॥वाल्मीकिरामायणम् ಬಾಲಕಾಂಡ · 67ನೇ ಸರ್ಗ

ಬಾಲಕಾಂಡ — 67ನೇ ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದ ಧನುರ್ಭಂಗ

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಬೇಡಿಕೆಯಂತೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತರಿಸುವುದು, ಎಂಟು ಚಕ್ರಗಳ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ, ಜನಕನಿಂದ ಧನುಸ್ಸಿನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಕಥನ, ರಾಮನು ಲೀಲೆಯಿಂದ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ಮುರಿದದ್ದು, ಜನಕನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸಿದ್ಧಿ, ದಶರಥನನ್ನು ಕರೆತರಲು ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು

अस्मिन् सर्गे शैवस्य धनुषः भङ्गः सीतारामविवाहस्य च निश्चयः वर्ण्यते। जनकस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रः ‘रामाय धनुः दर्शय’ इति याचते; जनकः सचिवान् आज्ञापयति, ते च गन्धमाल्यानुलेपितं तत् धनुः अष्टचक्रायाम् आयस्याम् मञ्जूषायां पञ्चसहस्रैः पुरुषैः कथंचन आनयन्ति। जनकः तत् धनुः वर्णयति — सासुरैः देवगणैः, राक्षसैः, गन्धर्वयक्षकिन्नरमहोरगैः अपि एतत् न आरोपितम्, मानुषाणां तु का गतिः इति। विश्वामित्रस्य अनुज्ञया रामः मञ्जूषाम् अपावृत्य ‘तोलने पूरणे च यत्नवान् भविष्यामि’ इति उक्त्वा बहूनां नृसहस्राणां पश्यतां लीलया धनुर्मध्ये गृह्णाति, सलीलम् इव आरोपयति, मौर्वीम् आरोप्य पूरयति, तत् च धनुः मध्ये भनक्ति। तदा निर्घातसमः महाशब्दः भूमिकम्पः च भवति; मुनिं राजानं राघवौ च वर्जयित्वा सर्वे जनाः मोहिताः निपतन्ति। प्रत्याश्वस्ते जने जनकः प्राञ्जलिः वदति — ‘इदम् अत्यद्भुतम् अचिन्त्यम्; मे सुता सीता रामं भर्तारम् आसाद्य जनकानां कुले कीर्तिम् आहरिष्यति; वीर्यशुल्केति मम प्रतिज्ञा सत्या।’ ततः सः विश्वामित्रस्य अनुमतिं गृहीत्वा दशरथम् आनेतुं मन्त्रिणः अयोध्यां प्रेषयति।

ಪುಸ್ತಕವಾಗಿ ಓದಿ

१विश्वामित्रस्य याचना, जनकस्य आदेशः

१जनकस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः।
धनुर्दर्शय रामाय इति होवाच पार्थिवम्॥
Hearing what Janaka had said, the great sage Viśvāmitra said to the king, ‘Show the bow to Rāma.’

२ततः स राजा जनकः सचिवान्व्यादिदेश ह।
धनुरानीयतां दिव्यं गन्धमाल्यानुलेपितम्॥
Then King Janaka gave his ministers their orders: ‘Let that divine bow be brought here, anointed with sandal paste and hung with garlands.’

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಕನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಶಿವಧನುಸ್ಸಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿ ‘ನನ್ನ ಕನ್ಯೆ ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕೆ’ ಎಂಬ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದನು. ಜನಕನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಭೂಪತಿ ಜನಕನಿಗೆ ‘ರಾಮನಿಗೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುನಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ವಾದವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಆ ರಾಜ ಜನಕನು ಸಚಿವರಿಗೆ ‘ಗಂಧಮಾಲ್ಯಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ದಿವ್ಯ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತನ್ನಿರಿ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೇವಲ ಆಯುಧವೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ದೇವಪ್ರಸಾದರೂಪವಾದ ಪೂಜ್ಯವಸ್ತುವೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಚಂದನದಿಂದಲೂ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕರಿಸಿಯೇ ಸಭೆಗೆ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜನಕನ ಆಜ್ಞೆ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಸಚಿವರು ನಿಯುಕ್ತರಾದರು.

In the previous sarga Janaka had told Viśvāmitra the story of Śiva's bow and repeated his vow that his daughter could be won only by valour. Hearing him, the great sage Viśvāmitra said to the king, "Show the bow to Rāma." With that one sentence the whole story of this sarga is set moving; the sage neither pleads nor argues, he simply asks that the bow be shown. King Janaka at once ordered his ministers: "Let that divine bow be brought here, anointed with sandal paste and hung with garlands." The bow is not treated as a mere weapon but as a sacred object, a token of divine favour, so it is brought into the assembly adorned with sandal and garlands. Janaka's order brooks no delay; the ministers are sent at once.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

२अष्टचक्रमञ्जूषायाः आनयनम्

३जनकेन समादिष्टाः सचिवाः प्राविशन्पुरम्।
तद्धनुः पुरतः कृत्वा निर्जग्मुरमितौजसः॥
Commanded by Janaka, the ministers of boundless energy went into the city and came out again with the bow carried before them.

