॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्ड · सर्ग 127

युद्धकाण्ड — सर्ग 127

भरत और राम का मिलन तथा पुष्पक की विदाई

अयोध्या में स्वागत की तैयारी, मार्ग की सफ़ाई, मन्त्रियों, माताओं और पुरवासियों का निकलना, नन्दिग्राम में प्रतीक्षा, भरत का संशय, हनुमान का आश्वासन, पुष्पक का दर्शन, भाइयों का मिलन, पादुकाओं का लौटाना, पुष्पक को कुबेर के पास भेजना

परमानन्दं श्रुत्वा भरतः शत्रुघ्नम् आज्ञापयति — देवतानि चैत्यानि च पूज्यन्तां, सूताः वैतालिकाः गणिकाः राजदाराः मन्त्रिणः सैन्याः ब्राह्मणाः श्रेणीमुख्याः च रामस्य मुखं द्रष्टुं निर्यान्तु। शत्रुघ्नः सहस्रशः कर्मकरान् नियोज्य नन्दिग्रामात् मार्गं समीकारयति, हिमशीतेन जलेन सिञ्चति, लाजैः पुष्पैः अवकिरति, पताकाः उच्छ्रापयति। मन्त्रिणः गजैः, महारथाः रथैः अश्वैः, दशरथस्य पत्न्यः यानैः, पौराः सर्वे नन्दिग्रामम् आगच्छन्ति। पादुके शिरसा धृत्वा उपवासकृशः भरतः प्रत्युद्गच्छति, किन्तु रामम् अदृष्ट्वा ‘कापेयी चलचित्तता किम्’ इति शङ्कते। हनूमान् भरद्वाजप्रसादात् फलिनः वृक्षान्, वानराणां निःस्वनं, सालवने रजः, दूरात् चन्द्रसंनिभं पुष्पकं च दर्शयति। ‘रामः अयम्’ इति हर्षनादः दिवम् अस्पृशत्। भरतः राममार्घ्यपाद्यैः पूजयति, विमानम् आरुह्य प्रणमति; रामः तम् अङ्के आरोप्य आलिङ्गति। भरतः लक्ष्मणं सीतां वानरमुख्यान् विभीषणं च सम्भावयति, रामः मातॄः अभिवादयति। भरतः पादुके रामस्य चरणयोः योजयित्वा ‘न्यासं राज्यं निर्यातितं, दशगुणं कृतम्’ इति वदति। भरताश्रमे अवतीर्य रामः पुष्पकं वैश्रवणं प्रति प्रेषयति, वसिष्ठस्य पादौ निपीड्य तेन सह उपविशति।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१भरतस्य आज्ञा — स्वागतस्य सज्जता

१श्रुत्वा तु परमानन्दं भरतः सत्यविक्रमः।
हृष्टमाज्ञापयामास शत्रुघ्नं परवीरहा॥

२दैवतानि च सर्वाणि चैत्यानि नगरस्य च।
सुगन्धमाल्यैर्वादित्रैरर्चन्तु शुचयो नराः॥

३सूताः स्तुतिपुराणज्ञाः सर्वे वैतालिकास्तथा।
सर्वे वादित्रकुशला गणिकाश्चैव सर्वशः॥

४राजदारास्तथामात्याः सैन्याः सेनाङ्गनागणाः।
ब्राह्मणाश्च सराजन्याः श्रेणीमुख्यास्तथा गणाः॥

५अभिनिर्यान्तु रामस्य द्रष्टुं शशिनिभं मुखम्।
भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नः परवीरहा॥

६विष्टीरनेकसाहस्रीश्चोदयामास भागशः।
समीकुरुत निम्नानि विषमाणि समानि च॥

७स्थानानि च निरस्यन्तां नन्दिग्रामादितः परम्।
सिञ्चन्तु पृथिवीं कृत्स्नां हिमशीतेन वारिणा॥

८ततोऽभ्यवकिरन्त्वन्ये लाजैः पुष्पैश्च सर्वतः।
समुच्छ्रितपताकास्तु रथ्याः पुरवरोत्तमे॥

९शोभयन्तु च वेश्मानि सूर्यस्योदयनं प्रति।
स्रग्दाममुक्तपुष्पैश्च सुवर्णैः पञ्चवर्णकैः॥

१०राजमार्गमसम्बाधं किरन्तु शतशो नराः।
ततस्तच्छासनं श्रुत्वा शत्रुघ्नस्य मुदान्विताः॥

