॥वाल्मीकिरामायणम् ആരണ്യകാണ്ഡം · 63-ാം സർഗ്ഗം

ആരണ്യകാണ്ഡം — 63-ാം സർഗ്ഗം

രാമന്റെ ശോകപരമ്പരയും സൂര്യനോടും വായുവിനോടുമുള്ള പ്രാർഥനയും

ദുഃഖപരമ്പരയുടെ എണ്ണൽ, സീതയുടെ അവസ്ഥയുടെ സങ്കല്പം, ശിലാതലസ്മരണ, ഗോദാവരിയെക്കുറിച്ചുള്ള ശങ്ക, ആദിത്യനോടും വായുവിനോടുമുള്ള ചോദ്യം, ലക്ഷ്മണന്റെ ധൈര്യവചനം

अयम् अपि सर्गः समीक्षितसंस्करणे सर्वथा नास्ति; सः वुल्गेटमात्रः, सर्वः च दीर्घवृत्तेषु (उपजातिवंशस्थादिषु) निबद्धः। प्रियया विहीनः शोकेन मोहेन च पीड्यमानः राजपुत्रः भ्रातरं विषादयन् पुनः तीव्रं विषादं प्रविशति। सः वदति — ‘मत्सदृशः दुष्कृतकर्मकारी द्वितीयः वसुन्धरायां नास्ति; शोकानुशोकः परम्परया मम हृदयं मनश्च भिन्दन् आगच्छति। पूर्वं मया पापानि कर्माणि असकृत् कृतानि, तेषाम् अयं विपाकः अद्य पतितः, येन दुःखेन दुःखं विशामि। राज्यप्रणाशः, स्वजनैः वियोगः, पितुः विनाशः, जननीवियोगः — सर्वाणि एतानि प्रविचिन्तितानि मम शोकवेगम् आपूरयन्ति। वनम् एत्य सर्वं तत् दुःखं शान्तम् आसीत्, किन्तु सीतावियोगात् तत् पुनः उदीर्णम्, काष्ठैः इव अग्निः सहसा उपदीप्तः।’ ततः सः सीतायाः दशां कल्पयति — राक्षसेन आहृता सा खम् उपेत्य अपस्वरं विक्रन्दितवती स्यात्; तस्याः स्तनौ ग्रीवा मुखं च रक्षोभिः भक्षितानि स्युः। अनन्तरं सः शिलातलं स्मरति यत्र सा पूर्वं तेन सह उपोपविष्टा, गोदावरीं च शङ्कते। अन्ते आदित्यं वायुं च प्रार्थयते — ‘मम प्रिया क्व गता, हृता वा? शंसतु।’ लक्ष्मणः ‘शोकं विसृज्य धृतिं भजस्व, उत्साहवन्तः न सीदन्ति’ इति वदति, किन्तु रामः धृतिं विमुक्तवान् पुनः महत् दुःखम् अभ्युपागमत्।

പുസ്തകമായി വായിക്കുക

१दुःखपरम्परायाः गणना, कर्मविपाकचिन्ता च

१स राजपुत्रः प्रियया विहीनः शोकेन मोहेन च पीड्यमानः।
विषादयन्भ्रातरमार्तरूपो भूयो विषादं प्रविवेश तीव्रम्॥
That prince, bereft of his beloved and tormented by grief and bewilderment, distressing his brother and wearing the look of a stricken man, sank once more into bitter despair.

२स लक्ष्मणं शोकवशाभिपन्नं शोके निमग्नो विपुले तु रामः।
उवाच वाक्यं व्यसनानुरूपमुष्णं विनिःश्वस्य रुदन्सशोकम्॥
Rāma, himself plunged in vast sorrow, saw Lakṣmaṇa overcome by grief, and sighing hot breaths and weeping, spoke words that fitted his calamity.

३न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुंधरायाम्।
शोकानुशोको हि परम्पराया मामेति भिन्दन्हृदयं मनश्च॥
“I do not think there is a second man on this earth who has done such evil deeds as I. Sorrow upon sorrow comes to me in an unbroken chain, splitting my heart and my mind.

४पूर्वं मया नूनमभीप्सितानि पापानि कर्माण्यसकृत्कृतानि।
तत्रायमद्यापतितो विपाको दुःखेन दुःखं यदहं विशामि॥
“In former lives I must have committed sinful deeds, and committed them willingly and more than once. That fruit has ripened and fallen on me today, so that I pass from one grief into another.

