॥वाल्मीकिरामायणम् കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം · 49-ാം സർഗ്ഗം

കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം — 49-ാം സർഗ്ഗം

അംഗദന്റെയും ഗന്ധമാദനന്റെയും ആശ്വാസവചനങ്ങൾ

ക്ഷീണിതരായ വാനരന്മാരെ അംഗദൻ സമാശ്വസിപ്പിക്കുന്നു, അനിർവേദത്തിന്റെ ഉപദേശം, ഗന്ധമാദനന്റെ അനുമോദനം, രജതപർവതത്തിൽ പുനരന്വേഷണം

परिश्रान्तः महाप्राज्ञः अङ्गदः सर्वान् वानरान् समाश्वास्य शनैः अब्रवीत् — ‘वनानि गिरयः नद्यः दुर्गाणि गहनानि दरीगिरिगुहाः च अस्माभिः सर्वतः विचिताः, तथापि जानकी न दृश्यते, सीतायाः अपहर्ता दुष्कृती च न लभ्यते। महान् कालः गतः, सुग्रीवः च उग्रशासनः; तस्मात् तन्द्रीं शोकं निद्रां च विहाय पुनः विचिनुध्वम्। अनिर्वेदः दाक्ष्यं मनसः अपराजयः च कार्यसिद्धिकराणि इति आहुः। अवश्यं कुर्वतः कर्मणः फलं दृश्यते; निर्वेदम् आगम्य उद्योगत्यागः न क्षमः। सुग्रीवः क्रोधनः तीक्ष्णदण्डः च, ततः रामात् च सततं भेतव्यम्’ इति। अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा गन्धमादनः पिपासाश्रमखिन्नया व्यक्तया वाचा तत् अनुमेने। ततः वानराः समुत्थाय विन्ध्यकाननसंकीर्णां दक्षिणां दिशं विचेरुः, शारदाभ्रप्रतिमं रजतपर्वतम् अधिरुह्य लोध्रवने सप्तपर्णवनेषु च विचिन्वन्तः अपि वैदेहीं न अपश्यन्। श्रान्ताः भूमिम् अवरुह्य मुहूर्तं वृक्षमूले विश्रम्य पुनः हनुमत्प्रमुखाः विन्ध्यम् आदितः कृत्वा समन्ततः विचेरुः।

പുസ്തകമായി വായിക്കുക

१अङ्गदस्य आश्वासनवचनम्

१अथाङ्गदस्तदा सर्वान्वानरानिदमब्रवीत्।
परिश्रान्तो महाप्राज्ञः समाश्वास्य शनैर्वचः॥
Then Aṅgada, of great wisdom, though worn out himself, comforted all the monkeys and slowly spoke these words to them.

२वनानि गिरयो नद्यो दुर्गाणि गहनानि च।
दरी गिरिगुहाश्चैव विचिताः सर्वमन्ततः॥
“Forests, mountains, rivers, fastnesses and thickets, ravines and mountain caves — all have been searched by us on every side.

३तत्र तत्र सहास्माभिर्जानकी न च दृश्यते।
तथा रक्षोऽपहर्ता च सीतायाश्चैव दुष्कृती॥
Nowhere, for all our searching together, is Jānakī to be seen, nor that evil-doing rākṣasa who carried Sītā off.

४कालश्च नो महान्यातः सुग्रीवश्चोग्रशासनः।
तस्माद्भवन्तः सहिता विचिन्वन्तु समन्ततः॥
A great deal of our time has gone by, and Sugrīva's rule is harsh. Therefore let you all keep together and search on every side.