परम आनन्द देने वाला समाचार सुनकर सत्यपराक्रमी भरत ने हर्षित होकर शत्रुवीरों का संहार करने वाले शत्रुघ्न को आज्ञा दी — ‘पवित्र लोग नगर के सब देवताओं और देव-स्थानों की सुगन्धित मालाओं और बाजों के साथ पूजा करें। स्तुति और पुराण जानने वाले सूत, सब वैतालिक (भाट), बाजे बजाने में कुशल सब लोग, सब गणिकाएँ, राजरानियाँ, मन्त्री, सैनिक, सैनिकों की स्त्रियों के समूह, ब्राह्मण, राजवंशियों सहित क्षत्रिय, और व्यापारी-श्रेणियों के मुखिया तथा उनके समूह — सब राम का चन्द्रमा जैसा मुख देखने के लिए निकलें।’ भरत का वचन सुनकर शत्रुवीरों का संहार करने वाले शत्रुघ्न ने अनेक हजार वेतनभोगी मजदूरों को अलग-अलग टोलियों में काम पर लगाया — ‘नीचे और ऊबड़-खाबड़ स्थानों को समतल करो; नन्दिग्राम से यहाँ तक के मार्ग साफ़ और शुद्ध किए जाएँ; बर्फ़ जैसे ठण्डे जल से सारी भूमि सींची जाए। दूसरे लोग सब ओर लावा (खील) और फूल बिखेरें। इस श्रेष्ठ नगरी की गलियों में ऊँची-ऊँची पताकाएँ फहराई जाएँ। सूर्योदय होने तक घरों को मालाओं, बन्दनवारों, खुले फूलों, सुनहरी सजावट और पाँच रंगों से सजा दिया जाए। राजमार्ग को भीड़ से मुक्त रखने के लिए सैकड़ों लोग नियुक्त हों और फूल बिखेरते रहें।’ तब शत्रुघ्न का आदेश सुनकर सबने आनन्दपूर्वक वैसा ही किया। यहाँ सारी नगरी के उत्सव का चित्र है — देवपूजा, मार्ग की सफ़ाई, जल का छिड़काव, फूलों की वर्षा, पताकाएँ, मालाएँ, और भीड़ का नियन्त्रण। ‘सूर्यस्योदयनं प्रति’ (सूर्योदय होने तक) — अर्थात् कल प्रातःकाल से पहले ही सब तैयार हो जाए। ‘विष्टि’ — वेतन देकर लगाए गए मजदूर; हिन्दी भाष्य कहता है — ‘अनेक हजार मजदूरों की अलग-अलग टोलियाँ’। जिस नगर में चौदह वर्षों तक कोई उत्सव नहीं हुआ, वह आज एक ही रात में सज गया। भरत की आज्ञा में एक क्रम दिखाई देता है — पहले देवता, फिर गुणीजन, फिर राजकुल, और अन्त में प्रजा। भरत स्वयं तपस्वी हैं, फिर भी वे चाहते हैं कि राम का स्वागत राजा के योग्य हो। इसलिए वे सब वर्गों के लोगों को बुलाते हैं — केवल राजपुरुषों को नहीं, बल्कि गायकों, नर्तकियों, व्यापारियों और सैनिकों की पत्नियों को भी। इस प्रकार सारा समाज राम के स्वागत में भाग लेता है। शत्रुघ्न भी कुशल प्रबन्धक हैं — वे मजदूरों को टोलियों में बाँटकर प्रत्येक टोली का कार्य निर्दिष्ट करते हैं। मार्ग को समतल करना और जल छिड़कना धूल रोकने के लिए है, फूलों की वर्षा शोभा के लिए, और पताकाएँ हर्ष की सूचना के लिए। ‘राजमार्गम् असम्बाधम्’ (राजमार्ग को भीड़ से मुक्त) — यह सावधानी है कि भीड़ में किसी को कष्ट न हो। ‘शशिनिभं मुखम्’ (चन्द्रमा जैसा मुख) — चौदह वर्षों तक प्रजा ने राम का मुख नहीं देखा, इसलिए उनका दर्शन ही उसके लिए परम उत्सव है। यहाँ वर्णित वर्गों की सूची उस समय के नगर-समाज की रचना को भी दिखाती है। ‘शुचयः’ (पवित्र) — पूजा करने वालों की शुद्धता आवश्यक है।

Hearing that news of supreme joy, Bharata, true in valour, gladly gave orders to Śatrughna, slayer of enemy heroes: “Let men who are pure worship all the gods and shrines of the city with fragrant garlands and with music. Let the bards who know the hymns and the old tales, all the heralds, all the skilled musicians and all the courtesans, the royal ladies and the ministers, the soldiers and the soldiers' women, the brāhmaṇas with the nobles, and the heads of the guilds and companies all go out to see Rāma's moon-like face.” For fourteen years the people had not seen that face, and the sight of it would be their greatest festival. There is an order in Bharata's command: first the gods, then the gifted, then the royal household, and last the people. He himself lived as an ascetic, yet he wanted Rāma's welcome to be fit for a king, and so he summoned people of every class — not only the king's men but singers, dancers, merchants and soldiers' wives — so that the whole of society should share in the welcome; the list shows how the city's society was made up in those days. Hearing Bharata, Śatrughna, a capable organiser, divided many thousands of hired labourers into separate gangs and gave each its task: “Level the low and uneven places and make them smooth. Clear the ground from Nandigrāma onward and sprinkle the whole road with water cold as snow. Let others scatter parched grain and flowers everywhere. Let the streets of this finest of cities have banners flying high, and before sunrise let them deck the houses with wreaths and garlands, loose flowers, gold and five-coloured decorations. Let hundreds of men be posted to keep the royal road clear.” The levelling and sprinkling were to keep down the dust, the flowers were for beauty and the banners a sign of joy, while keeping the royal road clear was a precaution so that no one should be hurt in the press of the crowd, and everything was to be ready before dawn. On Śatrughna's command everyone set to work gladly. A city that had held no festival for fourteen years was made ready in a single night.

त्रुटि बताएँ

२मन्त्रिणां सेनायाः राजस्त्रीणां च निर्गमः

११धृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थश्चार्थसाधकः।
अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चापि निर्ययुः॥

१२मत्तैर्नागसहस्रैश्च सध्वजैः सुविभूषितैः।
अपरे हेमकक्षाभिः सगजाभिः करेणुभिः॥

१३निर्ययुस्तुरगाक्रान्ता रथैश्च सुमहारथाः।
शक्त्यृष्टिपाशहस्तानां सध्वजानां पताकिनाम्॥

१४तुरगाणां सहस्रैश्च मुख्यैर्मुख्यतरान्वितैः।
पदातीनां सहस्रैश्च वीराः परिवृता ययुः॥

१५ततो यानान्युपारूढाः सर्वा दशरथस्त्रियः।
कौसल्यां प्रमुखे कृत्वा सुमित्रां चापि निर्ययुः॥

१६कैकेय्या सहिताः सर्वा नन्दिग्राममुपागमन्॥

धृष्टि, जयन्त, विजय, सिद्धार्थ, अर्थसाधक, अशोक, मन्त्रपाल और सुमन्त्र — ये आठ मन्त्री ध्वजों से युक्त, भली-भाँति सजे हुए हजारों मतवाले हाथियों के साथ निकले। दूसरे लोग सोने की कमरपेटियों से सजी हथिनियों और हाथियों पर निकले, और महारथी घोड़ों से जुते रथों पर। शक्ति, ऋष्टि और पाश हाथ में लिए, ध्वजाओं और पताकाओं वाले हजारों श्रेष्ठ और श्रेष्ठतर घुड़सवारों से और हजारों पैदल सैनिकों से घिरे हुए वीर चले। फिर दशरथ की सब रानियाँ सवारियों पर चढ़कर कौसल्या और सुमित्रा को आगे करके निकलीं; कैकेयी के साथ वे सब नन्दिग्राम पहुँचीं। ‘कैकेय्या सहिताः’ (कैकेयी के साथ) — इस वाक्य में कवि सूचित करते हैं कि जो कैकेयी राम के वनवास का कारण थीं, वे भी आज उनके स्वागत के लिए जा रही हैं; अयोध्या का राजकुल फिर एक हो गया। मन्त्रियों के नाम बालकाण्ड और अयोध्याकाण्ड में दशरथ के मन्त्रियों में भी आते हैं, और सुमन्त्र वही सारथि हैं जो राम को वन ले गए थे। सोलहवाँ श्लोक केवल एक अर्ध का है — ‘कैकेय्या सहिताः सर्वा नन्दिग्राममुपागमन्॥ 16॥’; उससे पहले ‘॥ 15॥’ है, और उसके बाद ‘द्विजातिमुख्यैः…’ से नया आरम्भ होता है। सेना का वर्णन विजयी राजा के स्वागत का राजकीय वैभव दिखाता है। यहाँ वर्णित सेना युद्ध के लिए नहीं, सम्मान के लिए निकलती है। हाथी, घोड़े, रथ और पैदल — चतुरंगिणी सेना सम्पूर्ण है। हथिनियाँ सोने की कमरपेटियों से सजी हैं, और ध्वजाएँ तथा पताकाएँ सर्वत्र हैं। माताओं का सवारियों में जाना उनकी आयु और पटरानी होने को सूचित करता है। कौसल्या आगे हैं, क्योंकि वे राम की जननी और ज्येष्ठ रानी हैं। सुमन्त्र आज राम को वापस लाने जा रहे हैं।

