॥वाल्मीकिरामायणम् ആരണ്യകാണ്ഡം · 72-ാം സർഗ്ഗം

ആരണ്യകാണ്ഡം — 72-ാം സർഗ്ഗം

കബന്ധദഹനവും ദിവ്യരൂപത്തിൽ സുഗ്രീവസഖ്യത്തിനുള്ള ഉപദേശവും

മലയിടുക്കിലെ ചിതയിൽ കബന്ധന്റെ ദഹനം, ദിവ്യരൂപത്തിൽ ഉയിർത്തെഴുന്നേൽപ്പ്, ഹംസങ്ങൾ വലിക്കുന്ന വിമാനത്തിൽനിന്നുള്ള ഉപദേശം, ഷാഡ്ഗുണ്യനീതി, സുഗ്രീവന്റെ പരിചയം, അഗ്നിസാക്ഷിയായ സഖ്യം, സീതാന്വേഷണത്തിന്റെ ആശ്വാസം

अस्मिन् सर्गे रामलक्ष्मणौ गिरिप्रदरे चितां रचयित्वा कबन्धं दहतः; मेदोबहुलं तस्य शरीरं मन्दं दह्यते। ततः सः चितां विधूय विधूमः अग्निः इव उत्तिष्ठति, निर्मले वाससी दिव्यं माल्यं च बिभ्रत् हंसयुक्ते विमाने आरोहति, प्रभया च दश दिशः विराजयति। अन्तरिक्षस्थः सः रामम् उपदिशति — लोके षट् युक्तयः; दुर्दशाग्रस्तः दुर्दशाग्रस्तेन एव सेव्यते; अतः त्वया अवश्यं सुहृत् कर्तव्यः। सः सुग्रीवस्य परिचयं ददाति — वालिना निरस्तः, ऋष्यमूके चतुर्भिः वानरैः सह वसन्, कृतज्ञः कामरूपी सत्यसंधः च। अग्निं साक्षिणं कृत्वा अद्रोहाय तेन सह सख्यं कार्यम्, न च सः अवमन्तव्यः इति उपदिशति। अन्ते सुग्रीवस्य सर्वज्ञतां वर्णयन् — मेरुशृङ्गात् पातालपर्यन्तम् अपि सः सीताम् अन्विष्य प्रदास्यति इति आश्वासयति।

പുസ്തകമായി വായിക്കുക

१कबन्धस्य दाहः दिव्यरूपेण उत्थानं विमानारोहणं च

१एवमुक्तौ तु तौ वीरौ कबन्धेन नरेश्वरौ।
गिरिप्रदरमासाद्य पावकं विससर्जतुः॥
Thus addressed by Kabandha, the two heroic lords of men found a mountain hollow and set fire to him there.

२लक्ष्मणस्तु महोल्काभिर्ज्वलिताभिः समन्ततः।
चितामादीपयामास सा प्रजज्वाल सर्वतः॥
Lakṣmaṇa lit the pyre all round with great blazing brands, and it flamed up on every side.

३तच्छरीरं कबन्धस्य घृतपिण्डोपमं महत्।
मेदसा पच्यमानस्य मन्दं दहत पावकः॥
That huge body of Kabandha was like a lump of ghee, and as its fat melted the fire burned it slowly.

४स विधूय चितामाशु विधूमोऽग्निरिवोत्थितः।
अरजे वाससी बिभ्रन्माल्यं दिव्यं महाबलः॥
Shaking off the pyre at once, he rose like a smokeless flame, that mighty one, wearing two spotless garments and a heavenly garland.

५ततश्चिताया वेगेन भास्वरो विरजाम्बरः।
उत्पपाताशु संहृष्टः सर्वप्रत्यङ्गभूषणः॥
Radiant, clothed in stainless raiment, he sprang up swiftly from the pyre in joy, adorned upon every limb.

६विमाने भास्वरे तिष्ठन्हंसयुक्ते यशस्करे।
प्रभया च महातेजा दिशो दश विराजयन्॥
Standing in a shining, glorious chariot drawn by swans, that being of great splendour lit up the ten directions with his radiance.