४नृणां शतानि पञ्चाशद्व्यायतानां महात्मनाम्।
मञ्जूषामष्टचक्रां तां समूहुस्ते कथंचन॥
Five thousand tall and great-spirited men dragged that eight-wheeled chest along, and even so only with difficulty.

५तामादाय सुमञ्जूषामायसीं यत्र तद्धनुः।
सुरोपमं ते जनकमूचुर्नृपतिमन्त्रिणः॥
Bringing up that fine iron chest in which the bow lay, the king’s ministers said to Janaka, who was the equal of a god:

ಜನಕನಿಂದ ಆಜ್ಞಪ್ತರಾದ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಸಚಿವರು ಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದರು. ದೃಢಕಾಯರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಐವತ್ತು ನೂರು ಜನ, ಅಂದರೆ ಐದು ಸಾವಿರ ಪುರುಷರು, ಎಂಟು ಚಕ್ರಗಳುಳ್ಳ ಆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಹೇಗೋ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಎಳೆದು ತಂದರು. ‘ಕಥಂಚನ’ - ‘ಹೇಗೋ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಧನುಸ್ಸಿನ ಅಸಾಧಾರಣ ಭಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ: ಐದು ಸಾವಿರ ಬಲಿಷ್ಠ ಪುರುಷರೂ ಬಹು ಪ್ರಯಾಸದಿಂದಲೇ ಆ ಚಕ್ರಗಳುಳ್ಳ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಉರುಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದರು. ಕುದುರೆಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ಆನೆಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯರೇ ಅದನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಧನುಸ್ಸಿನ ಅಲೌಕಿಕತೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವಂತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಆ ಸುಂದರ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ತಂದು ರಾಜನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ದೇವಸಮಾನನಾದ ಜನಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ‘ಅಷ್ಟಚಕ್ರಾ’ - ಅಂದರೆ ಎಂಟು ಚಕ್ರಗಳುಳ್ಳ ಬಂಡಿಯಾಕಾರದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ; ಚಕ್ರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ಚಲಿಸುವುದೇ ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ.

At Janaka's command the ministers of boundless energy went into the city and came out again with the bow before them. Five thousand tall and great-spirited men hauled its eight-wheeled chest, and even they managed it only with difficulty. That "only with difficulty" shows how immensely heavy the bow was: even five thousand strong men could barely roll the wheeled chest. No horses or elephants pulled it, only men, and this makes the bow's supernatural nature plain to see. The chest was a box shaped like a cart and set on eight wheels, which could not be moved at all without them. Bringing up that fine iron chest, the king's ministers spoke to Janaka, who was like a god.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

३मन्त्रिणां निवेदनं जनकस्य वचनारम्भश्च

६इदं धनुर्वरं राजन्पूजितं सर्वराजभिः।
मिथिलाधिप राजेन्द्र दर्शनीयं यदीच्छसि॥
‘Your Majesty, lord of Mithilā, king of kings, here is that finest of bows, honoured by all kings. If you wish it shown, it may now be shown.’

७तेषां नृपो वचः श्रुत्वा कृताञ्जलिरभाषत।
विश्वामित्रं महात्मानं तावुभौ रामलक्ष्मणौ॥
Hearing their words, the king folded his hands and spoke to great-souled Viśvāmitra and to the two brothers, Rāma and Lakṣmaṇa:

८इदं धनुर्वरं ब्रह्मञ्जनकैरभिपूजितम्।
राजभिश्च महावीर्यैरशक्तैः पूरितं तदा॥
‘Brahman, this is that finest of bows, worshipped by the kings of Janaka’s line, and honoured long ago by mighty kings who could not string it.

ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹೇಳಿದರು: ‘ರಾಜನ್, ಮಿಥಿಲಾಧಿಪನೇ, ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ಎಲ್ಲ ರಾಜರಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸು ಬಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ತೋರಿಸಬೇಕೆಂದು ನೀನು ಬಯಸಿದರೆ ಇದನ್ನು ತೋರಿಸಬಹುದು.’ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೂ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು: ‘ಬ್ರಹ್ಮನ್, ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸು ಜನಕವಂಶದ ರಾಜರಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದುದು; ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತರಾದ ರಾಜರೂ ಇದಕ್ಕೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ಎಳೆಯಲು ಅಶಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೂ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರು ಇದನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಲೇ ಬಂದರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಜನಕನು ಧನುಸ್ಸಿನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ - ಕುಲಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದುದು, ಅನೇಕ ವೀರರು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಹೆದೆಯೇರದುದು; ಇದರಿಂದ ಕೇಳುವವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಎಲ್ಲ ರಾಜರಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದುದು’ ಎಂಬ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತೂ ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

The ministers said: "King, lord of Mithilā, king of kings, here is that finest of bows, honoured by all kings. If you wish it to be shown, it may be shown now." Hearing them, the king joined his palms and spoke to the great-souled Viśvāmitra and to both Rāma and Lakṣmaṇa: "Brahmin, this is that finest of bows, worshipped by the kings of Janaka's line. Even mighty kings could not string it, yet they too honoured it long ago." Janaka describes the bow's history — worshipped generation after generation, never strung despite the efforts of many heroes — and so the listeners' suspense grows. The ministers' words, "honoured by all kings," confirm the same point.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

४धनुषो माहात्म्यं दर्शनप्रार्थना च

९नैतत्सुरगणाः सर्वे सासुरा न च राक्षसाः।
गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिन्नरमहोरगाः॥
Not all the hosts of gods together with the asuras, nor the rākṣasas, nor the foremost of the gandharvas and yakṣas, nor the kinnaras and the great serpents could string it.