അധ്വാനംകൊണ്ടു ക്ഷീണിതനായിരുന്നിട്ടും മഹാപ്രാജ്ഞനായ അംഗദൻ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും സമാശ്വസിപ്പിച്ച് പതുക്കെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ക്ഷീണിതരെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തുക നായകന്റെ ആദ്യകർത്തവ്യം, പിന്നെ കാര്യം ഓർമിപ്പിക്കുക — അതുതന്നെയാണ് ഇവിടെ യുവരാജാവ് ചെയ്യുന്നത്. ‘വനങ്ങളും പർവതങ്ങളും നദികളും ദുർഗമസ്ഥലങ്ങളും ഗഹനങ്ങളും താഴ്വരകളും പർവതഗുഹകളും നാം എല്ലായിടത്തും തിരഞ്ഞു. അവിടവിടെ ഒന്നിച്ചു നാം അന്വേഷിച്ചിട്ടും ജാനകിയെ കാണുന്നില്ല; സീതയെ അപഹരിച്ച ദുഷ്കർമിയായ രാക്ഷസനെയും കണ്ടെത്തുന്നില്ല. നമുക്ക് ഏറെ കാലം കഴിഞ്ഞുപോയി, സുഗ്രീവനാകട്ടെ ഉഗ്രശാസനനാണ്. അതിനാൽ നിങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു വീണ്ടും എല്ലായിടത്തും തിരയുവിൻ.’ കാലക്ഷയവും രാജാവിന്റെ ശാസനവും — ഈ രണ്ടു കാരണങ്ങളാണ് ഇവിടെ പ്രേരകങ്ങളായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. അംഗദൻ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നില്ല, അവഗണിക്കുന്നുമില്ല; താനും ക്ഷീണിതനായതുകൊണ്ട് മറ്റുള്ളവരുടെ അധ്വാനം അവനറിയാം, അതിനാൽ മൃദുവചനംകൊണ്ടുതന്നെ അവരെ കാര്യത്തിൽ നിയോഗിക്കുന്നു. ‘ശനൈഃ’ (പതുക്കെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വക്താവിന്റെ മന്ദഗതിയായ വാണി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അതു ക്ഷീണിതരുടെ കാതുകളിൽ സുഖമായി പ്രവേശിക്കുന്നു. ഈ ബാലിപുത്രൻ അച്ഛന്റെ വധത്തിനുശേഷവും രാജകാര്യത്തിലുള്ള നിഷ്ഠ കൈവിടുന്നില്ല എന്ന് ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്.

Then Aṅgada, very wise and worn out as he was himself, comforted all the monkeys and spoke to them slowly. A leader's first duty is to console those who are exhausted and then to remind them of the task, and that is what the crown prince did; he spoke slowly so that his words would reach tired ears gently. "We have searched forests, mountains, rivers, fastnesses and thickets, ravines and mountain caves on every side," he said. "Yet for all our searching together, Jānakī is nowhere to be seen, nor the evil rākṣasa who carried Sītā off. A great deal of our time has gone, and Sugrīva's rule is harsh. So let us all keep together and search on every side once more." He named two spurs, the time running out and the king's command. Aṅgada neither scolded nor ignored them: tired himself, he understood their weariness and set them to work with gentle words. It is plain here that Vālī's son, even after his father's death, had not wavered in his loyalty to the king's service.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

२अनिर्वेदस्य उपदेशः

५विहाय तन्द्रीं शोकं च निद्रां चैव समुत्थिताम्।
विचिनुध्वं तथा सीतां पश्यामो जनकात्मजाम्॥
Casting off sloth and grief and the sleep that has come over you, search for Sītā in such a way that we may yet see Janaka's daughter.

६अनिर्वेदं च दाक्ष्यं च मनसश्चापराजयम्।
कार्यसिद्धिकराण्याहुस्तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम्॥
Freedom from despondency, skill, and an unconquered mind — these, they say, bring an undertaking to success; and that is why I say this to you.

७अद्यापीदं वनं दुर्गं विचिन्वन्तु वनौकसः।
खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्वं वनमेव विचिन्वताम्॥
Even today let the forest-dwellers search this difficult forest; let weariness be set aside and the whole wood be searched once more.

८अवश्यं कुर्वतां तस्य दृश्यते कर्मणः फलम्।
परं निर्वेदमागम्य नहि नोन्मीलनं क्षमम्॥
For one who keeps working, the fruit of the work is bound to appear. To fall into despair and let the effort never open out is not fitting.

