ्यं च निवेद्य पश्चात् रामलक्ष्मणयोः अतिथिक्रियाम् अकुर्वन्। गुरुः प्रथमम्, शिष्यौ पश्चात् — आतिथ्ये अपि क्रमः रक्ष्यते। एतेन आश्रमधर्मस्य सूक्ष्मता दृश्यते; राजपुत्रौ अपि तत्र गुरोः अनुगामिनौ एव, न तु पूज्यतमौ।

"We shall bathe, murmur our prayers and offer our oblations, best of men." As they were speaking, the sages, whose austerity gave them far-reaching sight, knew of their coming and rejoiced greatly. That far-reaching sight is worth noting: austerity lets the eye see a guest while he is still on the way, not only when he reaches the door, so their welcome was not improvised but ready. They offered the son of Kuśika water for his hands and feet and every courtesy of hospitality, and only then did the same for Rāma and Lakṣmaṇa. The teacher first, the pupils after: even in welcoming guests the order was kept. This shows the fine manners of hermitage life, where even princes came as their teacher's followers, not as the most honoured guests.

Report an error

९कामाश्रमे सुखनिवासः

२१यथार्हमजपन्संध्यामृषयस्ते समाहिताः।
तत्र वासिभिरानीता मुनिभिः सुव्रतैः सह॥
Then those sages, composed, murmured the twilight prayer as was fitting. Led in by the sages of firm vows who dwelt there,

२२न्यवसन्सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तथा।
कथाभिरभिरामाभिरभिरामौ नृपात्मजौ।
रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुंगवः॥
they passed the night in great comfort in that hermitage of Kāma. And with delightful tales the righteous Kauśika, best of sages, gave delight to the two delightful princes.

ते सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिः अभिरञ्जयन्; समाहिताः ऋषयः च यथार्हं संध्याम् अजपन्। ततः तत्र वासिभिः सुव्रतैः मुनिभिः सह आनीताः ते कामाश्रमपदे सुसुखं न्यवसन्। धर्मात्मा कौशिकः मुनिपुंगवः अभिरामौ नृपात्मजौ अभिरामाभिः कथाभिः रमयामास। सर्गः कथया आरब्धः, कथया एव च समाप्यते — अत्र कथा विश्रामस्य साधनम्, विद्यायाः च वाहनम्। श्वः गङ्गा तरणीया, ततः च घोरं वनम्; अद्य तु शान्तिः।

Having received that honour, the visitors were entertained with tales, and the sages, composed, recited the twilight prayer as was fitting. Brought in by the sages of firm vows who lived there, the travellers spent the night in great comfort in the hermitage of Kāma, and the righteous Kauśika, best of sages, delighted the two delightful princes with delightful tales. The sarga began with a story and ends with stories; here a tale is both a rest and a way of teaching. Tomorrow the Gaṅgā must be crossed, and after it lies a terrible forest; tonight there was peace.

Report an error

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥

Word notes

Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.