५राज्यप्रणाशः स्वजनैर्वियोगः पितुर्विनाशो जननीवियोगः।
सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकवेगमापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि॥
“The loss of the kingdom, separation from my own people, the death of my father, parting from my mother — all these, Lakṣmaṇa, when I dwell on them, swell the flood of my sorrow.

ഈ സർഗം മുഴുവൻ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതുവഴിതന്നെ കവി ശോകത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം ഛന്ദസ്സുകൊണ്ടും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പ്രിയയെ നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശോകവും മോഹവും പീഡിപ്പിക്കുന്ന രാജപുത്രൻ സഹോദരനെയും വിഷാദത്തിലാഴ്ത്തിക്കൊണ്ട്, ആർത്തരൂപനായി വീണ്ടും കൂടുതൽ തീവ്രമായ വിഷാദത്തിലേക്കു കടന്നു. ശോകത്തിനടിപ്പെട്ട ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട്, വിപുലമായ ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ രാമൻ ചൂടുള്ള നെടുവീർപ്പിട്ട്, കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ആപത്തിന് അനുരൂപമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ഭൂമിയിൽ എന്നെപ്പോലെ ദുഷ്കർമം ചെയ്തവനായി രണ്ടാമതൊരാൾ ഇല്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. ശോകത്തിനു പിന്നാലെ ശോകം പരമ്പരയായി എന്റെ ഹൃദയത്തെയും മനസ്സിനെയും പിളർന്നുകൊണ്ട് വരുന്നു.’ ‘ശോകാനുശോകം’ (ശോകത്തിനു പിന്നാലെ ശോകം) എന്ന പദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — ഒരു ശോകം മറ്റൊന്നിനെ ജനിപ്പിക്കുന്നു, അത് വേറൊന്നിനെ; ഒരിക്കലും അത് ഒറ്റയ്ക്കു വരുന്നില്ല. പിന്നെ അവൻ കാരണം കർമത്തിൽ കാണുന്നു — ‘മുൻപ് ഞാൻ ഇഷ്ടത്തോടെ പാപകർമങ്ങൾ പലവട്ടം ചെയ്തിട്ടുണ്ടാകണം; അവയുടെ ഈ വിപാകമാണ് ഇന്ന് വന്നുവീണിരിക്കുന്നത്; അതിനാലാണ് ഞാൻ ദുഃഖത്തിൽനിന്ന് ദുഃഖത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നത്.’ തുടർന്ന് അവൻ തന്റെ ദുഃഖങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — രാജ്യനാശം, സ്വജനങ്ങളിൽനിന്നുള്ള വേർപാട്, പിതാവിന്റെ മരണം, അമ്മയിൽനിന്നുള്ള വിരഹം. ‘ലക്ഷ്മണാ, ഇവയെല്ലാം ഓർക്കുമ്പോൾ എന്റെ ശോകവേഗം നിറഞ്ഞുകവിയുന്നു’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. ഇവിടെ കവി രാമനെ ഒരു ദാർശനികനെപ്പോലെ കാണിക്കുന്നു — അവൻ ദൈവത്തെ പഴിക്കുന്നില്ല, സ്വന്തം പൂർവകർമത്തെത്തന്നെ കാരണമായി സ്വീകരിക്കുന്നു. എണ്ണലിന്റെ ക്രമത്തിനും അർഥമുണ്ട് — രാജ്യം, സ്വജനങ്ങൾ, പിതാവ്, മാതാവ്, ഒടുവിൽ ഭാര്യ; ഓരോ നഷ്ടവും മുൻപത്തേതിനെക്കാൾ അടുത്തത്.

This whole sarga is set in long, stately metres, and by the very rhythm the poet conveys the depth of the grief. The prince, bereft of his beloved and tormented by sorrow and confusion, looking like a stricken man and bringing his brother to despair as well, sank once more into still bitterer despair. Seeing Lakṣmaṇa overcome by grief, Rāma, himself plunged in a vast sorrow, sighed hot breaths and, weeping, spoke words fitting his calamity. "I do not think there is another man on this earth who has done such evil as I. Sorrow after sorrow comes to me in an unbroken chain, splitting my heart and my mind." One grief gives birth to another, and that to another still; grief never comes alone. Then he looked for the cause in his own deeds: "In the past I must have done sinful deeds, willingly and more than once, and their fruit has ripened and fallen on me today, so that I pass from one sorrow into the next." And he counted his sorrows: "The loss of the kingdom, parting from my own people, my father's death, separation from my mother: when I dwell on all these, Lakṣmaṇa, they swell the flood of my grief." The poet shows Rāma almost as a philosopher here; he did not blame fate but took his own past deeds as the cause. The order of his list has meaning too, kingdom, kin, father, mother and last his wife, each loss closer to him than the one before.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