Dhṛṣṭi, Jayanta, Vijaya, Siddhārtha, Arthasādhaka, Aśoka, Mantrapāla and Sumantra, the eight ministers, rode out on thousands of rutting elephants, bannered and richly adorned. Their names appear among Daśaratha's ministers in the Bāla and Ayodhyā Kāṇḍas, and Sumantra was the charioteer who had driven Rāma into the forest; today he went out to bring him home. Others rode out on she-elephants with golden girths, with tuskers beside them, and great chariot-fighters went on horseback and in chariots. The heroes went escorted by thousands of standard-bearers with banners and pennants, carrying spears, swords and nooses, by thousands of horses led by their chiefs and the chiefs of chiefs, and by thousands of foot soldiers. The army was complete in all its four parts, elephants, horses, chariots and infantry, but it marched out not for war but to do honour, and its splendour was the royal welcome due to a victorious king. Then all Daśaratha's queens, riding in carriages, went out with Kausalyā at their head and Sumitrā beside her; they rode, for they were aged and they were queens, and Kausalyā led them as Rāma's mother and the chief queen. And all of them, Kaikeyī among them, came to Nandigrāma. In naming Kaikeyī the poet hints that she who had caused Rāma's exile was now going out to welcome him too, and that the royal house of Ayodhyā was one again.

त्रुटि बताएँ

३भरतस्य पादुकाधारणं प्रत्युद्गमनं च

१७द्विजातिमुख्यैर्धर्मात्मा श्रेणीमुख्यैः सनैगमैः।
माल्यमोदकहस्तैश्च मन्त्रिभिर्भरतो वृतः॥

१८शङ्खभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिनन्दितः।
आर्यपादौ गृहीत्वा तु शिरसा धर्मकोविदः॥

१९पाण्डुरं छत्रमादाय शुक्लमाल्योपशोभितम्।
शुक्ले च वालव्यजने राजार्हे हेमभूषिते॥

२०उपवासकृशो दीनश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः।
भ्रातुरागमनं श्रुत्वा तत्पूर्वं हर्षमागतः॥

२१प्रत्युद्ययौ यदा रामं महात्मा सचिवैः सह।
अश्वानां खुरशब्दैश्च रथनेमिस्वनेन च॥

२२शङ्खदुन्दुभिनादेन संचचालेव मेदिनी।
गजानां बृंहितैश्चापि शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः॥

२३कृत्स्नं तु नगरं तत्तु नन्दिग्राममुपागमत्।
समीक्ष्य भरतो वाक्यमुवाच पवनात्मजम्॥

धर्मात्मा भरत श्रेष्ठ ब्राह्मणों, व्यापारियों सहित श्रेणियों के मुखियाओं, और हाथों में मालाएँ और मोदक लिए मन्त्रियों से घिरे हुए, शंखों और भेरियों के नाद तथा बन्दीजनों की स्तुतियों से अभिनन्दित होते हुए चले। उन धर्मज्ञ ने आर्य (राम) की पादुकाएँ सिर पर रखीं, श्वेत मालाओं से सुशोभित श्वेत छत्र और राजाओं के योग्य, सोने से सजे दो श्वेत चँवर लिए; उपवास से दुर्बल, दीन, चीर और काला मृगचर्म पहने, भाई के आगमन का समाचार सुनकर — उससे पहले कभी न हुए हर्ष को प्राप्त — वे महात्मा मन्त्रियों के साथ राम की अगवानी के लिए आगे बढ़े। उस समय घोड़ों की टापों के शब्द, रथों के पहियों की ध्वनि और शंखों तथा दुन्दुभियों के नाद से पृथ्वी मानो काँप उठी; हाथियों की चिंघाड़ और शंख-दुन्दुभियों की ध्वनि से सब कुछ भर गया। सारा नगर नन्दिग्राम आ पहुँचा। भरत स्वयं तपस्वी-वेष में ही रहते हैं, और केवल राम के लिए राजचिह्न — छत्र, चँवर और पादुकाएँ — लेकर चलते हैं; वे राजा नहीं, धरोहर के रक्षक हैं। ‘तत्पूर्वं हर्षम् आगतः’ (उससे पहले कभी न हुए हर्ष को प्राप्त) — चौदह वर्षों में पहली बार वे हर्षित हुए। शंख-दुन्दुभियों के नाद का दो बार उल्लेख है — एक बार घोड़ों और रथों के साथ, दूसरी बार हाथियों के साथ; मुद्रित पाठ में ‘शङ्खदुन्दुभिनादेन संचचालेव मेदिनी’ (शंख-दुन्दुभियों के नाद से पृथ्वी मानो काँप उठी) — यह अर्ध अगवानी के बाद है, समीक्षित संस्करण में पहले — यह क्रम-विपर्यय है। फिर भरत ने देखकर पवनपुत्र हनुमान से यह बात कही। यह भ्रातृप्रेम का उत्कर्ष है — राजलक्ष्मी को स्वीकार कर सकने पर भी भरत राम के सेवक की भाँति रहते हैं। भरत के वेष का यहाँ फिर वर्णन किया गया है — उपवास से दुर्बल, चीरधारी, दीन। उनके आगे राज्य के सब चिह्न चल रहे हैं, फिर भी वे स्वयं राजवेष धारण नहीं करते। यह उनके विनय की पराकाष्ठा है। पादुकाओं को सिर पर रखकर वे दिखाते हैं कि राज्य के स्वामी राम ही हैं, वे केवल वाहक हैं। मन्त्री हाथों में मालाएँ और मोदक लिए हैं — ये स्वागत की मंगल-सामग्री हैं। बन्दीजन उनकी स्तुति करते हैं, किन्तु उनका मन राम में ही लगा है। सारी अयोध्या नन्दिग्राम में एकत्र हो गई है।