‘ഉയർന്നുവന്ന ആലസ്യവും ശോകവും ഉറക്കവും ഉപേക്ഷിച്ച്, ജനകപുത്രിയെ നാം കാണുംവിധം സീതയെ തിരയുവിൻ. അനിർവേദം (മടുപ്പില്ലായ്മ), ദാക്ഷ്യം (സാമർഥ്യം), മനസ്സിന്റെ അപരാജയം (തോൽക്കാത്ത മനസ്സ്) — ഈ മൂന്നും കാര്യസിദ്ധി നൽകുന്നവയാണെന്നു വിദ്വാന്മാർ പറയുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഇതു പറയുന്നത്. ഇന്നും വനവാസികൾ ഈ ദുർഗമവനം തിരയട്ടെ; ഖേദം ഉപേക്ഷിച്ച് വീണ്ടും ഈ വനം മുഴുവൻ തിരയട്ടെ. പ്രവർത്തിക്കുന്നവന് ആ കർമത്തിന്റെ ഫലം നിശ്ചയമായും കാണാം; മടുപ്പിനു വഴങ്ങി ഉദ്യമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല.’ ‘അനിർവേദം’ എന്ന പദം രാമായണത്തിൽ പലയിടത്തും ഉദ്യമത്തിന്റെ മൂലമായി പ്രതിപാദിക്കപ്പെടുന്നു; ഇവിടെയും അതുതന്നെയാണ് സാരം. ആലസ്യം, ശോകം, ഉറക്കം — ഇവ മൂന്നു ശത്രുക്കൾ; അനിർവേദം, ദാക്ഷ്യം, അപരാജയം — ഇവ മൂന്ന് ആയുധങ്ങൾ — ഇങ്ങനെ രണ്ടു പക്ഷങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പൊരുത്തം കവി സൂക്ഷ്മമായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘കുർവതാം ഫലം ദൃശ്യതേ’ (പ്രവർത്തിക്കുന്നവർക്കു ഫലം കാണാം) എന്ന പൊതുനിയമം പറഞ്ഞ്, അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ പ്രത്യേക അന്വേഷണത്തിൽ അവരെ പ്രവൃത്തരാക്കുന്നു. അധ്വാനത്തിനുള്ള പരിഹാരം വിശ്രമമല്ല, വീണ്ടും പ്രവൃത്തിയിൽ ഏർപ്പെടലാണ് എന്നാണ് അംഗദന്റെ മതം.

"Shake off sloth and grief and the sleep that has come over you," he said, "and search for Sītā in such a way that we may yet find Janaka's daughter. The wise say three things bring an undertaking to success: refusing to lose heart, skill, and a mind that will not be beaten. That is why I say this to you. Let us forest-dwellers search this difficult forest today; put aside weariness and search the whole wood again. For whoever keeps working is sure to see the fruit of his work; to sink into despair and let our effort wither before it flowers is not right." Refusing to despair is presented many times in the Rāmāyaṇa as the root of all endeavour, and that is the heart of this speech too. Sloth, grief and sleep are three enemies; perseverance, skill and an unbeaten mind are three weapons — the poet sets the two sides against each other with care. From the general rule that those who work will see results, Aṅgada draws them back into this particular search: for him the cure for weariness is not rest but going back to work.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

३सुग्रीवभयं हितवचनं च

९सुग्रीवः क्रोधनो राजा तीक्ष्णदण्डश्च वानराः।
भेतव्यं तस्य सततं रामस्य च महात्मनः॥
Sugrīva is a king quick to anger and severe in punishment, monkeys; he and the great-souled Rāma are always to be feared.

१०हितार्थमेतदुक्तं वः क्रियतां यदि रोचते।
उच्यतां हि क्षमं यत्तत्सर्वेषामेव वानराः॥
This has been said to you for your own good; act on it if it pleases you. Or else, monkeys, let whatever is right for us all be spoken.

‘സുഗ്രീവൻ കോപിഷ്ഠനായ രാജാവാണ്, കഠിനമായി ശിക്ഷിക്കുന്നവനും; വാനരന്മാരേ, അതിനാൽ അവനെയും മഹാത്മാവായ രാമനെയും എപ്പോഴും ഭയപ്പെടണം. നിങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായിമാത്രമാണ് ഞാൻ ഇതു പറഞ്ഞത്; ഇഷ്ടമെങ്കിൽ അങ്ങനെ ചെയ്യുക. അല്ലെങ്കിൽ എല്ലാവർക്കും ഉചിതമായത് എന്തെന്നു പറയുക.’ യുവരാജാവ് തന്റെ ആജ്ഞ അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നില്ല, സഭയുടെ അഭിപ്രായംകൂടി ചോദിക്കുന്നു — ഇതാണ് നയത്തിന്റെ രീതി. ഭയവും ഹിതവും — രണ്ടും ഇവിടെ കാരണങ്ങളായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു; ഭയംകൊണ്ടുമാത്രം കാര്യം സാധിക്കില്ല, ഹിതോപദേശംകൊണ്ടുമാത്രം അശ്രദ്ധ നീങ്ങുകയുമില്ല. സുഗ്രീവന്റെ ക്രോധവും രാമന്റെ മഹത്ത്വവും — ഇവ രണ്ടും ഓർമിപ്പിച്ചതോടെ വാനരന്മാർ വീണ്ടും സജ്ജരായി. ഇവിടെ രാജഭയവും ധർമഭയവും ചേർന്ന് വാനരന്മാരുടെ അശ്രദ്ധ നീക്കുന്നു.