മുൻപത്തെ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം കബന്ധൻ ദഹനം പ്രാർഥിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ നരേശ്വരന്മാരായ ആ വീരന്മാർ ഒരു മലയിടുക്കിലെത്തി അവിടെ അഗ്നി കൊളുത്തി — പർവതത്തിലെ കുഴിയിൽ ചിതയൊരുക്കി തീ കൊടുത്തു. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ ജ്വലിക്കുന്ന വലിയ തീപ്പന്തങ്ങൾകൊണ്ട് ചിതയെ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും കത്തിച്ചു; അത് എല്ലായിടത്തും ആളിക്കത്തി. കബന്ധന്റെ ആ വലിയ ശരീരം നെയ്യുണ്ടപോലെയായിരുന്നു; മേദസ്സുകൊണ്ടു വേവുന്ന അവന്റെ ശരീരത്തെ അഗ്നി പതുക്കെപ്പതുക്കെ ദഹിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ആ മഹാബലൻ വേഗം ചിതയെ കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ്, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ എഴുന്നേറ്റു; പൊടിയില്ലാത്ത നിർമലമായ രണ്ടു വസ്ത്രങ്ങളും ദിവ്യമാലയും ധരിച്ച് അവൻ പ്രത്യക്ഷനായി. ശോഭിക്കുന്നവനും നിർമലവസ്ത്രധാരിയുമായ അവൻ ചിതയിൽനിന്നു വേഗത്തിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങി; ആഹ്ലാദിതനും എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞവനുമായിരുന്നു. ഹംസങ്ങൾ വലിക്കുന്ന, ശോഭയുള്ള, യശസ്കരമായ വിമാനത്തിൽ നിൽക്കുന്ന മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ സ്വന്തം പ്രഭകൊണ്ട് പത്തു ദിക്കുകളെയും ശോഭിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആകാശത്തിൽ നിലകൊണ്ടു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — മുനി പറഞ്ഞതുപോലെ ശാപമോക്ഷം അഗ്നിയിലൂടെത്തന്നെ സാധിക്കുന്നു; രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അവന്റെ ശത്രുക്കളായിത്തന്നെ അവന്റെ ഉപകാരികളായിത്തീർന്നു. കവി ഇവിടെ വർണന സംക്ഷിപ്തമെങ്കിലും ചിത്രസമാനമാക്കുന്നു — നെയ്യുണ്ട, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നി, ഹംസങ്ങൾ വലിക്കുന്ന വിമാനം എന്ന ക്രമത്തിൽ ദഹനത്തിൽനിന്ന് ദിവ്യത്വത്തിലേക്കുള്ള ഗതി കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മഹോൽകാഭിർജ്വലിതാഭിഃ സമന്തതഃ’ (ജ്വലിക്കുന്ന വലിയ തീപ്പന്തങ്ങൾകൊണ്ട് എല്ലാ വശത്തുനിന്നും) എന്ന പദത്തിലൂടെ ദഹനത്തിന്റെ വിധി കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരിടത്തല്ല, എല്ലായിടത്തും തീ കൊടുത്തു, കാരണം ശരീരം വലുതാണ്. ‘എല്ലായിടത്തും ആളിക്കത്തി’ എന്നത് അതിന്റെ ഫലം. ‘വിധൂയ ചിതാമാശു’ (വേഗം ചിതയെ കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ്) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഉയിർത്തെഴുന്നേൽപ്പിന്റെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ദഹനം അവസാനിച്ച ഉടൻതന്നെ ശാപവും അവസാനിച്ചു. ‘സർവപ്രത്യംഗഭൂഷണഃ’ (എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞവൻ) എന്ന വർണനയിലൂടെ പഴയ വിരൂപതയുടെ പൂർണമായ വിപര്യയം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — തലയും കഴുത്തുമില്ലാത്തവനായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ സർവാംഗസുന്ദരൻ.

At the end of the previous sarga Kabandha had asked to be burned. Now, at his word, the two heroic princes found a hollow in the mountain, built a pyre in it and set fire to him. Lakṣmaṇa lit the pyre all round with great blazing brands, not in one place but on every side, since the body was so vast, and it flared up everywhere. Kabandha's huge body was like a great lump of ghee, and as its fat melted the fire burned it slowly. Then the mighty being quickly shook off the pyre and rose like a smokeless flame, wearing two spotless garments and a heavenly garland; the swiftness of his rising shows that the curse ended the moment the burning did. Radiant, dressed in stainless clothes and adorned on every limb, he sprang up joyfully from the pyre, a complete reversal of his former shape, for he who had had no head or neck was now beautiful in every part. Standing in a shining, glorious chariot drawn by swans, that splendid being lit up the ten directions with his radiance as he hung in the sky. His release from the curse came through fire, just as the sage had said, and by becoming his enemies Rāma and Lakṣmaṇa had become his benefactors. The poet keeps the description short but vivid, moving from burning to divinity through the lump of ghee, the smokeless flame and the swan-drawn chariot.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

२षड्युक्तयः दशाभागगतस्य च सुहृत्कर्तव्यता

७सोऽन्तरिक्षगतो वाक्यं कबन्धो राममब्रवीत्।
शृणु राघव तत्त्वेन यथा सीतामवाप्स्यसि॥
Kabandha, now in the sky, said to Rāma: ‘Listen, Rāghava, and I shall tell you truly how you will recover Sītā.’

८राम षड्युक्तयो लोके याभिः सर्वं विमृश्यते।
परिमृष्टो दशान्तेन दशाभागेन सेव्यते॥
‘Rāma, there are six expedients in the world by which everything is weighed. He whom the end of ill fortune has touched is served by one in the same plight.’

९दशाभागगतो हीनस्त्वं हि राम सलक्ष्मणः।
यत्कृते व्यसनं प्राप्तं त्वया दारप्रधर्षणम्॥
‘You, Rāma, with Lakṣmaṇa, are fallen upon such ill fortune, for whose sake this calamity, the seizing of your wife, has come upon you.’