Then righteous Bharata, who knew dharma, went out to meet Rāma. The foremost of the twice-born surrounded him, with the heads of the guilds and the merchants, and ministers carrying garlands and sweets, the auspicious offerings of welcome; conches and kettledrums sounded and bards sang his praises, though his mind was on Rāma alone. He carried his noble brother's sandals on his head, and he took with him a white parasol hung with white garlands and two white yak-tail whisks fit for a king, trimmed with gold. He himself was thin from fasting and worn with sorrow, dressed in bark and black deerskin, yet on hearing of his brother's coming he was happy for the first time in fourteen years. So, with his counsellors, the great-souled Bharata went out to meet Rāma. With the thud of horses' hooves, the rumble of chariot wheels and the sound of conches and drums the earth seemed to tremble, and the trumpeting of elephants and the blare of conches and drums filled everything. The whole city came out to Nandigrāma. Bharata remained in his ascetic's dress, carrying for Rāma only the emblems of royalty — parasol, whisks and sandals; he was not the king, only the keeper of a trust. Though every sign of kingship went before him, he did not put on a king's dress himself, and this was the height of his humility. By carrying the sandals on his head he showed that the kingdom's master was Rāma and he only its bearer. Here brotherly love reaches its peak: Bharata could have taken the royal fortune for himself, yet he stood like Rāma's servant. Looking all around him, Bharata spoke to Hanūmān, son of the Wind.

त्रुटि बताएँ

४भरतस्य संशयः, हनूमतः आश्वासनं च

२४कच्चिन्न खलु कापेयी सेव्यते चलचित्तता।
नहि पश्यामि काकुत्स्थं राममार्यं परंतपम्॥

२५कच्चिन्न चानुदृश्यन्ते कपयः कामरूपिणः।
अथैवमुक्ते वचने हनूमानिदमब्रवीत्॥

२६अर्थ्यं विज्ञापयन्नेव भरतं सत्यविक्रमम्।
सदाफलान्कुसुमितान्वृक्षान्प्राप्य मधुस्रवान्॥

२७भरद्वाजप्रसादेन मत्तभ्रमरनादितान्।
तस्य चैव वरो दत्तो वासवेन परंतप॥

२८ससैन्यस्य तदातिथ्यं कृतं सर्वगुणान्वितम्।
निःस्वनः श्रूयते भीमः प्रहृष्टानां वनौकसाम्॥

२९मन्ये वानरसेना सा नदीं तरति गोमतीम्।
रजोवर्षं समुद्भूतं पश्य सालवनं प्रति॥

३०मन्ये सालवनं रम्यं लोलयन्ति प्लवंगमाः।
तदेतद्दृश्यते दूराद्विमानं चन्द्रसंनिभम्॥

३१विमानं पुष्पकं दिव्यं मनसा ब्रह्मनिर्मितम्।
रावणं बान्धवैः सार्धं हत्वा लब्धं महात्मना॥

३२तरुणादित्यसंकाशं विमानं रामवाहनम्।
धनदस्य प्रसादेन दिव्यमेतन्मनोजवम्॥

३३एतस्मिन्भ्रातरौ वीरौ वैदेह्या सह राघवौ।
सुग्रीवश्च महातेजा राक्षसश्च विभीषणः॥

३४ततो हर्षसमुद्भूतो निःस्वनो दिवमस्पृशत्।
स्त्रीबालयुववृद्धानां रामोऽयमिति कीर्तिते॥

‘कहीं वानर-स्वभाव की चंचलता तो नहीं दिखाई जा रही? क्योंकि मैं शत्रुओं को तपाने वाले आर्य काकुत्स्थ राम को नहीं देख रहा; इच्छानुसार रूप धारण करने वाले वानर भी दिखाई नहीं देते।’ ऐसा कहने पर हनुमान ने सत्यपराक्रमी भरत को सार्थक बात समझाते हुए कहा — ‘भरद्वाज की कृपा से वानर सदा फल देने वाले, फूलों से लदे, मधु टपकाने वाले, मतवाले भौंरों से गुंजित वृक्षों को पाकर वहीं रम गए हैं। हे परंतप, इन्द्र ने भी उन भरद्वाज को ऐसा ही वर दिया है, इसलिए उन्होंने सेना सहित राम का सब गुणों से युक्त आतिथ्य किया है। हर्षित वनवासियों का भयंकर कोलाहल सुनाई दे रहा है; मैं समझता हूँ कि वह वानर-सेना गोमती नदी पार कर रही है। सालवन की ओर उठी धूल की वर्षा को देखिए — मैं समझता हूँ कि वानर रमणीय सालवन को झकझोर रहे हैं। वह देखिए, दूर से चन्द्रमा के समान विमान दिखाई दे रहा है — ब्रह्मा द्वारा मन से रचा गया दिव्य पुष्पक, जिसे महात्मा राम ने बान्धवों सहित रावण को मारकर प्राप्त किया है; प्रातःकाल के सूर्य के समान दीप्त, मन के वेग से चलने वाला, राम का वाहन, कुबेर की कृपा से दिव्य। इसमें वीर दोनों रघुवंशी भाई वैदेही के साथ हैं, महातेजस्वी सुग्रीव और राक्षस विभीषण भी।’ तब ‘ये राम हैं’ — ऐसा कहे जाने पर स्त्रियों, बालकों, युवकों और वृद्धों के हर्ष से उठा कोलाहल स्वर्ग तक जा पहुँचा। ‘कापेयी चलचित्तता’ (वानर-स्वभाव की चंचलता) — यह भरत का भय है: लम्बे समय से प्रतीक्षा करने वाले का मन क्षण भर का विलम्ब भी नहीं सह पाता, इसलिए वे प्रिय बोलने वाले पर भी सन्देह करते हैं। हिन्दी भाष्य स्पष्ट करता है — ‘कहीं श्रीराम के आगमन की झूठी बात ही तो नहीं फैला दी गई?’ हनुमान का उत्तर प्रमाणों के साथ क्रमशः बढ़ता है — पहले कारण (वानरों का फल खाना), फिर शब्द, फिर धूल, और अन्त में विमान का प्रत्यक्ष दर्शन। दूर से आती सेना का यही स्वाभाविक अनुभव होता है। ‘ब्रह्मनिर्मितम्’ — पुष्पक ब्रह्मा या विश्वकर्मा द्वारा मन से रचा गया है। ‘पश्य’ (देखिए) कहकर हनुमान भरत की दृष्टि को उस दिशा की ओर ले जाते हैं — पहले कानों से, फिर आँखों से। भरद्वाज का आतिथ्य वानरों के विलम्ब का कारण है, असत्य नहीं। यहाँ हनुमान का धैर्य और वाक्चातुर्य फिर दिखाई देता है — वे भरत के सन्देह पर क्रोध नहीं करते, बल्कि प्रमाण दिखाते हैं। अन्त में लोगों का सम्मिलित हर्षनाद — स्त्रियाँ, बालक, युवक और वृद्ध सब ऊँचे स्वर में कहते हैं ‘ये राम हैं’, और उनकी ध्वनि स्वर्ग को छू लेती है। विमान के वर्णन में हनुमान उसका इतिहास भी बताते हैं — ब्रह्मा द्वारा निर्मित, कुबेर को दिया गया, रावण द्वारा छीना गया, राम द्वारा जीता गया। इससे भरत जान सकते हैं कि राम की विजय कितनी महान् है। ‘एतस्मिन्’ (इसमें) — मानो उँगली से संकेत: इसी विमान में सब वीर हैं। भरत का संशय भी उनके प्रेम का ही लक्षण है — जो प्रिय को अधिक चाहता है, वह भय भी अधिक अनुभव करता है।