१०क्व गतिर्मानुषाणां च धनुषोऽस्य प्रपूरणे।
आरोपणे समायोगे वेपने तोलने तथा॥
What hope, then, have men when it comes to drawing this bow — to stringing it, to fitting an arrow to it, to flexing it or to lifting it?

११तदेतद्धनुषां श्रेष्ठमानीतं मुनिपुंगव।
दर्शयैतन्महाभाग अनयो राजपुत्रयोः॥
This finest of bows has been brought here, best of sages. Show it, greatly blessed one, to these two princes.’

‘ಈ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಅಸುರರೊಡನೆ ಸಮಸ್ತ ದೇವಗಣಗಳೂ ಹೆದೆಯೇರಿಸಲು ಶಕ್ತರಾಗಲಿಲ್ಲ; ರಾಕ್ಷಸರೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಗಂಧರ್ವಯಕ್ಷಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಕಿನ್ನರರೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಮಹಾಸರ್ಪಗಳೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಈ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎಳೆಯುವುದರಲ್ಲಿ, ಹೆದೆಯೇರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಅಲುಗಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಎತ್ತುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಪಾಡೇನು? ಅಂಥ ಧನುಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ; ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಇದನ್ನು ಈ ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರಿಗೆ ತೋರಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಜನಕನು ತಾನೇ ಧನುಸ್ಸಿನ ಅಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಮಹತ್ತಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವನು ದರ್ಶನವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ - ಕನ್ಯೆಯ ತಂದೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆಸೆಯೂ ಇದೆ. ‘ಕ್ವ ಗತಿಃ’ - ‘ಪಾಡೇನು’ - ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧಾರ್ಥಕ: ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಗತಿಯೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ.

"Neither all the hosts of the gods together with the asuras, nor rākṣasas, nor the foremost gandharvas and yakṣas, nor kinnaras, nor great serpents could string this bow. What chance then have men of drawing it, stringing it, fitting an arrow to it, flexing it or even lifting it? This finest of bows has been brought here, best of sages; show it, most fortunate one, to these two princes." Janaka himself describes at length how impossible the bow is, and so Rāma's feat will appear all the greater. Yet he does not refuse to show it: in the father of the girl, hope too is alive. His question is really a denial: men have no chance at all.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

५विश्वामित्रस्य अनुज्ञा, रामस्य प्रतिज्ञा

१२विश्वामित्रः सरामस्तु श्रुत्वा जनकभाषितम्।
वत्स राम धनुः पश्य इति राघवमब्रवीत्॥
Hearing what Janaka said, Viśvāmitra, who had Rāma at his side, told Rāghava, ‘My son Rāma, look at the bow.’

१३महर्षेर्वचनाद्रामो यत्र तिष्ठति तद्धनुः।
मञ्जूषां तामपावृत्य दृष्ट्वा धनुरथाब्रवीत्॥
At the great sage’s word Rāma went to where the bow lay, opened the chest, looked at the bow, and said:

१४इदं धनुर्वरं दिव्यं संस्पृशामीह पाणिना।
यत्नवांश्च भविष्यामि तोलने पूरणेऽपि वा॥
‘Here is this divine and finest of bows; I lay my hand upon it. I shall make the effort to lift it and to string it.’

ಜನಕನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನೊಡನಿದ್ದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಘವನಿಗೆ ‘ವತ್ಸ ರಾಮ, ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದನು. ಮಹರ್ಷಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ರಾಮನು ಆ ಧನುಸ್ಸು ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ತೆರೆದು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ದಿವ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಕೈಯಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇದನ್ನು ಎತ್ತುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಎಳೆಯುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತು ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿಲ್ಲ, ವಿನೀತವಾಗಿದೆ; ‘ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದಲ್ಲ, ‘ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದೇ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆ, ಶಿಷ್ಯನ ವಿನಯ, ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ - ಈ ಮೂರೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ‘ಸರಾಮಃ’ - ‘ರಾಮನೊಡನಿದ್ದವನು’ - ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವನು ರಾಮನೊಡನೆಯೇ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದನು.

Hearing Janaka, Viśvāmitra, with Rāma at his side, said to him, "Rāma, my son, look at the bow." At the great seer's word Rāma went to where the bow lay, opened the chest, looked at the bow and said: "Here I lay my hand on this divine and finest of bows. I will make the effort to lift it and to string it." Rāma's words are not boastful but modest: he does not say "I will do it," only "I will make the effort." The teacher's command, the disciple's humility and resolve in action are all seen together here.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

६लीलया ग्रहणम् आरोपणं च

१५बाढमित्यब्रवीद्राजा मुनिश्च समभाषत।
लीलया स धनुर्मध्ये जग्राह वचनान्मुनेः॥
‘So be it,’ said the king, and the sage said the same. At the sage’s word Rāma took the bow by its middle, as though in play.