१०तदवश्यं त्वया कार्यः स सुहृत्सुहृदां वर।
अकृत्वा नहि ते सिद्धिमहं पश्यामि चिन्तयन्॥
‘Therefore, best of friends, you must certainly make that one your friend; for think as I may, I see no success for you without it.’

ആകാശത്തിലെത്തിയ ആ കബന്ധൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘രാഘവാ, നിനക്കു സീതയെ എങ്ങനെ ലഭിക്കുമെന്ന് യഥാർഥമായി കേൾക്കൂ. രാമാ, ലോകത്തിൽ ആറു യുക്തികളുണ്ട്; അവയിലൂടെയാണ് രാജാക്കന്മാർ എല്ലാം വിചാരം ചെയ്യുന്നത് — സന്ധി, വിഗ്രഹം, യാനം, ആസനം, ദ്വൈധീഭാവം, സമാശ്രയം. ദുർദശ ബാധിച്ചവനെ ദുർദശ ബാധിച്ച മറ്റൊരുവൻതന്നെയാണ് സേവിക്കുന്നത്. രാമാ, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം നീ ദുർദശയിലകപ്പെട്ടവനും ക്ഷീണിതനുമാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് നിനക്ക് ആപത്തും പത്നീധർഷണവും ഉണ്ടായത്. അതിനാൽ സുഹൃത്തുക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, അവനെ നീ തീർച്ചയായും സുഹൃത്താക്കണം; അതു ചെയ്യാതെ എത്ര ആലോചിച്ചിട്ടും നിനക്കു വിജയം ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ ഇവിടെ കബന്ധൻ നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ ഉപദേശിക്കുന്നു — ഇപ്പോൾ ഉചിതമായ യുക്തി സമാശ്രയമാണ്, സമാനദശയിലുള്ളവനെയാണ് ആശ്രയിക്കേണ്ടത്. ഇതാണ് കഥയുടെ സന്ധിരേഖ — വനവാസിയായ രാമനും വനവാസിയായ സുഗ്രീവനും തമ്മിലുള്ള മൈത്രി. ഷാഡ്ഗുണ്യം രാജനീതിയിലെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു പ്രകരണമാണ്; ഇവിടെയാകട്ടെ അവയിൽ സമാശ്രയം മാത്രമാണ് കബന്ധൻ രാമന് ഉപദേശിക്കുന്നത്. ‘ദശാന്തേന പരിമൃഷ്ടഃ’ (ദുർദശ ബാധിച്ചവൻ) എന്ന പദത്തിൽ ‘ദശ’ എന്ന ശബ്ദം രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ദുർദശതന്നെയാണ് ഇവിടെ പാലം.

From the sky Kabandha said to Rāma: "Listen, Rāghava, and I will tell you truly how you will win back Sītā. Rāma, there are six expedients in the world by which kings weigh everything: making peace, making war, marching, waiting, dividing one's forces, and seeking an ally. One who has been touched by ill fortune is served by another who has fallen on ill fortune too. You and Lakṣmaṇa, Rāma, have fallen on such evil days, and on its account this calamity, the seizing of your wife, has come upon you. So, best of friends, you must certainly make that one your friend; think as I may, I see no success for you without it." Kabandha taught in the language of statecraft: of the six expedients kings know, seeking an ally was the one that fitted now, and the ally should be one in the same plight. Ill fortune itself was to be the bridge. This is the seam on which the story turns, the friendship of Rāma, exiled to the forest, with Sugrīva, himself exiled to the forest.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

३सुग्रीवस्य परिचयः तस्य गुणाः मैत्र्युपदेशश्च

११श्रूयतां राम वक्ष्यामि सुग्रीवो नाम वानरः।
भ्रात्रा निरस्तः क्रुद्धेन वालिना शक्रसूनुना॥
‘Hear, Rāma, and I shall tell you. There is a monkey named Sugrīva, driven out by his angry brother Vālin, the son of Śakra.’

१२ऋष्यमूके गिरिवरे पम्पापर्यन्तशोभिते।
निवसत्यात्मवान्वीरश्चतुर्भिः सह वानरैः॥
‘That resolute hero lives with four monkeys on the great mountain Ṛṣyamūka, which is beautiful to the very edge of Pampā.’

१३वानरेन्द्रो महावीर्यस्तेजोवानमितप्रभः।
सत्यसंधो विनीतश्च धृतिमान्मतिमान्महान्॥
‘He is a lord of monkeys, of great might, splendid and of measureless lustre, true to his word, well-bred, steadfast, wise and noble;’

१४दक्षः प्रगल्भो द्युतिमान्महाबलपराक्रमः।
भ्रात्रा विवासितो वीर राज्यहेतोर्महात्मना॥
‘capable, bold, bright and of great strength and prowess. He was driven out by his high-souled brother for the sake of the kingdom.’

१५स ते सहायो मित्रं च सीतायाः परिमार्गणे।
भविष्यति हि ते राम मा च शोके मनः कृथाः॥
‘He will be your helper and friend in the search for Sītā, Rāma; so do not set your mind on grief.’