"Sugrīva is a king quick to anger and harsh in punishment, monkeys, and both he and great-souled Rāma must always be feared. I have said this for your own good; act on it if you think fit. Or else, let whatever is best for all of us be put forward." The crown prince does not force his command on them but asks the assembly's view as well, which is the way of good policy. He gives both fear and their own good as reasons, for fear alone does not get things done, and good advice alone does not shake off negligence. Reminded of Sugrīva's anger and Rāma's greatness, fear of the king and fear of wrongdoing together, the monkeys were ready again.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

४गन्धमादनस्य अनुमोदनम्

११अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा वचनं गन्धमादनः।
उवाच व्यक्तया वाचा पिपासाश्रमखिन्नया॥
Hearing Aṅgada's speech, Gandhamādana spoke in a clear voice, worn though it was by thirst and exhaustion.

१२सदृशं खलु वो वाक्यमङ्गदो यदुवाच ह।
हितं चैवानुकूलं च क्रियतामस्य भाषितम्॥
“What Aṅgada has said is indeed worthy of you, and it is beneficial and fitting; let his word be carried out.

१३पुनर्मार्गामहे शैलान्कन्दरांश्च शिलास्तथा।
काननानि च शून्यानि गिरिप्रस्रवणानि च॥
Let us search again the hills and the caverns and the rocks, the empty woods and the mountain streams,

१४यथोद्दिष्टानि सर्वाणि सुग्रीवेण महात्मना।
विचिन्वन्तु वनं सर्वे गिरिदुर्गाणि संगताः॥
and all the places that great-souled Sugrīva pointed out; let everyone, keeping together, search the forest and the mountain fastnesses.”

അംഗദന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഗന്ധമാദനൻ ദാഹവും ക്ഷീണവുംകൊണ്ടു തളർന്നതെങ്കിലും വ്യക്തമായ വാണിയിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘അംഗദൻ പറഞ്ഞതു തീർച്ചയായും നിങ്ങൾക്കു യോജിച്ചതും ഹിതകരവും അനുകൂലവുമാണ്; ഇവന്റെ വാക്കുകൾ അനുസരിക്കുക. നമുക്കു വീണ്ടും പർവതങ്ങളും ഗുഹകളും പാറകളും ശൂന്യമായ കാനനങ്ങളും പർവതനിർഝരങ്ങളും തിരയാം. മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവൻ നിർദേശിച്ച എല്ലാ സ്ഥലങ്ങളിലും ഒന്നിച്ചുചേർന്ന്, എല്ലാവരും വനവും പർവതദുർഗങ്ങളും തിരയട്ടെ.’ വൃദ്ധന്റെ അനുമോദനത്താൽ യുവരാജാവിന്റെ വാക്കിനു ബലം ലഭിക്കുന്നു; ഒരാളുടെ ഉത്സാഹം മറ്റുള്ളവരിലേക്കു പകരുന്നു. ‘പിപാസാശ്രമഖിന്നയാ’ (ദാഹവും ക്ഷീണവുംകൊണ്ടു തളർന്ന) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് വക്താവിന്റെ ശരീരദൗർബല്യവും ‘വ്യക്തയാ’ (വ്യക്തമായ) എന്നതുകൊണ്ട് അവന്റെ നിശ്ചയവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശരീരം ക്ഷീണിച്ചിട്ടും വാണി സ്പഷ്ടംതന്നെ. ഇവിടെ ഗന്ധമാദനൻ പുതുതായി ഒന്നും പറയുന്നില്ല, മുമ്പു പറഞ്ഞതിനെത്തന്നെ ദൃഢമാക്കുന്നു; സഭയിൽ രണ്ടാമതൊരാളുടെ പിന്തുണതന്നെയാണ് തീരുമാനം ഉറപ്പിക്കുന്നത്. പുനരന്വേഷണത്തിന്റെ സ്ഥലങ്ങളും ഇവിടെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — പർവതങ്ങൾ, ഗുഹകൾ, പാറകൾ, ശൂന്യകാനനങ്ങൾ, നിർഝരങ്ങൾ.