“Surely,” he said, “this is not just a monkey's fickleness of mind? For I do not see Kākutstha, noble Rāma, scorcher of his foes, nor any of the monkeys who can take whatever form they please.” He feared that a false report of Rāma's coming had been spread. A mind that has waited so long cannot bear even a moment's delay, and so Bharata doubted even the bringer of good news; his doubt was itself a mark of his love, for the more one longs for something dear, the more one fears. Hanūmān was not offended; he answered Bharata, true in valour, by laying out the facts. “By Bharadvāja's grace the monkeys have found trees always in fruit and flower, dripping with honey and loud with drunken bees, and they are lingering there; for Indra gave the sage that boon as well, scorcher of foes, and he has offered Rāma and his army hospitality perfect in every way. Listen — you can hear the fearsome noise of the happy forest-dwellers. I think the monkey army is crossing the Gomatī. Look at that cloud of dust rising towards the sal forest; I think the monkeys are shaking that lovely forest. And there, far off, you can see the aerial car, bright as the moon — the divine Puṣpaka, made by Brahmā's mind, won by the great-souled Rāma when he slew Rāvaṇa and all his kin; shining like the rising sun, Rāma's own vehicle, swift as thought, which came to Kubera, Lord of Wealth, by Brahmā's favour. In it are the two heroic brothers of Raghu's line with Vaidehī, the splendid Sugrīva and the rākṣasa Vibhīṣaṇa.” Hanūmān's answer builds its proof step by step: first the reason for the delay, the monkeys feasting on the fruit, which was no lie; then the sound; then the dust; and last the car itself in plain sight — just as one senses an army approaching from afar, first by ear and then by eye. The car was made by Brahmā or Viśvakarman through the power of the mind, and in telling its history — made by Brahmā, given to Kubera, stolen by Rāvaṇa, won by Rāma — Hanūmān lets Bharata grasp how great Rāma's victory was. His “in it” is like pointing a finger: all the heroes are in that very car. His patience and his skill with words show once more. Then, as the word went round, “This is Rāma!”, a shout of joy went up from women, children, young men and old, and touched the sky.

त्रुटि बताएँ

५पुष्पकावतरणं, भ्रातृसमागमः

३५रथकुञ्जरवाजिभ्यस्तेऽवतीर्य महीं गताः।
ददृशुस्तं विमानस्थं नराः सोममिवाम्बरे॥

३६प्राञ्जलिर्भरतो भूत्वा प्रहृष्टो राघवोन्मुखः।
यथार्थेनार्घ्यपाद्याद्यैस्ततो राममपूजयत्॥

३७मनसा ब्रह्मणा सृष्टे विमाने भरताग्रजः।
रराज पृथुदीर्घाक्षो वज्रपाणिरिवामरः॥

३८ततो विमानाग्रगतं भरतो भ्रातरं तदा।
ववन्दे प्रणतो रामं मेरुस्थमिव भास्करम्॥

३९ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद्विमानमनुत्तमम्।
हंसयुक्तं महावेगं निपपात महीतलम्॥

४०आरोपितो विमानं तद्भरतः सत्यविक्रमः।
राममासाद्य मुदितः पुनरेवाभ्यवादयत्॥

४१तं समुत्थाय काकुत्स्थश्चिरस्याक्षिपथं गतम्।
अङ्के भरतमारोप्य मुदितः परिषस्वजे॥

४२ततो लक्ष्मणमासाद्य वैदेहीं च परंतपः।
अथाभ्यवादयत्प्रीतो भरतो नाम चाब्रवीत्॥

४३सुग्रीवं केकयीपुत्रो जाम्बवन्तमथाङ्गदम्।
मैन्दं च द्विविदं नीलमृषभं चैव सस्वजे॥

४४सुषेणं च नलं चैव गवाक्षं गन्धमादनम्।
शरभं पनसं चैव परितः परिषस्वजे॥

४५ते कृत्वा मानुषं रूपं वानराः कामरूपिणः।
कुशलं पर्यपृच्छंस्ते प्रहृष्टा भरतं तदा॥

४६अथाब्रवीद्राजपुत्रः सुग्रीवं वानरर्षभम्।
परिष्वज्य महातेजा भरतो धर्मिणां वरः॥

४७त्वमस्माकं चतुर्णां वै भ्राता सुग्रीव पञ्चमः।
सौहृदाज्जायते मित्रमपकारोऽरिलक्षणम्॥

४८विभीषणं च भरतः सान्त्ववाक्यमथाब्रवीत्।
दिष्ट्या त्वया सहायेन कृतं कर्म सुदुष्करम्॥