१६भवितव्यं हि तच्चापि न तच्छक्यमिहान्यथा।
कर्तुमिक्ष्वाकुशार्दूल कालो हि दुरतिक्रमः॥
‘What is to be must be, and it cannot be made otherwise here; Time, tiger of the Ikṣvākus, is hard to overcome.’

१७गच्छ शीघ्रमितो वीर सुग्रीवं तं महाबलम्।
वयस्यं तं कुरु क्षिप्रमितो गत्वाद्य राघव॥
‘Go quickly from here, hero, to that mighty Sugrīva; go this very day and make him your friend at once, Rāghava.’

കബന്ധൻ പറയുന്നു — ‘രാമാ, കേൾക്കൂ, ഞാൻ പറയാം — സുഗ്രീവൻ എന്നു പേരുള്ള ഒരു വാനരനുണ്ട്; ഇന്ദ്രപുത്രനായ ക്രുദ്ധനായ സഹോദരൻ ബാലി അവനെ പുറത്താക്കിയിരിക്കുന്നു. ആത്മസംയമിയും വീരനുമായ അവൻ പമ്പാതീരംവരെ ശോഭിക്കുന്ന ഋശ്യമൂകം എന്ന പർവതശ്രേഷ്ഠത്തിൽ നാലു വാനരന്മാരോടൊപ്പം വസിക്കുന്നു. ആ വാനരേന്ദ്രൻ മഹാവീര്യനും തേജസ്വിയും അളവറ്റ പ്രഭയുള്ളവനും സത്യസന്ധനും വിനീതനും ധൃതിമാനും മതിമാനും മഹാനും ദക്ഷനും പ്രഗല്ഭനും ദ്യുതിമാനും മഹാബലപരാക്രമനുമാണ്. മഹാത്മാവായ സഹോദരൻ രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി അവനെ നാടുകടത്തി. വീരാ, സീതയെ തിരയുന്നതിൽ അവൻതന്നെ നിനക്കു സഹായിയും മിത്രവുമാകും; അതിനാൽ ശോകത്തിൽ മനസ്സു വെക്കരുത്. സംഭവിക്കേണ്ടതു സംഭവിക്കുകതന്നെ ചെയ്യും, ഇവിടെ അതിനെ മാറ്റാൻ കഴിയില്ല; ഇക്ഷ്വാകുശാർദൂലാ, കാലം മറികടക്കാനാവാത്തതാണല്ലോ. അതിനാൽ വീരാ, ഇവിടെനിന്നു വേഗം പോകൂ; ആ മഹാബലനായ സുഗ്രീവന്റെ അടുത്ത് ഇന്നുതന്നെ ചെന്ന് വേഗം അവനെ സുഹൃത്താക്കൂ.’ ഇവിടെ ഗുണവർണന ദീർഘമാണ് — സത്യസന്ധത മുതൽ പരാക്രമംവരെ ഏകദേശം പന്ത്രണ്ടു ഗുണങ്ങൾ എണ്ണപ്പെടുന്നു; ഇതിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെ യോഗ്യത സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു, രാജ്യഭ്രംശത്തിലൂടെ അവന്റെ അവസ്ഥ രാമന്റെ അവസ്ഥയ്ക്കു തുല്യമാണെന്നും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. കബന്ധൻ ആദ്യം സ്ഥലം പറയുന്നു, പിന്നെ ഗുണങ്ങൾ, പിന്നെ കാരണം, ഒടുവിൽ ആദേശം — ഇതാണ് ഉപദേശത്തിന്റെ സുസംഘടിതമായ ക്രമം. ‘നാലു വാനരന്മാരോടൊപ്പം’ എന്ന സംഖ്യാനിർദേശം സുഗ്രീവന്റെ ദൗർബല്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവൻതന്നെയാകും രാമന്റെ സഹായി — ഇതാണ് കഥയുടെ വിചിത്രത. ‘ശോകത്തിൽ മനസ്സു വെക്കരുത്’ എന്ന സാന്ത്വനവും ‘കാലം മറികടക്കാനാവാത്തതാണ്’ എന്ന തത്ത്വോപദേശവും — രണ്ടും ഒരിടത്തുതന്നെ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ രാമനും കാലത്തിന്റെ മഹിമതന്നെയാണു പറഞ്ഞത്; അതിനാൽ കബന്ധന്റെ വചനം രാമന്റെതന്നെ അഭിപ്രായത്തെ അനുമോദിക്കുന്നു. ‘വേഗം പോകൂ’, ‘ക്ഷിപ്രം’, ‘ഇന്നുതന്നെ’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളിലൂടെ തിടുക്കം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — സൂര്യാസ്തമയത്തിനുമുമ്പ് ദഹനം, ദഹനത്തിനുശേഷം വേഗം യാത്ര.