Hearing Aṅgada, Gandhamādana spoke, his voice worn by thirst and exhaustion but clear — his body was tired, but his words were firm. "What Aṅgada has said is worthy of you all, good for us and fitting. Let us do as he says. Let us search the hills again, the caverns and the rocks, the empty woods and the mountain streams, and every place great Sugrīva named to us; let everyone keep together and search the forest and the mountain fastnesses." An elder's support gave the crown prince's words weight, and one monkey's zeal spread to the rest. Gandhamādana said nothing new but confirmed what had been said, and in an assembly it is the seconding voice that settles a decision; he also listed the places to be searched again.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

५दक्षिणदिशि पुनरन्वेषणम्, रजतपर्वतः

१५ततः समुत्थाय पुनर्वानरास्ते महाबलाः।
विन्ध्यकाननसंकीर्णां विचेरुर्दक्षिणां दिशम्॥
Then those monkeys of great strength rose up once more and ranged over the southern quarter, thick with the forests of the Vindhya.

१६ते शारदाभ्रप्रतिमं श्रीमद्रजतपर्वतम्।
शृङ्गवन्तं दरीवन्तमधिरुह्य च वानराः॥
Those monkeys climbed the lovely silver mountain, like an autumn cloud to look at, crowned with peaks and full of caverns,

१७तत्र लोध्रवनं रम्यं सप्तपर्णवनानि च।
विचिन्वन्तो हरिवराः सीतादर्शनकांक्षिणः॥
and there, longing for a sight of Sītā, the best of monkeys searched the delightful lodhra grove and the woods of saptaparṇa.

१८तस्याग्रमधिरूढास्ते श्रान्ता विपुलविक्रमाः।
न पश्यन्ति स्म वैदेहीं रामस्य महिषीं प्रियाम्॥
Having climbed to its summit, those of vast prowess grew weary, and still they did not see Vaidehī, Rāma's beloved queen.

പിന്നെ മഹാബലരായ ആ വാനരന്മാർ എഴുന്നേറ്റ് വീണ്ടും വിന്ധ്യകാനനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ തെക്കേ ദിക്കിൽ സഞ്ചരിച്ചു. ശരത്കാലമേഘംപോലെയുള്ള, ശോഭയേറിയ, ശിഖരങ്ങളും താഴ്വരകളുമുള്ള രജതപർവതത്തിൽ കയറി, സീതയെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച് അവർ അവിടത്തെ രമണീയമായ ലോധ്രവനവും സപ്തപർണവനങ്ങളും തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. അതിന്റെ മുകളിൽ കയറിയ ആ മഹാവിക്രമികൾ ക്ഷീണിതരായി; എന്നാൽ രാമന്റെ പ്രിയപത്നിയും മഹിഷിയുമായ വൈദേഹിയെ അവർ കണ്ടില്ല. ശരത്കാലമേഘത്തോടുള്ള ഉപമ വെണ്മ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘രജതപർവതം’ (വെള്ളിമല) എന്ന പേരുകൊണ്ടും അതുതന്നെ ദ്യോതിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രത്യേക വൃക്ഷങ്ങളുടെ പേരെടുത്തു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് കവി ദേശത്തിന്റെ വൈശിഷ്ട്യം വർണിക്കുന്നു; ലോധ്രവും സപ്തപർണവും (ഏഴിലംപാല) ദക്ഷിണാപഥത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ വൃക്ഷങ്ങളാണ്. ശിഖരാരോഹണം അന്വേഷണത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്; എങ്കിലും ഫലമില്ല — ഇതുതന്നെയാണ് വാനരന്മാരുടെ വേദന. ‘വിപുലവിക്രമാഃ’ (മഹാവിക്രമികൾ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവരുടെ സാമർഥ്യം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിൽനിന്ന് അവരുടെ ക്ഷീണം ദൗർബല്യംകൊണ്ടല്ല, കാര്യത്തിന്റെ ദുഷ്കരതകൊണ്ടാണെന്ന് അറിയാം. രജതപർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിലും സീതയെ കാണാതിരിക്കുന്നത് കഥയുടെ പിരിമുറുക്കം കൂടുതൽ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ദിക്കുകളുടെ വിഭജനം മുൻസർഗത്തിൽ നടന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ അതിന്റെ നിർവഹണമാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്.