२सीतायाः दशायाः कल्पना, अङ्गानां भक्षणशङ्का च

६सर्वं तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं शान्तं शरीरे वनमेत्य क्लेशम्।
सीतावियोगात्पुनरप्युदीर्णं काष्ठैरिवाग्निः सहसोपदीप्तः॥
“All that pain, having come to the forest, had been quieted in my body as mere hardship; but with Sītā’s loss it has flared up again, like fire suddenly kindled by dry wood.

७सा नूनमार्या मम राक्षसेन ह्याभ्याहृता खं समुपेत्य भीरुः।
अपस्वरं सुस्वरविप्रलापा भयेन विक्रन्दितवत्यभीक्ष्णम्॥
“My noble, timid wife must surely have been carried off by a rākṣasa, borne up into the sky; she whose lamenting was sweet must have shrieked again and again in a broken voice, out of terror.

८तौ लोहितस्य प्रियदर्शनस्य सदोचितावुत्तमचन्दनस्य।
वृत्तौ स्तनौ शोणितपङ्कदिग्धौ नूनं प्रियाया मम नाभिपातः॥
“Those two rounded breasts of my beloved, always fit for red sandal paste so lovely to look upon, must now be smeared with the mire of blood — and even so my body does not fall.

९तच्छ्लक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं तस्या मुखं कुञ्चितकेशभारम्।
रक्षोवशं नूनमुपागताया न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः॥
“Her face, with its soft, clear, gentle speech and its mass of curling hair, once she had fallen into the power of the rākṣasas, can shine no more than the moon in Rāhu’s mouth.

१०तां हारपाशस्य सदोचितान्तां ग्रीवां प्रियाया मम सुव्रतायाः।
रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति शून्ये हि भित्त्वा रुधिराशनानि॥
“And that throat of my beloved, faithful to her vows, always fit for a string of pearls — the blood-eating rākṣasas must have torn it open in the empty wood and drunk it dry.

‘ലക്ഷ്മണാ, വനത്തിലെത്തിയപ്പോൾ ആ ദുഃഖമെല്ലാം എന്റെ ശരീരത്തിൽ അടങ്ങി ഒരു ക്ലേശമായി മാത്രം മാറിയിരുന്നു; എന്നാൽ സീതാവിയോഗത്താൽ അത് വീണ്ടും ഇളകിയുണർന്നിരിക്കുന്നു, വിറകുകൊണ്ട് പെട്ടെന്ന് ആളിക്കത്തിയ അഗ്നിയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ അവൻ തന്റെ അവസ്ഥ പറയുന്നു. പിന്നെ അവന്റെ സങ്കല്പം കൂടുതൽ ഭീകരമാകുന്നു. ‘ഭീരുവായ എന്റെ ആര്യയെ രാക്ഷസൻ നിശ്ചയമായും കൊണ്ടുപോയിരിക്കുന്നു; ആകാശത്തിലെത്തി, മധുരസ്വരത്തിൽ വിലപിക്കുന്നവളാണെങ്കിലും, ഭയത്താൽ അപസ്വരത്തിൽ അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നിലവിളിച്ചിരിക്കും.’ തുടർന്ന് അവൻ അവളുടെ അവയവങ്ങൾ ഓരോന്നായി ഓർക്കുന്നു — ‘ചുവന്ന, കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള ഉത്തമചന്ദനം എപ്പോഴും അണിയാൻ യോഗ്യമായ ആ ഉരുണ്ട സ്തനങ്ങൾ നിശ്ചയമായും ചോരച്ചെളിയിൽ പുരണ്ടിരിക്കും; എന്നിട്ടും ഞാൻ വീഴുന്നില്ല.’ ‘മിനുസമുള്ളതും തെളിഞ്ഞതും മൃദുവുമായ വാക്കുകളുള്ള, ചുരുണ്ട മുടിക്കെട്ടോടുകൂടിയ അവളുടെ മുഖം രാക്ഷസന്റെ വശത്തായതിനാൽ, രാഹുവിന്റെ വായിൽപ്പെട്ട ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, ശോഭിക്കുന്നില്ല. ഹാരം അണിയാൻ എപ്പോഴും യോഗ്യമായ, സുവ്രതയായ എന്റെ പ്രിയയുടെ കഴുത്ത് ചോര കുടിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാർ വിജനമായ വനത്തിൽ പിളർന്ന് നിശ്ചയമായും കുടിച്ചിരിക്കും.’ ഇങ്ങനെ ചന്ദനത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് രക്തം, ഹാരത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് മുറിവ് എന്ന വിപര്യയത്തിലൂടെ കവി ശോകം തീവ്രമാക്കുന്നു. ‘നാഭിപാതഃ’ (ഞാൻ വീഴുന്നില്ല) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ തന്നെത്തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു — ഇത്രയും കേട്ടിട്ടും എന്റെ ദേഹം വീഴുന്നില്ലല്ലോ എന്ന്. സങ്കല്പം ക്രമേണ മുകളിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — സ്തനങ്ങൾ, മുഖം, കഴുത്ത്; ഓരോ അവയവവും ആദ്യം സൗന്ദര്യത്തോടെയും പിന്നെ വിനാശത്തോടെയും വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