१६पश्यतां नृसहस्राणां बहूनां रघुनन्दनः।
आरोपयत्स धर्मात्मा सलीलमिव तद्धनुः॥
And while many thousands of men looked on, that righteous delight of the Raghus strung the bow as easily as if it were sport.

‘ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು, ಮುನಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳಿದನು. ಮುನಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ರಾಮನು ಲೀಲೆಯಿಂದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದನು. ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಜನರು ನೋಡುತ್ತಿರಲು ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಘುನಂದನನು ಆಟವಾಡುವವನಂತೆ ಆ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದನು. ದೇವಾಸುರಗಂಧರ್ವರಿಗೂ ಯಾವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತೋ ಅದು ರಾಮನಿಗೆ ಕೇವಲ ಆಟವಾಯಿತು. ‘ಲೀಲಯಾ’, ‘ಸಲೀಲಮ್’ - ‘ಲೀಲೆಯಿಂದ’, ‘ಆಟವಾಡುವವನಂತೆ’ - ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಈ ಅನಾಯಾಸವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ನೋಡುತ್ತಿರಲು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ - ಇದು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ಬಹುಜನರ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲೇ ನಡೆಯಿತು. ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಷ್ಟಿಯ ಸ್ಥಾನವಿರುವುದು ಅಲ್ಲಿಯೇ; ಇದು ಧನುರ್ವೇದದ ರೀತಿ. ರಾಜನೂ ಮುನಿಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದರು; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯ ಇಬ್ಬರ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆದುದಾಯಿತು.

"So be it," said the king, and the sage said the same. At the sage's word Rāma took hold of the bow by its middle, as if in play, and while many thousands of men looked on, the righteous delight of the Raghus strung the bow as easily as if it were sport. What even gods, asuras and gandharvas could not do was mere play for Rāma. Twice the poet stresses the ease of it, and "while thousands looked on" shows how public the deed was: it was done not in private but before a great crowd. He grasped the bow at the middle because that is where the grip is, as the science of archery prescribes. Both king and sage gave their consent at once, so Rāma's act had the approval of both.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

७धनुर्भङ्गः, महाशब्दः, जनानां मोहः

१७आरोपयित्वा मौर्वीं च पूरयामास तद्धनुः।
तद्बभञ्ज धनुर्मध्ये नरश्रेष्ठो महायशाः॥
Having fastened the bowstring, he drew the bow to the full; and then that best of men, of great renown, broke it in the middle.

१८तस्य शब्दो महानासीन्निर्घातसमनिःस्वनः।
भूमिकम्पश्च सुमहान्पर्वतस्येव दीर्यतः॥
There was a tremendous noise, like the crash of a thunderbolt, and a great shaking of the earth, as though a mountain were splitting apart.

१९निपेतुश्च नराः सर्वे तेन शब्देन मोहिताः।
वर्जयित्वा मुनिवरं राजानं तौ च राघवौ॥
All the people there fell down, stunned by that noise — all save the best of sages, the king, and the two Rāghavas.

ಹೆದೆಯನ್ನು ಏರಿಸಿ ಅವನು ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಎಳೆದನು; ಆಗ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಮುರಿದನು. ಅದರಿಂದ ಸಿಡಿಲಿನ ಆರ್ಭಟಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಮಹಾಶಬ್ದವುಂಟಾಯಿತು; ಬಿರಿಯುತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ಮಹಾ ಭೂಕಂಪವೂ ಉಂಟಾಯಿತು. ಮುನಿವರನನ್ನೂ ರಾಜನನ್ನೂ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿ ಬಿದ್ದರು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಮೀರಿದ ನಾಲ್ವರು ಮಾತ್ರ ಅಲುಗಾಡದೆ ನಿಂತರು. ಧನುಸ್ಸಿನ ಭಂಗ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಲ್ಲ, ಹೆದೆಯೇರಿಸುವಿಕೆಯ ಅತಿಶಯದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದ ಪ್ರಮಾಣ; ಅದರಿಂದ ಜನಕನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರು’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಬ್ದ ವಜ್ರಪಾತದಂತೆ, ಭೂಕಂಪ ಪರ್ವತ ಸೀಳುವಂತೆ - ಈ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅದರ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

Having fastened the string, he drew the bow to the full, and then that renowned best of men broke it in the middle. There was a tremendous noise like the crash of a thunderbolt, and the earth shook violently as if a mountain were splitting. Stunned by the sound, everyone fell down except the best of sages, the king and the two Rāghavas. Only these four stood unshaken, since by their austerity or their power they rose above that sound. The breaking of the bow was no accident but the proof of a strength that went beyond merely stringing it, and with it Janaka's vow was fulfilled. The two Rāghavas are Rāma and Lakṣmaṇa. With two comparisons, the thunderbolt for the noise and the splitting mountain for the earthquake, the poet conveys the magnitude of the event.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

८जनकस्य विस्मयः, प्रतिज्ञायाः सत्यत्वम्

२०प्रत्याश्वस्ते जने तस्मिन्राजा विगतसाध्वसः।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो मुनिपुंगवम्॥
When the people had come to themselves, the king, his alarm gone and skilled in speech as he was, folded his hands and said to the foremost of sages:

२१भगवन्दृष्टवीर्यो मे रामो दशरथात्मजः।
अत्यद्भुतमचिन्त्यं च अतर्कितमिदं मया॥
‘Holy one, I have now seen with my own eyes the strength of Rāma, Daśaratha’s son. This is a thing utterly wonderful, unthinkable, beyond anything I had reckoned on.