४९शत्रुघ्नश्च तदा राममभिवाद्य सलक्ष्मणम्।
सीतायाश्चरणौ वीरो विनयादभ्यवादयत्॥

सब लोग रथों, हाथियों और घोड़ों से उतरकर भूमि पर आ गए, और उन्होंने आकाश में चन्द्रमा के समान विमान में बैठे राम को देखा। हाथ जोड़े, अत्यन्त हर्षित, राघव की ओर मुख किए भरत ने अर्घ्य, पाद्य आदि से विधिपूर्वक राम की पूजा की। ब्रह्मा द्वारा मन से रचे गए विमान में बड़े और विशाल नेत्रों वाले भरत के बड़े भाई वज्रधारी देवता (इन्द्र) की भाँति शोभित हुए। तब विमान के अग्रभाग में बैठे भाई राम को, जैसे मेरु पर स्थित सूर्य को, भरत ने झुककर प्रणाम किया। फिर राम की आज्ञा पाकर हंसों से जुता वह सर्वोत्तम, महावेगशाली विमान भूमि पर उतर आया। उस विमान पर चढ़ाए गए सत्यपराक्रमी भरत ने राम के पास पहुँचकर आनन्दित होकर फिर से प्रणाम किया। काकुत्स्थ ने बहुत समय के बाद आँखों के सामने आए उन भरत को उठाकर गोद में बिठाया और आनन्दपूर्वक गले लगा लिया। फिर शत्रुओं को तपाने वाले भरत ने लक्ष्मण और वैदेही के पास जाकर प्रेमपूर्वक प्रणाम किया और अपना नाम बताया। कैकेयी के पुत्र ने सुग्रीव, जाम्बवान, अंगद, मैन्द, द्विविद, नील, ऋषभ, सुषेण, नल, गवाक्ष, गन्धमादन, शरभ और पनस — सबको बारी-बारी से गले लगाया। इच्छानुसार रूप धारण करने वाले उन वानरों ने मनुष्य का रूप धारण करके हर्षित होकर भरत से कुशल पूछा। धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, महातेजस्वी राजकुमार भरत ने सुग्रीव को गले लगाकर कहा — ‘सुग्रीव, तुम हम चारों के पाँचवें भाई हो; सौहार्द से मित्र बनता है, अपकार शत्रु का लक्षण है।’ और विभीषण से सान्त्वनापूर्ण वचन कहा — ‘सौभाग्य से तुम्हारी सहायता से यह अत्यन्त दुष्कर कार्य पूरा हुआ।’ तब वीर शत्रुघ्न ने भी लक्ष्मण सहित राम को प्रणाम करके विनयपूर्वक सीता के चरणों में प्रणाम किया। ‘नाम चाब्रवीत्’ (और नाम बताया) — भरत सीता को प्रणाम करके अपना नाम बताते हैं, जैसा छोटे भाई का बड़े भाई की पत्नी के प्रति शिष्टाचार है। ‘पञ्चमः भ्राता’ (पाँचवें भाई) — यह सुग्रीव का महान् सम्मान है; भरत उन्हें राजकुल का सदस्य मानते हैं। विमान ‘हंसयुक्तम्’ (हंसों से जुता) है, जैसे देवताओं के विमान। मुद्रित पाठ में 39वाँ श्लोक ‘ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद्विमानमनुत्तमम्’ है, और 62वाँ भी उसी अर्ध से आरम्भ होता है। वानरों का मनुष्य-रूप धारण करना इसलिए है कि अयोध्यावासियों को भय न हो। यह भाग सर्ग का हृदय है। पहले भरत दूर से अर्घ्य से पूजा करते हैं, फिर विमान में बैठे राम को प्रणाम करते हैं, फिर विमान पर चढ़कर फिर प्रणाम करते हैं — तीन बार प्रणाम। राम उन्हें गोद में बिठाकर गले लगाते हैं, जैसे पिता पुत्र को। ‘चिरस्य अक्षिपथं गतम्’ (बहुत समय बाद आँखों के सामने आए) — चौदह वर्षों के वियोग का स्मरण। भरत केवल प्रमुखों को ही नहीं, सब वानरों को गले लगाते हैं — यह उनकी कृतज्ञता का ढंग है। सुग्रीव से कहा गया उनका वचन मित्रता का लक्षण देता है — सौहार्द मित्र की जन्मभूमि है, अपकार शत्रु का चिह्न; सुग्रीव ने उपकार किया है, अतः वे मित्र हैं — केवल मित्र ही नहीं, भाई भी। विभीषण से ‘दिष्ट्या’ (सौभाग्य से) — भाग्यवश उनकी सहायता से दुष्कर कार्य सिद्ध हुआ। शत्रुघ्न भी राम, लक्ष्मण और सीता को प्रणाम करते हैं। इस प्रकार सब भाई फिर मिल गए। लोग वाहनों से उतरकर भूमि पर खड़े होते हैं — यह राजा के प्रति आदर का संकेत है। विमान में बैठे राम आकाश में चन्द्रमा जैसे दिखते हैं, क्योंकि सब लोग ऊपर की ओर देख रहे हैं। ‘मेरुस्थम् इव भास्करम्’ (मेरु पर स्थित सूर्य की भाँति) — यह उपमा है: ऊँचे विमान के अग्रभाग पर बैठे राम पर्वत-शिखर पर उदित सूर्य के समान हैं। जैसे ब्राह्मण उदित सूर्य को नमस्कार करते हैं, वैसे ही भरत राम को प्रणाम करते हैं; हिन्दी भाष्य भी कहता है — ‘ब्राह्मण नमस्कार करते हैं’। भरत वानरों को ऐसे गले लगाते हैं मानो उनके नाम जानते हों, क्योंकि हनुमान पहले ही सब कुछ बता चुके हैं। वानर मनुष्य-रूप धारण करके कुशल पूछते हैं — वे भी शिष्टाचार जानते हैं। राम का परिवार आज विस्तृत हो गया है — वानर और राक्षस भी उनके बान्धव हैं। भरत का लक्ष्मण को प्रणाम विशेष है — लक्ष्मण छोटे होकर भी राम की सेवा में चौदह वर्ष वन में रहे, इसलिए भरत उनका सम्मान करते हैं। शत्रुघ्न भरत के सहचर हैं; वे भी अयोध्या में तपस्वी की भाँति रहे। आज चारों भाई एक साथ हैं, जैसे बचपन में।