"When I came to the forest, Lakṣmaṇa, all that pain had quieted in me and become mere hardship; but with Sītā's loss it has flared up again, like a fire suddenly kindled by dry wood." Then his imaginings grew more terrible. "My noble, timid wife must have been carried off by a rākṣasa into the sky, and she, whose voice was always so sweet, must have shrieked again and again, her voice broken with terror." Next he remembered her body part by part, each first in its beauty and then in its ruin, rising from her breasts to her face to her throat. "Those rounded breasts of my beloved, always fit for lovely red sandal paste, must now be smeared with the mire of blood, and still my body does not fall." With those words he condemned himself, that he could imagine all this and not collapse. "Her face, with its soft, clear, gentle voice and its mass of curling hair, in the power of the rākṣasas can shine no more than the moon in Rāhu's mouth. And the throat of my faithful beloved, always fit for a string of pearls, the blood-drinking rākṣasas must have torn open in the empty forest and drunk dry." Blood in place of sandal, a wound in place of a necklace: by this reversal the poet sharpens the grief.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

३शिलातलस्मरणम्, गोदावर्याः पद्मानां च शङ्का

११मया विहीना विजने वने सा रक्षोभिराहृत्य विकृष्यमाणा।
नूनं विनादं कुररीव दीना सा मुक्तवत्यायतकान्तनेत्रा॥
“Bereft of me, dragged and hauled about by rākṣasas in that lonely wood, she must have cried out piteously like an osprey, her long lovely eyes streaming.

१२अस्मिन्मया सार्धमुदारशीला शिलातले पूर्वमुपोपविष्टा।
कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासा त्वामाह सीता बहुवाक्यजातम्॥
“On this very slab of rock, Lakṣmaṇa, noble-natured Sītā once sat beside me; sweetly smiling and breaking into laughter, she spoke many a word to you as well.

१३गोदावरीयं सरितां वरिष्ठा प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम्।
अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि नैकाकिनी याति हि सा कदाचित्॥
“This Godāvarī, best of rivers, was always dear to my beloved. I think she may have gone there — and yet she never went there alone.

१४पद्मानना पद्मपलाशनेत्रा पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता।
तदप्ययुक्तं नहि सा कदाचिन्मया विना गच्छति पङ्कजानि॥
“Lotus-faced, her eyes like lotus petals, she may have set out to fetch lotuses; but that too is unlikely, for she never went to the lotus beds without me.

१५कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम्।
वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्तमेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः॥
“She may indeed have gone to this wood of flowering trees, thronged with birds of every kind; yet that too is unlikely, for the timid girl was very much afraid to go alone.