२२जनकानां कुले कीर्तिमाहरिष्यति मे सुता।
सीता भर्तारमासाद्य रामं दशरथात्मजम्॥
My daughter Sītā, winning Rāma, Daśaratha’s son, for her husband, will bring renown to the line of the Janakas.

२३मम सत्या प्रतिज्ञा सा वीर्यशुल्केति कौशिक।
सीता प्राणैर्बहुमता देया रामाय मे सुता॥
My vow has come true, Kauśika — that she was to be won by valour. Sītā, dearer to me than life, is to be given to Rāma.

ಆ ಜನರು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಭಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತ ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಭಗವನ್, ದಶರಥಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡೆನು; ಇದು ಅತ್ಯದ್ಭುತ, ಅಚಿಂತ್ಯ, ಊಹೆಗೂ ನಿಲುಕದ್ದು. ನನ್ನ ಮಗಳು ಸೀತೆ ದಶರಥಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಪಡೆದು ಜನಕರ ಕುಲಕ್ಕೆ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತರುವಳು. ಕೌಶಿಕನೇ, ‘ನನ್ನ ಕನ್ಯೆ ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕೆ’ ಎಂಬ ನನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸತ್ಯವಾಯಿತು; ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡತಕ್ಕದ್ದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಜನಕನು ಹಣಕ್ಕಾಗಲೀ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಲೀ ಅಲ್ಲ, ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸತ್ಯವಾದುದಕ್ಕೇ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ‘ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯಳು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಅಯೋನಿಜೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ‘ನನ್ನ ಮಗಳು’ ಎಂದು ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

When the people had recovered, the king, his alarm gone, skilled in speech as he was, joined his palms and said to the best of sages: "Holy one, I have seen with my own eyes the strength of Rāma, Daśaratha's son. It is utterly wonderful, unthinkable, beyond anything I imagined. My daughter Sītā, winning Rāma son of Daśaratha as her husband, will bring glory to the line of the Janakas. My vow has come true, Kauśika, that she was to be won by valour. Sītā, dearer to me than life, must be given to Rāma." Janaka rejoices not over wealth or kingdom but over the truth of his vow, and he calls his daughter dearer than life. In the previous sarga Sītā was called "born of no womb"; here he speaks of her with affection as "my daughter."

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

९दूतप्रेषणस्य याचना, सन्देशश्च

२४भवतोऽनुमते ब्रह्मञ्छीघ्रं गच्छन्तु मन्त्रिणः।
मम कौशिक भद्रं ते अयोध्यां त्वरिता रथैः॥
With your leave, brahman — blessings upon you, Kauśika — let my ministers set out at once for Ayodhyā, travelling swiftly by chariot.

२५राजानं प्रश्रितैर्वाक्यैरानयन्तु पुरं मम।
प्रदानं वीर्यशुल्कायाः कथयन्तु च सर्वशः॥
Let them bring the king to my city with respectful words, and let them tell him in full of the giving of her whose bride-price was valour.

२६मुनिगुप्तौ च काकुत्स्थौ कथयन्तु नृपाय वै।
प्रीतियुक्तं तु राजानमानयन्तु सुशीघ्रगाः॥
Let them tell the king too that the two Kākutsthas are under the sage’s protection; and let those swift messengers bring him here, glad at heart.’

‘ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಕೌಶಿಕ, ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿಯಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಥಗಳಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲಿ; ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಅವರು ವಿನಯಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು ನನ್ನ ಪುರಕ್ಕೆ ಕರೆತರಲಿ; ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕೆಯಾದ ಕನ್ಯೆಯ ಪ್ರದಾನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಿ. ‘ಮುನಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಿಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದೂ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಲಿ; ಹೀಗೆ ಪ್ರೀತಿಯುಕ್ತನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಅತಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೋಗುವ ಅವರು ಕರೆತರಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಜನಕನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೂ ಮುನಿಯೇ ಪ್ರಮಾಣ. ಹೀಗೆ ವಿವಾಹದ ನಿಶ್ಚಯ ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ದೂತರು ಮೂರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು - ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವುದು, ವಿವಾಹವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವುದು, ದಶರಥನನ್ನು ಕರೆತರುವುದು.