२६ पदानि
शर्वर्याम् २३.१ रात्रौ; ‘शर्वरी’ इति रात्रेः पर्यायः — रात्रौ प्रभाते सति इत्यर्थः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘शर्वरी’ इति ईकारान्तं स्त्रीलिङ्गं नाम
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘प्रभातायां शर्वर्याम्’ इति सत्सप्तमी)
पर्णसंस्तरे २३.१ पर्णानां विस्तीर्णे शयने, तृणपत्रनिर्मिते तल्पे
सन्धिः
सम् + स्तरे — अनुस्वारस्य स्थितिः (मुद्रणे ‘संस्तरे’)
समासः
पर्णानां संस्तरः — षष्ठीतत्पुरुषः; सम् + स्तॄ धातोः अप्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे — ‘शयानौ’ इत्यनेन सम्बद्धा)
सुप्रजाः २३.२ शोभनसन्ततिका; ‘हे राम, त्वया कौसल्या सुपुत्रवती जाता’ इत्यर्थः
सन्धिः
सुप्रजा + राम — विसर्गस्य लोपः (अघोषे परे न, किन्तु ‘राम’ इति घोषादौ उत्वपूर्वरूपाभावात् लोपः)
समासः
शोभना प्रजा यस्याः सा — बहुव्रीहिः (प्रादिसमासगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कौसल्या’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
आह्निकम् २३.२ प्रतिदिनं कर्तव्यं नित्यकर्म; ‘दैवम् आह्निकम्’ इति देवतासम्बद्धं नित्यकृत्यम्
सन्धिः
दैवम् + आह्निकम् — मकारस्य अनुनासिकः (संहितायाम्)
समासः
अह्नि भवम् — तद्धितः (ठक्प्रत्ययः, ‘अहन्’ शब्दात्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कर्तव्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कृतोदकौ २३.३ कृततर्पणौ; ये उदकदानरूपं पितृदेवतर्पणं कृतवन्तौ
सन्धिः
कृत + उदकौ — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कृतम् उदकं याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘वीरौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
जेपतुः २३.३ जपं कृतवन्तौ; ‘परमं जपम्’ इति गायत्रीजपः सूच्यते
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — जप् धातोः लिडन्तं रूपम् (द्वित्वे ‘ज’ इत्यस्य ‘जे’ इति सम्प्रसारणसदृशम् अभ्यासकार्यम्)
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्, परस्मैपदम्
अभिवाद्यातिसंहृष्टौ २३.४ प्रणम्य अत्यन्तं प्रहृष्टौ सन्तौ
सन्धिः
अभिवाद्य + अति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)। अत्र सन्धिः एव क्लेशकरः, अतः सन्धिपदम् एव उद्धृतम्।
समासः
अतिशयेन संहृष्टौ — प्रादितत्पुरुषः; ‘अभिवाद्य’ इति अभि + वद् धातोः ण्यन्तस्य ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अभिवाद्य — अव्ययम् (ल्यप्); अतिसंहृष्टौ — प्रथमा द्विवचनम्
त्रिपथगाम् २३.५ स्वर्गे मर्त्ये पाताले च गच्छन्ती गङ्गा
सन्धिः
त्रिपथगां + नदीम् — मकारस्य अनुस्वारः (संहितायाम्)
समासः
त्रिषु पथिषु गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः (गम् धातोः डप्रत्ययः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘नदीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
भावितात्मनाम् २३.६ संस्कृतचित्तानाम्, शुद्धान्तःकरणानाम्; समीक्षितसंस्करणे ‘उग्रतेजसाम्’ इति पाठः
सन्धिः
भावित + आत्मनाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
भावितः आत्मा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘ऋषीणाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
न्वस्मिन् २३.८ अस्मिन् खलु (आश्रमे); ‘नु’ इति प्रश्ने कौतूहलद्योतकम्
सन्धिः
नु + अस्मिन् — यण्सन्धिः (उ + अ = व्)। अत्र सन्धिरेव क्लेशकरः, अतः सन्धिपदम् एव उद्धृतम्।
समासः
समासः नास्ति — ‘नु’ इति प्रश्नार्थकम् अव्ययम्, ‘अस्मिन्’ इति सर्वनाम
विभक्तिः
अस्मिन् — सप्तमी एकवचनम् (अधिकरणे)
भगवञ्छ्रोतुम् २३.८ हे भगवन्, श्रोतुम् (इच्छावः)
सन्धिः
भगवन् + श्रोतुम् — श्चुत्वसन्धिः (नकारस्य ञकारः), शकारस्य च छकारागमः। सन्धिद्वयस्य सङ्घातत्वात् समस्तं पदम् एव उद्धृतम्।
समासः
समासः नास्ति — सम्बोधनपदं ततः तुमुन्नन्तम्
विभक्तिः
भगवन् — सम्बोधनम्, प्रथमा एकवचनम्; श्रोतुम् — तुमुन्नन्तम् अव्ययम्
अब्रवीच्छ्रूयताम् २३.९ अवदत् — ‘श्रूयताम्’ इति; अर्थात् ‘शृणु’ इति
सन्धिः
अब्रवीत् + श्रूयताम् — श्चुत्वसन्धिः (तकारस्य चकारः), शकारस्य च छकारागमः। सन्धिद्वयस्य सङ्घातत्वात् समस्तं पदम् एव उद्धृतम्।
समासः
समासः नास्ति — ब्रू धातोः लङ्, श्रु धातोः कर्मणि लोट्
विभक्तिः
अब्रवीत् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; श्रूयताम् — लोट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
कन्दर्पः २३.१० कामदेवः; अत्र ‘काम’ इति तस्य लोकप्रसिद्धं नाम कथ्यते
सन्धिः