‘ഞാനില്ലാത്ത വിജനമായ വനത്തിൽ രാക്ഷസന്മാർ പിടിച്ചുവലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, നീണ്ടു മനോഹരമായ കണ്ണുകളുള്ള അവൾ ദീനയായ കുരരിപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ നിശ്ചയമായും നിലവിളിച്ചിരിക്കും’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. കുരരി എന്ന പെൺപക്ഷി വിരഹത്തിൽ ദയനീയമായി കരയുന്നു എന്നത് കവിസമയമാണ്. പിന്നെ ഓർമ കണ്മുന്നിലുള്ള സ്ഥലത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു — ‘ലക്ഷ്മണാ, ഈ ശിലാതലത്തിലാണ് ഉദാരശീലയായ സീത മുൻപ് എന്നോടൊപ്പം ഇരുന്നത്; മനോഹരമായി പുഞ്ചിരിച്ച്, ചിരിയുണർന്ന അവൾ നിന്നോടും പലതും പറഞ്ഞു.’ ഒരു പാറക്കഷണംതന്നെ ഇവിടെ കഴിഞ്ഞുപോയ സുഖമെല്ലാം വഹിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവൻ സാധ്യതകൾ എണ്ണുന്നു — ‘നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഈ ഗോദാവരി എന്റെ പ്രിയയ്ക്ക് എന്നും പ്രിയപ്പെട്ടതായിരുന്നു; അവൾ ഇവിടേക്കു പോയിരിക്കാമെന്നു ഞാൻ ചിന്തിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവൾ ഒരിക്കലും ഒറ്റയ്ക്കു പോകാറില്ല. താമരമുഖിയും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവളുമായ അവൾ താമരപ്പൂക്കൾ കൊണ്ടുവരാൻ പോയിരിക്കാം — അതും യുക്തമല്ല, കാരണം ഞാനില്ലാതെ അവൾ ഒരിക്കലും താമരകളുടെ അടുത്തേക്കു പോകാറില്ല. പൂത്ത മരക്കൂട്ടങ്ങളുള്ള, പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ വനത്തിലേക്ക് അവൾ പോയിരിക്കാം — അതും യുക്തമല്ല, കാരണം ഭീരുവായ അവൾ ഒറ്റയ്ക്കാകുമ്പോൾ ഏറെ ഭയപ്പെടുന്നു.’ ഓരോ സാധ്യതയും അവൻതന്നെ ഖണ്ഡിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നു സാധ്യതകളിലും രാമൻതന്നെ വാദിയും പ്രതിവാദിയും ആകുന്നു; ഓരോ സങ്കല്പവും സീതയുടെ സ്വഭാവംകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ നിരാകരിക്കുന്നു. അവന്റെ ബുദ്ധി ഇപ്പോഴും പ്രവർത്തനക്ഷമമാണെന്ന് കവി ഇതിലൂടെ കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഓരോ നിരാകരണവും അവനെ ഓരോ ചുവട് സത്യത്തോടടുപ്പിക്കുന്നു.

"Without me, in that lonely forest, dragged and hauled about by rākṣasas, she must have cried out piteously like an osprey, her long, lovely eyes streaming." The osprey, in the poets' convention, cries piteously when parted from its mate. Then memory touched a place right in front of him: "On this very slab of rock, Lakṣmaṇa, noble Sītā once sat beside me, smiling sweetly and breaking into laughter, and she talked to you too at length." A single stone carried all their vanished happiness. Then he weighed the possibilities. "This Godāvarī, best of rivers, was always dear to my beloved; I wonder whether she went there, and yet she never went there alone. Lotus-faced, with eyes like lotus petals, she may have gone to gather lotuses; but that is unlikely too, for she never went to the lotus beds without me. She may have gone into this wood of flowering trees full of every kind of bird; but that too is unlikely, for the timid girl was very much afraid to go alone." In each case Rāma was both the one who proposed and the one who refuted, answering every guess from what he knew of Sītā's nature. The poet shows that his reason still worked, but every refutation brought him a step nearer to the truth.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

४आदित्यवाय्वोः प्रार्थना, लक्ष्मणस्य धृतिवचनम्, रामस्य पुनर्विषादः

१६आदित्य भो लोककृताकृतज्ञ लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षिन्।
मम प्रिया सा क्व गता हृता वा शंसस्व मे शोकहतस्य सर्वम्॥
“O Āditya! You know what is done and left undone in the world; you are witness to men’s true and false deeds. Where has my beloved gone, or who has carried her off? Tell me everything — I am struck down with grief.

१७लोकेषु सर्वेषु न नास्ति किंचिद्यत्ते न नित्यं विदितं भवेत्तत्।
शंसस्व वायो कुलपालिनीं तां मृता हृता वा पथि वर्तते वा॥
“There is nothing anywhere in all the worlds that is not always known to you. O Wind, tell me of her who upheld our house: is she dead, or carried off, or somewhere on the road?”