"With your leave, brahmin Kauśika — blessings on you — let my ministers set out at once for Ayodhyā by swift chariot. Let them bring King Daśaratha to my city with respectful words and tell him everything about the giving of the girl whose price was valour. Let them also tell the king that the two Kākutsthas are here under the sage's protection, and let the swift messengers bring him here in good spirits." Throughout, Janaka seeks Viśvāmitra's consent again and again; the sage is the authority for everything that happens. So the decision on the marriage turns into the sending of messengers, who have three tasks: to report what has happened, to announce the marriage and to bring Daśaratha.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

१०कौशिकस्य अनुमतिः, दूतानां प्रेषणम्

२७कौशिकस्तु तथेत्याह राजा चाभाष्य मन्त्रिणः।
अयोध्यां प्रेषयामास धर्मात्मा कृतशासनान्।
यथावृत्तं समाख्यातुमानेतुं च नृपं तथा॥
Kauśika said, ‘So be it.’ Then the righteous king spoke with his ministers and, once they had their instructions, sent them to Ayodhyā, to report all that had happened and to bring the king.

ಕೌಶಿಕನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದನು. ಆಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜ ಜನಕನು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕರೆದು, ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪಡೆದ ಅವರನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು - ನಡೆದುದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ತಿಳಿಸಲು ಮತ್ತು ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು ಕರೆತರಲು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಧನುರ್ಭಂಗದ ಮೂಲಕ ಸೀತಾರಾಮರ ವಿವಾಹವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೂತರು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮತ್ತು ದಶರಥನ ಬಳಿ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವ ಕಥೆಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತದೆ. ಕಥೆಯ ಸಂಧಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ: ಮಿಥಿಲೆಯ ವೃತ್ತಾಂತ ಅಯೋಧ್ಯೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಶಾಸನಾನ್’ - ‘ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದವರು’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೂತರಿಗೆ ನೀಡಿದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಆದೇಶ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

Kauśika said, "So be it." Then the righteous King Janaka spoke with his ministers and, once they had their instructions, sent them to Ayodhyā to report all that had happened and to bring King Daśaratha. So this sarga, having settled the marriage of Sītā and Rāma through the breaking of the bow, prepares for the next, which tells of the messengers entering Ayodhyā and delivering their message to Daśaratha. The hinge of the story is clear here: the events of Mithilā now move towards Ayodhyā.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥

ಪದವಿವರಣೆ

ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.