"Listen, Rāma, and I will tell you. There is a monkey named Sugrīva, whom his angry brother Vālin, the son of Śakra, drove out. That brave, self-possessed hero lives with four monkeys on the great mountain Ṛṣyamūka, whose beauty reaches to the shores of Pampā." That he had only four companions shows how weak he was, and yet he is the one who will help Rāma, one of the story's wonders. "He is a lord of monkeys, mighty, splendid and of boundless radiance, true to his word, modest, steadfast, wise and noble, capable, bold, bright, strong and valiant. His high-souled brother drove him out for the sake of the kingdom." The long list of his virtues establishes his worth, and the loss of his kingdom makes his plight like Rāma's. "He will be your helper and friend in the search for Sītā, hero, so do not give your mind to grief. What is to be must be; it cannot be made otherwise, for Time, tiger of the Ikṣvākus, is hard to overcome." Comfort and teaching come together, and they echo what Rāma himself had said about Time in the earlier sarga. "So go quickly from here, hero. Go to mighty Sugrīva this very day and make him your friend at once, Rāghava." Place, virtues, cause and then command: his counsel is well ordered, and "quickly," "today," "at once" show its urgency.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

४अग्निसाक्षिकं सख्यं सुग्रीवस्य च सामर्थ्यम्

१८अद्रोहाय समागम्य दीप्यमाने विभावसौ।
न च ते सोऽवमन्तव्यः सुग्रीवो वानराधिपः॥
‘Come together before a blazing fire and pledge each other to do no harm; and you must never slight him, Sugrīva the lord of monkeys.’

१९कृतज्ञः कामरूपी च सहायार्थी च वीर्यवान्।
शक्तौ ह्यद्य युवां कर्तुं कार्यं तस्य चिकीर्षितम्॥
‘He is grateful, can take any shape at will, is himself in need of an ally, and is valiant; and you two are able today to do what he wishes done.’

२०कृतार्थो वाकृतार्थो वा तव कृत्यं करिष्यति।
स ऋक्षरजसः पुत्रः पम्पामटति शङ्कितः॥
‘Whether his own end be gained or not, he will do your work. He is the son of Ṛkṣarajas, and wanders about Pampā in fear.’

२१भास्करस्यौरसः पुत्रो वालिना कृतकिल्बिषः।
संनिधायायुधं क्षिप्रमृष्यमूकालयं कपिम्॥
‘He is the true-born son of the Sun, and has given offence to Vālin. Lay your weapon aside and quickly, Rāghava,’

२२कुरु राघव सत्येन वयस्यं वनचारिणम्।
स हि स्थानानि कार्त्स्न्येन सर्वाणि कपिकुञ्जरः॥
‘make that forest-ranging monkey who dwells on Ṛṣyamūka your friend with a pledge of truth. For that best of monkeys knows perfectly and thoroughly all the haunts’

കബന്ധൻ ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഒത്തുചേർന്ന് പരസ്പരം ദ്രോഹിക്കില്ലെന്ന സഖ്യം ചെയ്യുക — ആളിക്കത്തുന്ന അഗ്നിയെ സാക്ഷിയാക്കി പരസ്പരം ദ്രോഹിക്കില്ലെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുക. ആ വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവനെ നീ അവമതിക്കരുത് — ഒരിക്കലും അവജ്ഞ കാണിക്കരുത്. അവൻ കൃതജ്ഞനും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവനും സഹായം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും വീര്യവാനുമാണ്; ഇന്നു നിങ്ങൾ രണ്ടുപേർക്കും അവൻ ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന കാര്യം ചെയ്യാൻ കഴിവുണ്ട്. കാര്യം സാധിച്ചാലും ഇല്ലെങ്കിലും അവൻ നിന്റെ കാര്യം ചെയ്യുകതന്നെ ചെയ്യും. അവൻ ഋക്ഷരജസ്സിന്റെ പുത്രനാണ്, സൂര്യന്റെ ഔരസപുത്രനാണ്; ബാലിയോട് അപരാധം ചെയ്തവനായി ശങ്കിതനായി അവൻ പമ്പാസരസ്സിനു ചുറ്റും അലയുന്നു. അതിനാൽ രാഘവാ, ആയുധം താഴെവെച്ച് വേഗംതന്നെ സത്യംകൊണ്ട് ഋശ്യമൂകത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആ വനചാരിയായ കപിയെ സുഹൃത്താക്കുക. നരമാംസം ഭക്ഷിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ എല്ലാ സ്ഥാനങ്ങളും ആ കപിശ്രേഷ്ഠൻ നൈപുണ്യത്തോടെ പൂർണമായി അറിയുന്നു.’ ‘കൃതാർഥോ വാകൃതാർഥോ വാ’ (കാര്യം സാധിച്ചാലും ഇല്ലെങ്കിലും) എന്ന പദത്തിലൂടെ കബന്ധൻ സുഗ്രീവന്റെ കൃതജ്ഞത സ്ഥിരമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു — സ്വകാര്യം സാധിച്ചാലും ഇല്ലെങ്കിലും അവൻ മിത്രകാര്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘സംനിധായായുധം’ (ആയുധം താഴെവെച്ച്) എന്നത് മൈത്രീവിധിയുടെ ഔപചാരികരൂപം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദീപ്യമാനേ വിഭാവസൗ’ (അഗ്നി ജ്വലിക്കുമ്പോൾ) എന്ന സതിസപ്തമിയിലൂടെ മൈത്രീവിധിയുടെ സാക്ഷി നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു — ആർഷലോകത്തിൽ എല്ലാ പ്രതിജ്ഞകൾക്കും സാക്ഷി അഗ്നിതന്നെ. ‘ന ച തേ സോഽവമന്തവ്യഃ’ (അവനെ നീ അവമതിക്കരുത്) എന്ന നിഷേധം പ്രത്യേകം ഓർക്കേണ്ടതാണ് — വാനരനെന്ന നിലയിൽ താഴ്ത്തിക്കാണരുത്, വാനരാധിപനെന്ന ഗൗരവത്തോടെ കാണണം. ‘സഹായാർഥീ’ (സഹായം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഇരുവരുടെയും ആവശ്യം സമാനമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ മൈത്രി തുല്യരുടേതാകുന്നു, ആശ്രിതന് ആശ്രയം നൽകലല്ല.