All the people got down from their chariots, elephants and horses and stood on the ground, a mark of respect for their king, and gazed up at Rāma standing in the car like the moon in the sky. With joined palms, thrilled, his face turned to Rāghava, Bharata worshipped Rāma in due form with water for the guest and for his feet and all the rest. In the car made by Brahmā's mind, Bharata's elder brother with his large, long eyes shone like Indra, the immortal who wields the thunderbolt. Then Bharata bowed low and saluted his brother standing high on the front of the car, as the twice-born salute the sun rising on the peak of Meru. At Rāma's bidding that matchless car, drawn by swans and very swift, came down to the ground. Bharata, true in valour, was taken up into the car, went joyfully to Rāma and saluted him once more; so he bowed three times, first from afar with his offering, then to Rāma in the car, and again when he had climbed aboard. Kākutstha raised up the brother he had not seen for so long, took Bharata on his lap as a father takes a son, and embraced him with delight. Then that scorcher of foes went to Lakṣmaṇa and Vaidehī and saluted them lovingly, and, as a younger brother does before his elder brother's wife, he spoke his own name to Sītā. He honoured Lakṣmaṇa especially, for though the younger, Lakṣmaṇa had lived fourteen years in the forest in Rāma's service. Kaikeyī's son embraced Sugrīva, Jāmbavān and Aṅgada, Mainda and Dvivida, Nīla and Ṛṣabha, Suṣeṇa, Nala, Gavākṣa and Gandhamādana, Śarabha and Panasa, one after another; he embraced them all, not the leaders alone, as if he knew them by name, for Hanūmān had told him everything, and this was his way of showing gratitude. The monkeys, who could take any form they wished, took on human shape, so that the people of Ayodhyā would not be afraid, and joyfully asked after Bharata's welfare, for they too knew good manners. Then the splendid prince Bharata, finest of the righteous, embraced Sugrīva and said: “Sugrīva, you are the fifth brother to us four. A friend is made by kindness, and doing harm is the mark of an enemy.” That was a great honour, counting Sugrīva a member of the royal family; and his words define friendship: affection is where a friend is born and harm the sign of a foe, and since Sugrīva had done them good he was a friend, indeed a brother. To Vibhīṣaṇa Bharata said warmly, “How fortunate that with you as our ally so hard a deed has been done.” Then the heroic Śatrughna, Bharata's companion who had lived like an ascetic in Ayodhyā, saluted Rāma and Lakṣmaṇa and humbly bowed at Sītā's feet. So all the brothers were together again, the four of them side by side as in their childhood, and Rāma's family had grown wide, for monkeys and rākṣasas were now his kin.

त्रुटि बताएँ

६मातृवन्दनं, पौराणां स्वागतं च

५०रामो मातरमासाद्य विवर्णां शोककर्शिताम्।
जग्राह प्रणतः पादौ मनो मातुः प्रहर्षयन्॥

५१अभिवाद्य सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम्।
स मातॄश्च ततः सर्वाः पुरोहितमुपागमत्॥

५२स्वागतं ते महाबाहो कौसल्यानन्दवर्धन।
इति प्राञ्जलयः सर्वे नागरा राममब्रुवन्॥

५३तान्यञ्जलिसहस्राणि प्रगृहीतानि नागरैः।
व्याकोशानीव पद्मानि ददर्श भरताग्रजः॥

राम ने शोक से दुर्बल और फीकी पड़ी माता कौसल्या के पास जाकर, झुककर उनके चरण पकड़ लिए, और माता के मन को आनन्दित कर दिया। सुमित्रा और यशस्विनी कैकेयी को प्रणाम करके, फिर सब माताओं को प्रणाम करके वे पुरोहित वसिष्ठ के पास गए। ‘महाबाहु, कौसल्या का आनन्द बढ़ाने वाले, आपका स्वागत है’ — सब नगरवासियों ने हाथ जोड़कर राम से कहा। भरत के बड़े भाई ने नगरवासियों द्वारा जोड़े गए उन हजारों हाथों को खिले हुए कमलों की भाँति देखा। राम कैकेयी को भी आदरपूर्वक प्रणाम करते हैं — उनके मन में कोई द्वेष नहीं है; यह उनका महान् गुण है। कौसल्या शोक से फीकी पड़ गई थीं; राम के दर्शन से उनका मन फिर प्रसन्न हो गया। जुड़े हाथों की कमलों से उपमा — हजारों प्रणाम करते हाथ खिले हुए कमलों जैसे हैं, जो पुरवासियों के हर्ष का प्रतीक हैं। राम पहले अपनी माता को, फिर सुमित्रा को, फिर कैकेयी को, और अन्त में दशरथ की सब अन्य पत्नियों को प्रणाम करते हैं, फिर गुरु वसिष्ठ को। यह शिष्टाचार का क्रम है। पुरवासियों का ‘स्वागतं ते’ (आपका स्वागत है) सरल वचन है, किन्तु उसमें चौदह वर्षों की प्रतीक्षा छिपी है।

Rāma went to his mother Kausalyā, pale and wasted with grief, and bowing low he clasped her feet and gladdened her heart; her face, drained by sorrow, brightened again at the sight of him. He saluted Sumitrā and the glorious Kaikeyī, and then all his mothers, and after that he went to the family priest Vasiṣṭha. The order is that of good manners: first his own mother, then Sumitrā, then Kaikeyī, then all Daśaratha's other queens, and then his teacher. That Rāma greeted Kaikeyī too with respect shows there was no bitterness in his heart, and that is one of his great virtues. “Welcome, mighty-armed one, joy of Kausalyā!” cried all the citizens to Rāma with joined palms; a simple greeting, but fourteen years of waiting lay behind it. And Bharata's elder brother saw those thousands of joined palms raised by the citizens like so many lotuses opening, a picture of the people's joy.

त्रुटि बताएँ

७पादुकाप्रत्यर्पणं, राज्यस्य निर्यातनम्

५४पादुके ते तु रामस्य गृहीत्वा भरतः स्वयम्।
चरणाभ्यां नरेन्द्रस्य योजयामास धर्मवित्॥

५५अब्रवीच्च तदा रामं भरतः स कृताञ्जलिः।
एतत्ते सकलं राज्यं न्यासं निर्यातितं मया॥

५६अद्य जन्म कृतार्थं मे संवृत्तश्च मनोरथः।
यत्त्वां पश्यामि राजानमयोध्यां पुनरागतम्॥

५७अवेक्षतां भवान्कोशं कोष्ठागारं गृहं बलम्।
भवतस्तेजसा सर्वं कृतं दशगुणं मया॥

५८तथा ब्रुवाणं भरतं दृष्ट्वा तं भ्रातृवत्सलम्।
मुमुचुर्वानरा बाष्पं राक्षसश्च विभीषणः॥