१८इतीव तं शोकविधेयदेहं रामं विसंज्ञं विलपन्तमेव।
उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो न्याय्ये स्थितः कालयुतं च वाक्यम्॥
Seeing Rāma thus, his body given over to grief, senseless and still lamenting, Saumitri — undaunted in spirit and holding to the rightful course — spoke words suited to the hour:

१९शोकं विसृज्याद्य धृतिं भजस्व सोत्साहता चास्तु विमार्गणेऽस्याः।
उत्साहवन्तो हि नरा न लोके सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु॥
“Put away sorrow now and take up resolve; let there be zeal in the search for her. Men of zeal never sink in this world, even in the hardest of undertakings.”

२०इतीव सौमित्रिमुदग्रपौरुषं ब्रुवन्तमार्तो रघुवंशवर्धनः।
न चिन्तयामास धृतिं विमुक्तवान्पुनश्च दुःखं महदभ्युपागमत्॥
But though Saumitri of lofty valour spoke so, the stricken increaser of the Raghu line gave it no thought; letting go of resolve, he passed once more into great sorrow.

മനുഷ്യരിൽനിന്ന് ഉത്തരം കിട്ടാതെ രാമൻ ദേവന്മാരോടുതന്നെ ചോദിക്കുന്നു. ‘ആദിത്യാ, ലോകത്തിൽ ചെയ്തതും ചെയ്യാത്തതും അറിയുന്നവനും ലോകത്തിന്റെ സത്യവും അസത്യവുമായ കർമങ്ങൾക്കു സാക്ഷിയുമാണ് നീ; എന്റെ പ്രിയ എവിടെപ്പോയി, അല്ലെങ്കിൽ ആര് അവളെ അപഹരിച്ചു — ശോകത്താൽ തകർന്ന എന്നോട് എല്ലാം പറയൂ.’ പിന്നെ വായുവിനോടു പറയുന്നു — ‘എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും നിനക്ക് എപ്പോഴും അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല. വായോ, ആ കുലപാലിനിയെക്കുറിച്ചു പറയൂ — അവൾ മരിച്ചുവോ, അപഹരിക്കപ്പെട്ടുവോ, അതോ വഴിയിലുണ്ടോ?’ ഈ രണ്ടു ചോദ്യങ്ങളും സർവജ്ഞത്വത്തെ ആശ്രയിച്ചു ചോദിച്ചതാണെങ്കിലും ഉത്തരമില്ലാതെതന്നെ നിൽക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ശോകത്തിനു വിധേയമായ ദേഹത്തോടെ, ബോധമറ്റവനായി വിലപിക്കുന്ന രാമനെ കണ്ട്, തളരാത്ത മനക്കരുത്തുള്ളവനും ന്യായമാർഗത്തിൽ നിൽക്കുന്നവനുമായ സൗമിത്രി സന്ദർഭോചിതമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ശോകം ഉപേക്ഷിച്ച് ഇപ്പോൾ ധൈര്യം അവലംബിക്കൂ; അവളെ തിരയുന്നതിൽ ഉത്സാഹവും ഉണ്ടാകട്ടെ. ഉത്സാഹമുള്ള മനുഷ്യർ ലോകത്തിൽ അതിദുഷ്കരമായ കർമങ്ങളിൽപ്പോലും തളരുന്നില്ല.’ എന്നാൽ ഉയർന്ന പൗരുഷമുള്ള സൗമിത്രി ഇങ്ങനെ പറയുന്നത് ആർത്തനായ രഘുവംശവർധനൻ ശ്രദ്ധിച്ചില്ല; ധൈര്യം കൈവിട്ട അവൻ വീണ്ടും വലിയ ദുഃഖത്തിലാണ്ടു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗവും വിഷാദത്തോടെതന്നെ സമാപിക്കുന്നു. മരങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും നദിയോടും ചോദിച്ച ശേഷം ദേവന്മാരോടു ചോദിക്കുന്നു എന്ന ക്രമം രാമന്റെ വളരുന്ന നിരാശയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കാകട്ടെ തികച്ചും പ്രായോഗികമാണ് — ശോകം ഉപേക്ഷിക്കണം, ഉദ്യമം സ്വീകരിക്കണം. എന്നിട്ടും അതു നിഷ്ഫലമാകുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിലാണ് രാമൻ പ്രവൃത്തിയിലേക്കു തിരിയുന്നത്.