"Come together before a blazing fire and pledge to do each other no harm." Fire is the witness of every solemn promise in the world of the seers. "And never slight him, Sugrīva, lord of the monkeys"; he is not to be looked down on as a mere monkey but honoured as their king. "He is grateful, he can take any shape he pleases, he needs an ally himself and he is valiant, and you two are able today to do what he wants done." Both needed an ally, so the friendship would be between equals, not the patronage of a dependent. "Whether he gains his own end or not, he will do your work"; his gratitude would hold firm whatever happened to his own cause. "He is the son of Ṛkṣarajas, the true-born son of the Sun, and having fallen foul of Vālin he wanders about Pampā in fear. Lay your weapons aside, Rāghava, and quickly, with a pledge of truth, make that forest-roaming monkey who lives on Ṛṣyamūka your friend." Laying down one's weapons was part of the formal rite of friendship. "For that best of monkeys knows thoroughly and expertly every haunt of the man-eating rākṣasas."

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

५सुग्रीवस्य सर्वज्ञता सीतान्वेषणप्रतिज्ञा च

२३नरमांसाशिनां लोके नैपुण्यादधिगच्छति।
न तस्याविदितं लोके किंचिदस्ति हि राघव॥
‘of the eaters of human flesh in this world. There is nothing in the world unknown to him, Rāghava,’

२४यावत्सूर्यः प्रतपति सहस्रांशुः परंतप।
स नदीर्विपुलाञ्छैलान्गिरिदुर्गाणि कन्दरान्॥
‘as far as the thousand-rayed Sun shines, scorcher of foes. He will search the broad rivers, the mountains, the hill fastnesses and the caverns’

२५अन्विष्य वानरैः सार्धं पत्नीं तेऽधिगमिष्यति।
वानरांश्च महाकायान्प्रेषयिष्यति राघव॥
‘with his monkeys, and will find your wife for you. He will send out monkeys of huge frame, Rāghava,’

२६दिशो विचेतुं तां सीतां त्वद्वियोगेन शोचतीम्।
अन्वेष्यति वरारोहां मैथिलीं रावणालये॥
‘to search the quarters for that Sītā who grieves at parting from you; he will look for the fair Maithilī even in Rāvaṇa's dwelling.’

२७स मेरुशृङ्गाग्रगतामनिन्दितां प्रविश्य पातालतलेऽपि वाश्रिताम्।
प्लवङ्गमानामृषभस्तव प्रियां निहत्य रक्षांसि पुनः प्रदास्यति॥
‘Whether she has been taken to the very peak of Meru or has entered and taken shelter in the depths of the nether world, that bull among monkeys will slay the demons and give your beloved back to you.’