Then those mighty monkeys rose and ranged once more over the southern quarter, thick with the forests of the Vindhya. They climbed a glorious silver mountain, white as an autumn cloud — the simile and the name both speak of its whiteness — crowned with peaks and full of caverns, and there, longing to see Sītā, they searched its lovely lodhra grove and its woods of saptaparṇa, two well-known trees of the south, named to give the land its character. Climbing to its summit, those monkeys of vast prowess grew weary, and still they did not see Vaidehī, Rāma's beloved queen. To reach the peak was the utmost effort of the search, and still there was no result; that was the monkeys' anguish. "Of vast prowess" reminds us that their weariness came not from weakness but from the difficulty of the task, and not finding Sītā even on the silver mountain's summit tightens the story's tension. The division of the quarters had been made before; here we see it carried out.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

६अवरोहणं विश्रामः पुनःप्रस्थानं च

१९ते तु दृष्टिगतं दृष्ट्वा तं शैलं बहुकन्दरम्।
अध्यारोहन्त हरयो वीक्षमाणाः समन्ततः॥
Then, having brought that mountain of many caverns within their sight, the monkeys climbed it, gazing all around.

२०अवरुह्य ततो भूमिं श्रान्ता विगतचेतसः।
स्थिता मुहूर्तं तत्राथ वृक्षमूलमुपाश्रिताः॥
Coming down then to the ground, weary and with their senses gone, they stayed there a while, taking shelter at the foot of a tree.

२१ते मुहूर्तं समाश्वस्ताः किंचिद्भग्नपरिश्रमाः।
पुनरेवोद्यताः कृत्स्नां मार्गितुं दक्षिणां दिशम्॥
Rested for that little while, their fatigue somewhat broken, they were ready once again to search the whole southern quarter.

२२हनुमत्प्रमुखास्तावत्प्रस्थिताः प्लवगर्षभाः।
विन्ध्यमेवादितः कृत्वा विचेरुश्च समन्ततः॥
Those bulls among monkeys, with Hanumān at their head, set out, and taking the Vindhya first of all, they ranged about on every side.

ഏറെ ഗുഹകളുള്ള ആ പർവതം കണ്ണിൽപ്പെട്ടപ്പോൾ അവർ ചുറ്റും നോക്കിക്കൊണ്ട് അതിൽ കയറി. പിന്നെ ഭൂമിയിലേക്ക് ഇറങ്ങിവന്ന്, ക്ഷീണിതരും ബോധം മങ്ങിയവരുമായി, ഒരു മുഹൂർത്തനേരം അവിടെ ഒരു വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ അഭയം തേടി ഇരുന്നു. ഒരു മുഹൂർത്തം ആശ്വസിച്ച്, ക്ഷീണം അല്പം നീങ്ങിയപ്പോൾ അവർ വീണ്ടും തെക്കേ ദിക്കു മുഴുവൻ തിരയാൻ ഒരുങ്ങി. ഹനുമാൻ മുതലായ പ്ലവഗശ്രേഷ്ഠന്മാർ പുറപ്പെട്ടു; വിന്ധ്യനിൽനിന്നുതന്നെ തുടങ്ങി അവർ ചുറ്റും സഞ്ചരിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ക്ഷീണത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല, പുനരുദ്യമത്തോടെതന്നെ സമാപിക്കുന്നു. ഒരു മുഹൂർത്തത്തെ വിശ്രമംപോലും മതിയായി — ഇതിലൂടെ വാനരന്മാരുടെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ പേര് ഇവിടെ മുൻനിരക്കാരനായി പറയപ്പെടുന്നു; അതു തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ അവന്റെ മാഹാത്മ്യത്തിന്റെ സൂചനതന്നെയാണ്. സർഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ അംഗദന്റെ വാക്ക്, അവസാനത്തിൽ ഹനുമാന്റെ പ്രസ്ഥാനം — ഉപദേശവും കർമവും ഒന്നിച്ചുചേർത്ത് കവി കഥയെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്നു. വിന്ധ്യൻതന്നെയാണ് ആദ്യലക്ഷ്യം, കാരണം സുഗ്രീവൻ ആദ്യം നിർദേശിച്ചത് അതുതന്നെയായിരുന്നു. ക്ഷീണം, വിശ്രമം, ഉദ്യമം — ഈ ക്രമത്തിൽ കഥ ഒരു ചക്രംപോലെ കറങ്ങുന്നു.