३० पदानि
पार्थिव ६७.१ पृथिव्याः पालकः, राजा — अत्र जनकः
सन्धिः
होवाच + पार्थिवम् — सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वत्र तु ‘रामाय इति’ इत्यत्र सन्धिः न कृतः, विसन्धिः एव मुद्रितः
समासः
समासः नास्ति — पृथिवी शब्दात् अण्प्रत्ययेन आदिवृद्ध्या सिद्धं तद्धितरूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘उवाच’ इत्यस्य कर्म)
होवाच ६७.१ उक्तवान् एव इति निश्चयार्थे — ‘ह’ इति निपातेन प्रसिद्धिः सूच्यते
सन्धिः
ह + उवाच — अकारोकारयोः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ), तेन ‘होवाच’; पूर्वं च ‘इति’ इत्यनेन सह सन्धिः न कृतः
समासः
समासः नास्ति — ‘ह’ इति निपातस्य ‘उवाच’ इति क्रियापदेन सह सन्धिमात्रम्
विभक्तिः
लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
व्यादिदेश ६७.२ आज्ञापितवान्, नियुक्तवान्
सन्धिः
सचिवान् + व्यादिदेश → सचिवान्व्यादिदेश
समासः
वि + आ + दिश् — उपसर्गद्वयपूर्वकः धातुः, समासः नास्ति
विभक्तिः
लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
गन्धमाल्यानुलेपित ६७.२ चन्दनादिगन्धद्रव्येण पुष्पमालाभिः च अनुलिप्तम्, अलङ्कृतम्
सन्धिः
गन्धमाल्य + अनुलेपितम् — अकारयोः सवर्णदीर्घः, तेन ‘गन्धमाल्यानुलेपितम्’
समासः
गन्धः च माल्यं च — इतरेतरद्वन्द्वः; ताभ्याम् अनुलेपितम् इति तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘धनुः’ इत्यस्य विशेषणम्)
निर्जग्मुः ६७.३ निर्गताः, बहिः आगताः — नगरात् बहिः निष्क्रान्ताः
सन्धिः
निर्जग्मुः + अमितौजसः — विसर्गस्य रत्वं, तेन ‘निर्जग्मुरमितौजसः’
समासः
निः + गम् — उपसर्गपूर्वकः धातुः
विभक्तिः
लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
अष्टचक्रा ६७.४ अष्टभिः चक्रैः युक्ता — शकटाकृतिः पेटिका
सन्धिः
मञ्जूषाम् + अष्टचक्राम् — परत्र स्वरः, अतः पदान्तमकारः अनुस्वारे न परिणमति, मकारः एव उच्चार्यते; तेन ‘मञ्जूषामष्टचक्रां’
समासः
अष्टौ चक्राणि यस्याः सा — बहुव्रीहिः, स्त्रियां टाप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘मञ्जूषाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कथंचन ६७.४ कृच्छ्रेण, महता क्लेशेन एव — न सुखेन
सन्धिः
कथम् + चन — मकारस्य अनुस्वारः, तेन ‘कथंचन’
समासः
समासः नास्ति — ‘कथम्’ इति प्रश्नवाचकात् ‘चन’ इति निपातेन अनिश्चयार्थः
विभक्तिः
अव्ययम्
सुमञ्जूषा ६७.५ शोभना बृहती पेटिका, सन्दूकः
सन्धिः
तां + आदाय — परत्र स्वरात् अनुस्वारस्य मकारः, तेन ‘तामादाय’; तथैव ‘सुमञ्जूषाम् आयसीम्’ इति ‘सुमञ्जूषामायसीं’
समासः
सु (शोभना, दृढा) मञ्जूषा — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘आदाय’ इत्यस्य कर्म)
कृताञ्जलि ६७.७ बद्धहस्तः, हस्तौ संयोज्य विनयेन स्थितः
सन्धिः
कृताञ्जलिः + अभाषत — विसर्गस्य रत्वम्, तेन ‘कृताञ्जलिरभाषत’
समासः
कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘नृपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तावुभौ ६७.७ तौ द्वौ अपि — रामलक्ष्मणौ
सन्धिः
तौ + उभौ — औकारस्य अयादेशः (औ → आव्), तेन ‘तावुभौ’
समासः
समासः नास्ति — सर्वनाम्नः संख्यावाचकेन सह सन्धिमात्रम्
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम् (‘अभाषत’ इत्यस्य कर्म)
अशक्त ६७.८ असमर्थाः — धनुषः आरोपणे पूरणे च अक्षमाः
सन्धिः
महावीर्यैः + अशक्तैः — परत्र स्वरात् विसर्गस्य रत्वम्, तेन ‘महावीर्यैरशक्तैः’
समासः
न शक्ताः इति अशक्ताः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘राजभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सासुर ६७.९ असुरसहिताः — देवगणाः असुरैः सह मिलिताः अपि
सन्धिः
नैतत् = न + एतत् (वृद्धिसन्धिः); ‘सासुराः’ इत्यत्र सह + असुराः इति सहस्य सभावः
समासः
असुरैः सह वर्तमानाः इति सासुराः — ‘सह’ इत्यस्य सभावेन बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘सुरगणाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सकिन्नरमहोरग ६७.९ किन्नरैः महासर्पैः च सहिताः
सन्धिः
स + किन्नर + महा + उरग — ‘महा’ इत्यस्य ‘उरग’ इत्यनेन सह वृद्धिसन्धिः (आ + उ = ओ), तेन ‘महोरग’
समासः
किन्नराः च महोरगाः च, तैः सह इति सकिन्नरमहोरगाः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः; महान्तः उरगाः इति महोरगाः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘गन्धर्वयक्षप्रवराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रपूरण ६७.१० आकर्षणम्, धनुषः पूर्णम् आकर्षणम् — कर्णपर्यन्तं ज्याकर्षणम्
सन्धिः
धनुषः + अस्य — विसर्गस्य गुणे परिणामे परस्य अकारस्य लोपः, अवग्रहेण च सूच्यते; तेन ‘धनुषोऽस्य’
समासः
प्र + पूर् + ल्युट् — उपसर्गपूर्वकात् भावे ल्युट्प्रत्ययः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘गतिः’ इत्यस्य विषयः)
वेपन ६७.१० कम्पनम्, चालनम् — धनुषः इतस्ततः प्रकम्पनम्
सन्धिः
वेपने + तोलने — सन्धिकार्यं नास्ति, पदे पृथक् एव
समासः
वेप् + ल्युट् — भावे ल्युट्प्रत्ययः, समासः नास्ति