Getting no answer on earth, Rāma turned to the gods. "O Sun, you know what is done and what is left undone in the world; you witness the true and false deeds of all. Where has my beloved gone, and who has carried her off? Tell me everything, for I am struck down with grief." Then he spoke to the Wind: "There is nothing in all the worlds that you do not always know. O Wind, tell me of her who upheld our family: is she dead, or carried off, or somewhere on the road?" Both questions appealed to all-knowing powers, and both went unanswered; having asked trees, deer and river, and now the gods, his despair was growing. Seeing Rāma like this, his body in the grip of grief, senseless and still lamenting, Saumitri, undaunted in spirit and holding to the right course, spoke words suited to the moment: "Put your grief aside now and hold to your resolve; let us search for her with energy. Men of energy never sink in this world, even in the hardest tasks." His advice was wholly practical: give up grief, take up effort. But though Saumitri of lofty courage spoke so, the stricken glory of the Raghu line gave it no thought; letting go of his resolve, he fell back once more into great sorrow. So this sarga too ends in despair, and only in the next will Rāma turn to action.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥

പദവിവരണം

കഠിനപദങ്ങളുടെ സന്ധി, സമാസം, വിഭക്തി, അർഥം.

३० पदानि
आर्तरूप ६३.१ दुःखितवेषः, पीडितदर्शनः
सन्धिः
आर्त + रूप → आर्तरूप — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; श्लोके ‘भ्रातरम् आर्तरूपः’ इत्यत्र मकारेण सह सन्धिः
समासः
आर्तं रूपं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राजपुत्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विषादयन् ६३.१ विषादं जनयन्, खेदयन्
सन्धिः
वि + षादयन् → विषादयन् — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, शतृप्रत्ययान्तम्
शोकवशाभिपन्न ६३.२ शोकस्य वशं गतम्
सन्धिः
शोकवश + अभिपन्न → शोकवशाभिपन्न — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शोकस्य वशम् अभिपन्नः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘लक्ष्मणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्यसनानुरूप ६३.२ आपदे उचितम्, दुर्दशानुरूपम्
सन्धिः
व्यसन + अनुरूप → व्यसनानुरूप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
व्यसनस्य अनुरूपम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुष्कृतकर्मकारी ६३.३ पापकर्मकर्ता
सन्धिः
दुस् + कृत → दुष्कृत — षत्वम् (सकारस्य षकारः)
समासः
दुष्कृतानि कर्माणि करोति इति — उपपदतत्पुरुषः; प्रातिपदिकम् ‘दुष्कृतकर्मकारिन्’
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शोकानुशोक ६३.३ शोकम् अनुसरन् अपरः शोकः
सन्धिः
शोक + अनुशोक → शोकानुशोक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शोकस्य अनुशोकः (शोकानन्तरं शोकः) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अभीप्सित ६३.४ इच्छया कृतानि, अभिलषितानि
सन्धिः
अभि + ईप्सित → अभीप्सित — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई)
समासः
समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः सन्नन्तात् क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘कर्माणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
असकृत् ६३.४ एकवारं न, पुनः पुनः
सन्धिः
न + सकृत् → असकृत् — नञः ‘अ’ इति आदेशः
समासः
न सकृत् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
अव्ययम्
प्रविचिन्तित ६३.५ पुनः पुनः स्मृतानि, आलोचितानि
सन्धिः
प्र + वि + चिन्तित → प्रविचिन्तित — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘चिन्त्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपं द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
उपदीप्त ६३.६ प्रज्वलितः, उद्दीप्तः
सन्धिः
उप + दीप्त → उपदीप्त; श्लोके ‘सहसा उपदीप्तः’ इत्यत्र गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — ‘दीप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अग्निः’ इत्यस्य विशेषणम्)
आभ्याहृता ६३.७ बलात् नीता, अपहृता
सन्धिः
मुद्रणे ‘ह्याभ्याहृता’ इति; ‘हि’ + ‘आभ्याहृता’ इति यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ) इति गृहीतम्
समासः
समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम् उपसर्गैः युक्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुस्वरविप्रलापा ६३.७ मधुरस्वरेण विलपन्ती
सन्धिः
सु + स्वर → सुस्वर — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुस्वरः विप्रलापः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)
सदोचित ६३.८ सर्वदा योग्यौ
सन्धिः
सदा + उचित → सदोचित — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