Having brought that mountain of many caverns into view, they climbed it and looked all around. Then they came back down to the ground, exhausted and dazed, and rested a while at the foot of a tree. After that short rest, their fatigue a little eased, they were ready once more to search the whole southern quarter. Those bulls among monkeys set out with Hanumān at their head, and, starting from the Vindhya, since Sugrīva had named it first, they roamed in every direction. So this sarga does not end in exhaustion but in renewed effort; a moment's rest was enough, which shows the monkeys' fortitude. Hanumān is named here as their leader, a hint of his greatness in the sargas to come. The sarga opens with Aṅgada's counsel and ends with Hanumān's departure, and by joining advice and action the poet carries the story forward; toil, rest and effort follow one another like a turning wheel.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥

പദവിവരണം

കഠിനപദങ്ങളുടെ സന്ധി, സമാസം, വിഭക്തി, അർഥം.

२८ पदानि
महाप्राज्ञ ४९.१ महाबुद्धिमान्
सन्धिः
महा + प्राज्ञ → महाप्राज्ञ — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः
समासः
महान् प्राज्ञः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
समाश्वास्य ४९.१ सान्त्वयित्वा, आश्वासनं दत्त्वा
सन्धिः
सम् + आ + श्वास्य → समाश्वास्य — ‘म्’ इत्यस्य परसवर्णाभावे अनुस्वारः, ततः ‘आ’ इत्यनेन सह संयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘श्वस्’ धातोः ण्यन्तात् ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् — ल्यबन्तम् (पूर्वकालिकक्रिया)
दरी ४९.२ गिरेः विदारः, कन्दरा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा (मुद्रणे ह्रस्वान्तरूपेण बहुवचनार्थे प्रयुक्ता; समीक्षितपाठे ‘दर्यः’)
विचित ४९.२ अन्विष्टः, विचारितः
सन्धिः
वि + चित → विचित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘चि’ धातोः क्तान्तम्, ‘वि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (कर्मणि क्तः)
अपहर्ता ४९.३ हरणकर्ता, अपहरणं कृतवान्
सन्धिः
अप + हर्ता → अपहर्ता — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘रक्षः + अपहर्ता’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य उकारे अवग्रहः
समासः
समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः तृजन्तम्, ‘अप’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् — ‘अपहर्तृ’ इति लिङ्गम्
दुष्कृती ४९.३ पापकर्मा, दुराचारी
सन्धिः
दुस् + कृतिन् → दुष्कृतिन् — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः)
समासः
दुष्टं कृतं यस्य सः — बहुव्रीहिः (इन्नन्तः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् — ‘दुष्कृतिन्’ इति लिङ्गम्
उग्रशासन ४९.४ कठोरदण्डः, तीव्राज्ञः
सन्धिः
उग्र + शासन → उग्रशासन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
उग्रं शासनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सुग्रीवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तन्द्री ४९.५ आलस्यम्, जाड्यम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘तन्द्र्’ धातोः ङीबन्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
समुत्थिता ४९.५ उदिता, आगता
सन्धिः
सम् + उत् + स्थिता → समुत्थिता — ‘उत्’ इत्यस्य परे स्थादेः सकारलोपः, तकारस्य थकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः क्तान्तम्, ‘सम्’ ‘उत्’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘निद्राम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विचिनुध्वम् ४९.५ अन्विष्यत, विचिनुत
सन्धिः
वि + चिनुध्वम् → विचिनुध्वम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘चि’ धातोः लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषबहुवचनम्
अनिर्वेद ४९.६ अनुत्साहराहित्यम्, धैर्यम्, अविषादः
सन्धिः
न + निर्वेद → अनिर्वेद — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
समासः
न निर्वेदः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