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
महाभाग ६७.११ महाभाग्यशालिन् — विश्वामित्रस्य सम्बोधनम्
सन्धिः
दर्शय + एतत् = दर्शयैतत् (वृद्धिसन्धिः); ‘महाभाग अनयोः’ इत्यत्र सन्धिः न कृतः, विसन्धिः एव मुद्रितः
समासः
महान् भागः (भाग्यम्) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
सराम ६७.१२ रामसहितः — समीक्षितसंस्करणे अत्र ‘धर्मात्मा’ इति पाठः
सन्धिः
विश्वामित्रः + सरामः — विसर्गस्य स्थितिः; ‘सरामस्तु’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारः
समासः
रामेण सह वर्तमानः इति सरामः — ‘सह’ इत्यस्य सभावेन बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘विश्वामित्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अपावृत्य ६७.१३ उद्घाट्य, विवृत्य — मञ्जूषायाः आच्छादनम् अपसार्य
सन्धिः
ताम् + अपावृत्य — परत्र स्वरात् अनुस्वारस्य मकारः, तेन ‘तामपावृत्य’
समासः
अप + आ + वृ + ल्यप् — उपसर्गद्वयपूर्वकात् ल्यप्प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
पूरण ६७.१४ ज्यायाः आरोपणम् आकर्षणं च — धनुषः पूरणम्
सन्धिः
पूरणे + अपि — वृद्धिसन्धौ अवग्रहः, तेन ‘पूरणेऽपि’
समासः
पूर् + ल्युट् — भावे ल्युट्प्रत्ययः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
बाढम् ६७.१५ ‘एवम् अस्तु’, ‘तथैव’ इति स्वीकारवचनम्
सन्धिः
बाढम् + इति = बाढमिति; ततः अब्रवीत् इत्यनेन सह ‘बाढमित्यब्रवीद्राजा’ (इति + अब्रवीत् इत्यत्र यणादेशः, दकारस्य च राजा इत्यनेन सन्धानम्)
समासः
समासः नास्ति — स्वीकारार्थकः निपातः
विभक्तिः
अव्ययम्
सलीलम् ६७.१६ क्रीडया इव, अनायासेन — यत्नं विना
सन्धिः
सलीलम् + इव — परत्र स्वरात् पदान्तमकारः तथैव तिष्ठति, तेन ‘सलीलमिव’
समासः
लीलया सह इति सलीलम् — ‘सह’ इत्यस्य सभावेन बहुव्रीहिः, क्रियाविशेषणत्वात् नपुंसकम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
मौर्वी ६७.१७ ज्या, धनुर्गुणः — मुर्वातन्तुनिर्मिता धनुष्याः
सन्धिः
मौर्वीम् + च — मकारस्य अनुस्वारः, तेन ‘मौर्वीं च’
समासः
मुर्वा (नाम ओषधिः) इत्यस्याः तन्तुः इति मौर्वी — अण्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘आरोपयित्वा’ इत्यस्य कर्म)
निर्घातसमनिःस्वन ६७.१८ वज्रपातसदृशध्वनिः — अशनिपातेन तुल्यः नादः
सन्धिः
महान् + आसीत् = महानासीत्; आसीत् + निर्घात — तकारस्य नकारे परिणामः, तेन ‘महानासीन्निर्घातसमनिःस्वनः’
समासः
निर्घातेन (वज्रपातेन) समः निःस्वनः यस्य सः — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘शब्दः’ इत्यस्य विशेषणम्)
वर्जयित्वा ६७.१९ विहाय, अपवर्ज्य — ‘एतान् मुक्त्वा’ इति अर्थे; समीक्षितसंस्करणे ‘व्रजयित्वा’ इति लेखः
सन्धिः
वर्जयित्वा + मुनिवरम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वृज् धातोः णिचि क्त्वाप्रत्ययः (इट्सहितः), समासः नास्ति
विभक्तिः
अव्ययम् (क्त्वान्तम्)
वाक्यज्ञ ६७.२० वचनस्य मर्मज्ञः, वक्तुं कुशलः
सन्धिः
वाक्यज्ञः + मुनिपुंगवम् — विसर्गस्य स्थितिः
समासः
वाक्यं जानाति इति वाक्यज्ञः — उपपदतत्पुरुषः (ज्ञा धातोः कप्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)
अतर्कित ६७.२१ ऊहायाम् अपि न आगतम्, अनुमानेन अपि अप्राप्तम्
सन्धिः
‘च अतर्कितम्’ इत्यत्र सन्धिः न कृतः, विसन्धिः एव मुद्रितः; अतर्कितम् + इदम् इत्यत्र तु परत्र स्वरात् मकारः तथैव, तेन ‘अतर्कितमिदम्’
समासः
न तर्कितम् इति अतर्कितम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकम्, ‘इदम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
आहरिष्यति ६७.२२ आनयिष्यति, वर्धयिष्यति — कुलस्य कीर्तिम् आहरिष्यति
सन्धिः
कीर्तिम् + आहरिष्यति — परत्र स्वरात् पदान्तमकारः तथैव तिष्ठति, तेन ‘कीर्तिमाहरिष्यति’
समासः
आ + हृ — उपसर्गपूर्वकः धातुः
विभक्तिः
लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
वीर्यशुल्का ६७.२५ यस्याः पणः पराक्रमः एव — पराक्रमेण एव लभ्या कन्या
सन्धिः
वीर्यशुल्कायाः + कथयन्तु — विसर्गस्य स्थितिः; त्रयोविंशे श्लोके ‘वीर्यशुल्का + इति’ इत्यत्र गुणसन्धिना ‘वीर्यशुल्केति’
समासः
वीर्यम् एव शुल्कं यस्याः सा — बहुव्रीहिः, स्त्रियां टाप्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘प्रदानम्’ इत्यस्य सम्बन्धी)
प्रीतियुक्त ६७.२६ हर्षयुक्तम्, प्रसन्नम् — समीक्षितसंस्करणे ‘प्रीयमाणम्’ इति पाठः
सन्धिः
प्रीतियुक्तम् + तु — मकारस्य अनुस्वारे परिणामे ‘प्रीतियुक्तं तु’
समासः
प्रीत्या युक्तः इति प्रीतियुक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राजानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कृतशासन ६७.२७ येषाम् आदेशः निश्चितः, आज्ञप्ताः — समीक्षितसंस्करणे ‘कृतशासनात्’ इति पञ्चम्यन्तः पाठः
सन्धिः
कृतशासनान् — अर्धश्लोकस्य अन्ते स्थितम्, अनन्तरं एकदण्डः; अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कृतं शासनम् (आज्ञा) येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘मन्त्रिणः’ इत्यस्य विशेषणम्)