सदा उचितौ — क्रियाविशेषणगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘स्तनौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
शोणितपङ्कदिग्ध ६३.८ रक्तकर्दमेन लिप्तौ
सन्धिः
शोणित + पङ्क — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोणितस्य पङ्केन दिग्धौ — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘स्तनौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
नाभिपात ६३.८ पतनं न भवति (अद्यापि मम शरीरं न पतति)
सन्धिः
न + अभिपातः → नाभिपातः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
न अभिपातः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कुञ्चितकेशभार ६३.९ कुटिलकेशराशियुक्तम्
सन्धिः
कुञ्चित + केश — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कुञ्चितानां केशानां भारः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः (षष्ठीतत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘मुखम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
रुधिराशन ६३.१० रक्तभोजीनि
सन्धिः
रुधिर + अशन → रुधिराशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रुधिरम् अशनं येषां तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘रक्षांसि’ इत्यस्य विशेषणम्)
आयतकान्तनेत्रा ६३.११ दीर्घमनोहरनयना
सन्धिः
आयत + कान्त — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; श्लोके ‘मुक्तवती आयत…’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
आयते कान्ते च नेत्रे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)
उपोपविष्टा ६३.१२ समीपे उपविष्टा
सन्धिः
उप + उपविष्टा → उपोपविष्टा — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — ‘विश्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपं द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्याम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सीता’ इत्यस्य विशेषणम्)
एकाकिनी ६३.१३ एकाकिनी, असहाया
सन्धिः
श्लोके ‘न एकाकिनी’ → ‘नैकाकिनी’ इति वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति — ‘एक’ इत्यस्मात् आकिन्प्रत्ययः, ततः ङीप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
पद्मपलाशनेत्रा ६३.१४ कमलदलनयना
सन्धिः
पद्म + पलाश — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पद्मस्य पलाशे (दले) इव नेत्रे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुष्पितवृक्षषण्ड ६३.१५ पुष्पितवृक्षसमूहम्
सन्धिः
पुष्पित + वृक्ष — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पुष्पितानां वृक्षाणां षण्डः (समूहः) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘इदम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सातिबिभेति ६३.१५ सा अत्यन्तं बिभेति
सन्धिः
सा + अतिबिभेति → सातिबिभेति — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘सा’ इति सर्वनाम, ‘अति + भी’ इत्यस्य लट्लकारः
विभक्तिः
प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, लट्लकारः
लोककृताकृतज्ञ ६३.१६ हे लोके यत् कृतं यच्च न कृतं तत् सर्वं जानन्
सन्धिः
कृत + अकृत → कृताकृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
लोके कृतम् अकृतं च जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (‘आदित्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
सत्यानृतकर्मसाक्षिन् ६३.१६ हे पुण्यपापकर्मणां साक्षिन्
सन्धिः
सत्य + अनृत → सत्यानृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सत्यानां अनृतानां च कर्मणां साक्षी — द्वन्द्वगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
कुलपालिनी ६३.१७ कुलस्य रक्षिकाम्, कुलधर्मपालिकाम्
सन्धिः
कुल + पालिनी — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कुलं पालयति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययान्तः, ङीप्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
शोकविधेयदेह ६३.१८ यस्य शरीरं शोकस्य वशे वर्तते
सन्धिः
शोक + विधेय — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकस्य विधेयः देहः यस्य सः — बहुव्रीहिः (षष्ठीतत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अदीनसत्त्व ६३.१८ अविषण्णधैर्यः, स्थिरसत्त्वः
सन्धिः
न + दीन → अदीन — नञः ‘अ’ इति आदेशः
समासः
अदीनं सत्त्वं यस्य सः — बहुव्रीहिः (नञ्तत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सौमित्रिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सोत्साहता ६३.१९ उत्साहयुक्तता, उद्यमशीलता
सन्धिः
स + उत्साह → सोत्साह — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
उत्साहेन सहितः — बहुव्रीहिः; ततः भावार्थे तल्प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अभ्युपागमत् ६३.२० प्राप्तवान्, अङ्गीकृतवान्
सन्धिः
अभि + उप + अगमत् → अभ्युपागमत् — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ), ततः सवर्णदीर्घः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः लुङ्लकारः
विभक्तिः
प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, लुङ्लकारः