दाक्ष्य ४९.६ नैपुण्यम्, कार्यकुशलता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दक्ष’ इत्यस्मात् ष्यञ्प्रत्यये वृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — भावप्रधानं तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अपराजय ४९.६ मनसः अपराभवः, हृदयस्य अभङ्गः
सन्धिः
न + पराजय → अपराजय — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः
समासः
न पराजयः — नञ्तत्पुरुषः (‘मनसः’ इति षष्ठ्यन्तेन सम्बद्धः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कार्यसिद्धिकर ४९.६ कार्यस्य साधकानि
सन्धिः
कार्य + सिद्धि + कर → कार्यसिद्धिकर — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कार्यस्य सिद्धिं कुर्वन्ति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
वनौकस् ४९.७ वनवासिनः, वानराः
सन्धिः
वन + ओकस् → वनौकस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
वनम् ओकः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
निर्वेद ४९.८ विषादः, उद्वेगः, उत्साहभङ्गः
सन्धिः
निस् + वेद → निर्वेद — सकारस्य रेफादेशः (रुत्वम्)
समासः
समासः नास्ति — ‘विद्’ धातोः घञन्तम्, ‘निस्’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
उन्मीलन ४९.८ उद्घाटनम्, उद्योगस्य आरम्भः
सन्धिः
उत् + मीलन → उन्मीलन — तकारस्य अनुनासिकः नकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘मील्’ धातोः ल्युडन्तम्, ‘उत्’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (मुद्रणे ‘न + उन्मीलनम्’ इति नञा सह)
तीक्ष्णदण्ड ४९.९ कठोरशिक्षाकारी
सन्धिः
तीक्ष्ण + दण्ड → तीक्ष्णदण्ड — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तीक्ष्णः दण्डः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भेतव्य ४९.९ भेतुं योग्यम्, भयं कर्तव्यम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भी’ धातोः गुणे ‘भे’
समासः
समासः नास्ति — ‘भी’ धातोः तव्यत्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (भावे विधिः)
पिपासाश्रमखिन्न ४९.११ तृष्णया श्रमेण च शिथिला
सन्धिः
पिपासा + श्रम → पिपासाश्रम — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
पिपासया श्रमेण च खिन्ना — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् — ‘खिन्नया’ इति रूपेण ‘वाचा’ इत्यस्य विशेषणम्
गिरिप्रस्रवण ४९.१३ पर्वतीयाः निर्झराः
सन्धिः
गिरि + प्रस्रवण → गिरिप्रस्रवण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गिरेः प्रस्रवणानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
यथोद्दिष्ट ४९.१४ यथा निर्दिष्टानि, यथा कथितानि
सन्धिः
यथा + उद्दिष्ट → यथोद्दिष्ट — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
उद्देशम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावगर्भः; ‘यथा उद्दिष्टानि तथा’ इति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
शारदाभ्रप्रतिम ४९.१६ शरदृतोः मेघसदृशः, शुभ्रः
सन्धिः
शारद + अभ्र → शारदाभ्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शारदस्य अभ्रस्य प्रतिमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रजतपर्वतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सीतादर्शनकांक्षिण ४९.१७ सीतादर्शनम् इच्छन्तः
सन्धिः
सीता + दर्शन → सीतादर्शन — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘कांक्षिन्’ इत्यत्र मुद्रणे अनुस्वारः
समासः
सीतायाः दर्शनं काङ्क्षन्ते इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् — ‘काङ्क्षिन्’ इति लिङ्गम्
दृष्टिगत ४९.१९ दृष्टिपथम् आगतः
सन्धिः
दृष्टि + गत → दृष्टिगत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दृष्टिं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शैलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विगतचेतस् ४९.२० नष्टसंज्ञाः, मूर्च्छाप्रायाः
सन्धिः
वि + गत → विगत — सन्धिकार्यं नास्ति; विगत + चेतस् → विगतचेतस्
समासः
विगतं चेतः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
भग्नपरिश्रम ४९.२१ निवृत्तश्रमाः, विश्रान्ताः
सन्धिः
भग्न + परिश्रम → भग्नपरिश्रम — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘किंचित् + भग्न’ इति बाह्यसन्धौ तकारस्य दकारः
समासः
भग्नः परिश्रमः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
प्लवगर्षभ ४९.२२ वानरश्रेष्ठाः
सन्धिः
प्लवग + ऋषभ → प्लवगर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
प्लवगानाम् ऋषभाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्