കബന്ധൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ‘രാഘവാ, ശത്രുതാപനാ, ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ള സൂര്യൻ എത്രത്തോളം പ്രകാശിക്കുന്നുവോ, ആ ലോകത്തിൽ അവന് അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല. വാനരന്മാരോടൊപ്പം വലിയ നദികളും പർവതങ്ങളും ദുർഗമമായ മലകളും കന്ദരങ്ങളും തിരഞ്ഞ് അവൻ നിന്റെ പത്നിയെ കണ്ടെത്തും. രാഘവാ, മഹാകായരായ വാനരന്മാരെ അവൻ ദിക്കുകൾ തിരയാൻ അയയ്ക്കും; നിന്റെ വിയോഗത്താൽ ശോകിക്കുന്ന ആ സുന്ദരിയായ മൈഥിലിയെ, സീതയെ, രാവണന്റെ ഭവനത്തിൽപ്പോലും അവൻ അന്വേഷിക്കും. അവൾ മേരുവിന്റെ കൊടുമുടിയുടെ അഗ്രത്തിൽ പോയിരുന്നാലും, പാതാളതലത്തിൽ കടന്ന് അവിടെ കഴിയുകയാണെങ്കിലും, പ്ലവംഗമന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്ന് നിന്റെ ആ പ്രിയയെ നിനക്കു തിരിച്ചുതരും.’ ഈ അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്. ഈ വചനത്തിലൂടെ കബന്ധൻ വഴി കാണിക്കുക മാത്രമല്ല, രാമന്റെ നിരാശ അകറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു — മേരുശൃംഗം മുതൽ പാതാളംവരെ എല്ലായിടത്തും അന്വേഷണം നടക്കും എന്ന ആശ്വാസം. ഇങ്ങനെ ദഹനത്തോടെ ആരംഭിച്ച ഈ സർഗം പ്രതീക്ഷയോടെ സമാപിക്കുന്നു; കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിന്റെ ബീജവും നിക്ഷേപിക്കുന്നു. ‘യാവത്സൂര്യഃ പ്രതപതി’ (സൂര്യൻ പ്രകാശിക്കുന്നിടത്തോളം) എന്നതിലൂടെ ദേശകാലങ്ങളുടെ അതിർ പറയപ്പെടുന്നു — സൂര്യപ്രകാശം എത്രത്തോളമുണ്ടോ, അത്രത്തോളമാണ് സുഗ്രീവന്റെ ജ്ഞാനമേഖല. ‘നദികൾ, പർവതങ്ങൾ, ദുർഗമമായ മലകൾ, കന്ദരങ്ങൾ’ എന്ന നാലു പദങ്ങളിലൂടെ അന്വേഷണത്തിന്റെ വിസ്താരം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മഹാകായരായ വാനരന്മാരെ അവൻ അയയ്ക്കും’ എന്ന അർധശ്ലോകത്തിൽ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിന്റെയും സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെയും കഥാബീജം നിക്ഷിപ്തമാണ്.

Kabandha concluded: "There is nothing in the world unknown to him, Rāghava, as far as the thousand-rayed Sun sheds its heat, scorcher of foes"; the reach of the sun's light is the reach of Sugrīva's knowledge. "With his monkeys he will search the broad rivers, the mountains, the hill strongholds and the caves, and he will find your wife. He will send out monkeys of huge size to search every quarter, Rāghava, for Sītā, who grieves at being parted from you, and he will look for lovely Maithilī even in Rāvaṇa's palace." In that sending out of the monkeys lies the seed of the Kiṣkindhā and Sundara Kāṇḍas. Then, in a longer, weightier verse: "Whether she has been taken to the very summit of Meru or has gone down to the depths of the underworld and is kept there, that bull among monkeys will kill the rākṣasas and give your beloved back to you." With these words Kabandha not only showed Rāma the way but lifted his despair, promising a search everywhere from Meru's peak to the underworld. So the sarga that began with a burning ends in hope, and plants the seed of the Kiṣkindhā Kāṇḍa.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥

പദവിവരണം

കഠിനപദങ്ങളുടെ സന്ധി, സമാസം, വിഭക്തി, അർഥം.