कन्दर्पः + मूर्तिमान् — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (‘कन्दर्पो मूर्तिमान्’)
समासः
कं (सुखं) दर्पयति इति — उपपदतत्पुरुषः (दृप् धातोः णिजन्तात्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (कर्तरि)
मूर्तिमानासीत् २३.१० शरीरवान् आसीत्; अनङ्गत्वात् पूर्वं कामः सशरीरः इत्यर्थः
सन्धिः
मूर्तिमान् + आसीत् — सन्धिकार्यं नास्ति, किन्तु हलन्तस्य परस्वरेण संयोगात् एकपदवत् लिख्यते। अग्रे च आसीत् + काम — सन्धिकार्यं नास्ति।
समासः
मूर्तिः अस्य अस्ति इति मूर्तिमान् — मतुप्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
मूर्तिमान् — प्रथमा एकवचनम्; आसीत् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
स्थाणुम् २३.१० शिवम्; ‘स्थाणुः’ इति यः स्थाणुवत् निश्चलः तिष्ठति, तस्य नाम
सन्धिः
स्थाणुं + नियमेन — मकारस्य अनुस्वारः (संहितायाम्)
समासः
समासः नास्ति — रूढं शिवस्य नाम
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तपस्यन्तम्’ इत्यस्य विशेष्यम्)
समरुद्गणम् २३.११ मरुतां गणेन सहितम् (देवेशम्)
सन्धिः
समरुद्गणम् + धर्षयामास — मकारस्य अनुस्वारः (संहितायाम्)
समासः
मरुद्गणैः सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिगर्भः सहार्थे प्रादिसमासः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘गच्छन्तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हुंकृतः २३.११ हुंकारेण निर्भर्त्सितः; महात्मना शिवेन ‘हुम्’ इति उक्त्वा निवारितः
सन्धिः
हुंकृतः + च — विसर्गस्य श्चुत्वेन शकारः (‘हुंकृतश्च’)
समासः
हुम् इति कृतः — गतिसमासः (‘हुम्’ इति अव्ययस्य कृ-धातुना सह)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इति कामः अध्याहार्यः)
अवध्यातः २३.१२ अवहेलनया दृष्टः, तिरस्कृतः; समीक्षितसंस्करणे ‘दग्धस्य’ इति भिन्नः पाठः
सन्धिः
अवध्यातः + च — विसर्गस्य श्चुत्वेन शकारः (‘अवध्यातश्च’)
समासः
अव + ध्यै धातोः क्तप्रत्ययान्तम्; समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि क्तः)
व्यशीर्यन्त २३.१२ विशीर्णानि अभवन्, जीर्णानि सन्ति पतितानि
सन्धिः
वि + अशीर्यन्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
समासः नास्ति — वि + शॄ धातोः कर्मणि लङ् (यक्प्रत्ययान्तम्)
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्
अशरीरः २३.१३ शरीररहितः; एतत् एव ‘अनङ्ग’ इति नाम्नः कारणम्
सन्धिः
अशरीरः + कृतः — विसर्गस्य स्थितिः (अघोषे परे)
समासः
न विद्यते शरीरं यस्य सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कामः’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
तदाप्रभृति २३.१४ तस्मात् कालात् आरभ्य, तदारभ्य
सन्धिः
तदा + प्रभृति — सन्धिकार्यं नास्ति; विख्यातः + तदा — विसर्गस्य सकारः (‘विख्यातस्तदा’)
समासः
अव्ययीभावसदृशः अव्ययसमासः — ‘तदा आरभ्य’ इत्यर्थे
विभक्तिः
अव्ययम्
अंगविषयः २३.१४ अंगदेशः; यत्र कामः स्वम् अंगं मुमोच, सः प्रदेशः
सन्धिः
च + अंगविषयः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘चांगविषयः’
समासः
अंगस्य (त्यक्तस्य शरीरावयवस्य) विषयः देशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
श्वस्तरिष्यामहे २३.१६ श्वः (परेद्युः) तरिष्यामः, नदीं पारं गमिष्यामः
सन्धिः
श्वस् + तरिष्यामहे — विसर्गस्य सत्वम् (‘श्वस्तरिष्यामहे’)
समासः
समासः नास्ति — ‘श्वः’ इति अव्ययम्, ततः तॄ धातोः लृडन्तं रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्
तपोदीर्घेण २३.१८ तपसा दूरगामिना (चक्षुषा); तपःप्रभावात् विस्तृतया दृष्ट्या
सन्धिः
तपस् + दीर्घेण — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (‘तपोदीर्घेण’)
समासः
तपसा दीर्घम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘चक्षुषा’ इत्यस्य विशेषणम्)
अकुर्वन्नतिथिक्रियाम् २३.२० अतिथिसत्कारम् अकुर्वन्, आतिथ्यविधिम् आचरन्
सन्धिः
अकुर्वन् + अतिथिक्रियाम् — नकारस्य द्वित्वम् (ह्रस्वात् परस्य नकारस्य स्वरे परे), तेन ‘अकुर्वन्नतिथिक्रियाम्’। अत्र सन्धिरेव क्लेशकरः, अतः सन्धिपदम् एव उद्धृतम्।
समासः
अतिथेः क्रिया — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
अकुर्वन् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; अतिथिक्रियाम् — द्वितीया एकवचनम्
कामाश्रमपदे २३.२२ कामस्य आश्रमस्थाने; यत्र कन्दर्पः दग्धः, तस्मिन् एव पुण्ये स्थाने
सन्धिः
काम + आश्रम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
कामस्य आश्रमः, तस्य पदम् — षष्ठीतत्पुरुषद्वयम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)