२८ पदानि
गिरिप्रदरम् ७२.१ पर्वतस्य गर्तः, शैलविवरम्
सन्धिः
प्र + दर इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गिरेः प्रदरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विससर्जतुः ७२.१ अग्निं निक्षिप्तवन्तौ, दत्तवन्तौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — अभ्यासकार्यमात्रम्
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + सृज्’ धातोः लिट्लकारे प्रथमपुरुषद्विवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्
महोल्काभिः ७२.२ महतीभिः ज्वलिताभिः काष्ठदीपिकाभिः
सन्धिः
महा + उल्का → महोल्का — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
महत्यः उल्काः, ताभिः — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
आदीपयामास ७२.२ प्रदीपितवान्, अग्निं प्रज्वालितवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — आमि क्रियापदयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + दीप्’ धातोः णिजन्तात् लिटि आम्प्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम्
घृतपिण्डोपमम् ७२.३ घृतगोलकसदृशम्, मेदोबहुलम्
सन्धिः
पिण्ड + उपम → पिण्डोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
घृतस्य पिण्डः, तेन उपमा यस्य तत् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विधूमोऽग्निरिवोत्थितः ७२.४ धूमरहितः अग्निः इव उत्थितः
सन्धिः
विधूमः + अग्निः → विधूमोऽग्निः — विसर्गस्य उकारे गुणसन्धिः, ततः पूर्वरूपसन्धिः; अग्निः + इव → अग्निरिव — रेफादेशः; इव + उत्थितः → इवोत्थितः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
विगतः धूमः यस्मात् सः — बहुव्रीहिः (प्रादिसमासः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विरजाम्बरः ७२.५ निर्मलवस्त्रः
सन्धिः
विरज + अम्बर → विरजाम्बर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
विरजांसि अम्बराणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
उत्पपाताशु ७२.५ शीघ्रम् ऊर्ध्वम् उत्पतितवान्
सन्धिः
उत्पपात + आशु → उत्पपाताशु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘उद् + पत्’ धातोः लिट्, अव्ययं च
विभक्तिः
क्रियापदम्, सह अव्ययेन
सर्वप्रत्यङ्गभूषणः ७२.५ सर्वावयवेषु आभरणयुक्तः
सन्धिः
प्रति + अङ्ग → प्रत्यङ्ग — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
सर्वेषु प्रत्यङ्गेषु भूषणानि यस्य सः — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
हंसयुक्ते ७२.६ हंसैः वोढव्ये, हंसयुक्ते
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हंसैः युक्तम्, तस्मिन् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘विमाने’ इत्यस्य विशेषणम्)
षड्युक्तयः ७२.८ षड् उपायाः — सन्धिविग्रहयानासनद्वैधीभावसमाश्रयाः
सन्धिः
षट् + युक्तयः → षड्युक्तयः — जश्त्वसन्धिः (ट् + य् = ड् + य्)
समासः
षट् युक्तयः — संख्यापूर्वपदः कर्मधारयः (द्विगुवत्)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
दशाभागगतः ७२.९ दुर्दशाम् आपन्नः
सन्धिः
दशा + भाग इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दशायाः भागः, तं गतः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दारप्रधर्षणम् ७२.९ भार्यायाः अभिभवः, अपहरणम्
सन्धिः
प्र + धर्षण इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दाराणां प्रधर्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुहृत्सुहृदाम् ७२.१० मित्रम्; मित्राणां श्रेष्ठ इति सम्बोधनम्
सन्धिः
सुहृत् + सुहृदाम् इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सु + हृद्’ इत्यत्र अपि
समासः
शोभनं हृदयं यस्य सः सुहृत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
‘सुहृत्’ प्रथमा एकवचनम्; ‘सुहृदाम्’ षष्ठी बहुवचनम् (‘वर’ इत्यनेन सह)
शक्रसूनुना ७२.११ इन्द्रपुत्रेण (वालिना)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शक्रस्य सूनुः, तेन — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘वालिना’ इत्यस्य विशेषणम्)
पम्पापर्यन्तशोभिते ७२.१२ पम्पासरसः तटपर्यन्तं विस्तीर्णे, तेन च शोभमाने
सन्धिः
परि + अन्त → पर्यन्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
पम्पायाः पर्यन्तेन शोभितः, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘ऋष्यमूके’ इत्यस्य विशेषणम्)
सत्यसंधः ७२.१३ सत्यप्रतिज्ञः
सन्धिः
सम् + धा → संधा इत्यत्र अनुस्वारादेशः
समासः
सत्या संधा (प्रतिज्ञा) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दुरतिक्रमः ७२.१६ दुर्लङ्घ्यः, यम् अतिक्रान्तुं न शक्यते
सन्धिः
दुर् + अति + क्रम → दुरतिक्रम — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
दुःखेन अतिक्रम्यते इति — उपपदगर्भः प्रादिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अद्रोहाय ७२.१८ परस्परम् अपकारं न करिष्याव इति प्रतिज्ञार्थम्
सन्धिः
न + द्रोह → अद्रोह — नञः अकारादेशः
समासः
न द्रोहः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम् (प्रयोजने)
विभावसौ ७२.१८ अग्नौ प्रज्वलिते सति
सन्धिः
विभा + वसु → विभावसु इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विभा (दीप्तिः) वसु (धनम्) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी)
चिकीर्षितम् ७२.१९ कर्तुम् इष्टम्, अभिप्रेतम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — सन्प्रत्यये द्वित्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘कृ’ धातोः सन्नन्तात् क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘कार्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ऋक्षरजसः ७२.२० ऋक्षरजस् इति नाम्नः वानरस्य (सुग्रीवपितुः)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘ऋक्षरजस्’ इति संज्ञायाः षष्ठ्येकवचनम्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
भास्करस्यौरसः ७२.२१ सूर्यस्य साक्षात् जातः पुत्रः
सन्धिः
भास्करस्य + औरसः → भास्करस्यौरसः — वृद्धिसन्धिः (अ + औ = औ)
समासः
उरसा जातः इति औरसः — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कृतकिल्बिषः ७२.२१ अपराधं कृतवान्; वालिनं प्रति कृतदोषः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कृतं किल्बिषं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कार्त्स्न्येन ७२.२२ सम्पूर्णतया, निःशेषेण
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कृत्स्न’ इत्यस्मात् ष्यञ्प्रत्यये वृद्धिः, रेफश्च
समासः
कृत्स्नस्य भावः कार्त्स्न्यम्, तेन — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
नरमांसाशिनाम् ७२.२३ मनुष्यमांसभक्षकाणां राक्षसानाम्
सन्धिः
मांस + अशिन् → मांसाशिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
नराणां मांसम् अश्नन्ति इति, तेषाम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
मेरुशृङ्गाग्रगताम् ७२.२७ मेरुपर्वतस्य शिखराग्रं प्राप्ताम्
सन्धिः
शृङ्ग + अग्र → शृङ्गाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मेरोः शृङ्गस्य अग्रं, तत् गताम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्लवङ्गमानाम् ७२.२७ उत्प्लुत्य गच्छतां वानराणाम्
सन्धिः
प्लवम् + गम → प्लवङ्गम — अनुस्वारस्य ङकारादेशः (परसवर्णसन्धिः)
समासः
प्लवेन गच्छन्ति इति, तेषाम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्