धर्मज्ञ भरत ने स्वयं राम की वे पादुकाएँ लेकर राजा के चरणों में पहना दीं। फिर हाथ जोड़कर उन्होंने राम से कहा — ‘यह आपका सारा राज्य, जो मेरे पास धरोहर था, मैंने आपको लौटा दिया। आज मेरा जन्म सफल हुआ और मेरा मनोरथ पूरा हुआ, कि मैं अयोध्या लौटे हुए आपको राजा के रूप में देख रहा हूँ। आप कोष, अन्न-भण्डार, भवन और सेना का निरीक्षण करें; आपके तेज से मैंने सब कुछ दस गुना कर दिया है।’ ऐसा कहते हुए भाई के प्रेमी भरत को देखकर वानरों और राक्षस विभीषण ने आँसू बहाए। पादुकाएँ पहनाना ही राज्य लौटाने का प्रतीक है — चौदह वर्षों तक पादुकाएँ सिंहासन पर रहीं, आज फिर स्वामी के चरणों में हैं। ‘न्यास’ (धरोहर) — रक्षा के लिए सौंपा गया धन, जिसे ज्यों का त्यों लौटाना होता है; भरत उसे केवल ज्यों का त्यों नहीं, बल्कि दस गुना बढ़ाकर देते हैं। यह भरत के शासन की सफलता और निःस्वार्थता है। विभीषण स्वयं अपने भाई के विरोधी रहे थे, इसलिए भरत की भ्रातृभक्ति देखकर उनकी आँखें आँसुओं से भर आईं — यह विरोधाभास करुण है। भरत के वचन तीन हैं — राज्य का लौटाना, अपनी कृतार्थता, और कोष आदि के निरीक्षण का निवेदन। जैसे धरोहर का रक्षक स्वामी को हिसाब देता है, वैसे ही भरत राम को राज्य का पूरा विवरण देना चाहते हैं। ‘अद्य जन्म कृतार्थं मे’ (आज मेरा जन्म सफल हुआ) — भरत के जीवन का लक्ष्य राम का लौटना ही था, वह आज पूरा हुआ। वानरों और राक्षस के आँसू भरत के त्याग की महत्ता प्रमाणित करते हैं — जो उन्हें जानते नहीं, वे भी उनके वचन से द्रवित हो गए।

Then Bharata, who knew dharma, took Rāma's sandals himself and fitted them to his king's feet. For fourteen years those sandals had rested on the throne; now they were back on their master's feet, and that act was the sign that the kingdom was given back. With joined palms Bharata said to Rāma: “This whole kingdom, which I held in trust, I give back to you. Today my birth has found its meaning and my wish has come true, now that I see you back in Ayodhyā as king. Let your honour inspect the treasury, the granaries, the palace and the army; by your power I have made them all ten times greater.” A trust is property given into one's keeping, to be returned just as it was; Bharata returned it not as it was but ten times increased, which shows both the success of his rule and his selflessness. His words have three parts: the return of the kingdom, his own fulfilment, and the offer to have the treasury and the rest inspected, as a trustee hands his master a full account. The one purpose of his life had been Rāma's return, and today it was achieved. Seeing Bharata, so devoted to his brother, speak like this, the monkeys and the rākṣasa Vibhīṣaṇa wept. There is a poignancy in Vibhīṣaṇa's tears, for he himself had had to set himself against his own brother; and the tears of monkeys and rākṣasa alike, strangers who had never known Bharata, prove how great his sacrifice was.

त्रुटि बताएँ

८भरताश्रमागमनं, पुष्पकविसर्जनं, वसिष्ठपूजनम्

५९ततः प्रहर्षाद्भरतमङ्कमारोप्य राघवः।
ययौ तेन विमानेन ससैन्यो भरताश्रमम्॥

६०भरताश्रममासाद्य ससैन्यो राघवस्तदा।
अवतीर्य विमानाग्रादवतस्थे महीतले॥

६१अब्रवीत्तु तदा रामस्तद्विमानमनुत्तमम्।
वह वैश्रवणं देवमनुजानामि गम्यताम्॥

६२ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद्विमानमनुत्तमम्।
उत्तरां दिशमुद्दिश्य जगाम धनदालयम्॥

६३विमानं पुष्पकं दिव्यं संगृहीतं तु रक्षसा।
अगमद्धनदं वेगाद्रामवाक्यप्रचोदितम्॥

६४पुरोहितस्यात्मसखस्य राघवो बृहस्पतेः शक्र इवामराधिपः।
निपीड्य पादौ पृथगासने शुभे सहैव तेनोपविवेश वीर्यवान्॥

फिर हर्ष से राघव भरत को गोद में बिठाकर उस विमान से सेना सहित भरत के आश्रम गए। भरत के आश्रम पहुँचकर सेना सहित राघव विमान के अग्रभाग से उतरकर भूमि पर खड़े हो गए। तब राम ने उस सर्वोत्तम विमान से कहा — ‘देव वैश्रवण (कुबेर) का वाहन बनो; मैं अनुमति देता हूँ, जाओ।’ तब राम की अनुमति पाकर वह सर्वोत्तम विमान उत्तर दिशा की ओर कुबेर के निवास को चला गया। राक्षस रावण द्वारा छीना गया वह दिव्य पुष्पक विमान राम के वचन से प्रेरित होकर वेग से धनपति कुबेर के पास पहुँच गया। फिर पराक्रमी राघव ने, जैसे देवराज इन्द्र बृहस्पति के चरण दबाते हैं, वैसे ही अपने आत्मीय सखा पुरोहित के चरण दबाकर (प्रणाम करके) उन्हीं के साथ एक अलग शुभ आसन पर बैठ गए। राम पराए धन को अपने पास नहीं रखते — रावण द्वारा छीना गया विमान उसके स्वामी कुबेर को लौटा देते हैं; यही धर्म है। अन्तिम श्लोक वंशस्थ छन्द में है। हिन्दी भाष्य यहाँ दो अर्थ देता है — ‘पुरोहित वसिष्ठ के पुत्र सुयज्ञ (अथवा अपने परम सहायक पुरोहित वसिष्ठ)’। पुरोहित राजा का आत्मीय सखा है — गुरु और शिष्य का सम्बन्ध इन्द्र और बृहस्पति जैसा है। पुष्पक को लौटाकर रावण के अधर्म का अन्तिम चिह्न भी मिटा दिया गया। राम विमान को चेतन मानकर उसी को आज्ञा देते हैं — ‘वह, गम्यताम्’ (वाहन बनो, जाओ)। पुरोहित के चरण दबाना गुरु के प्रति राम की भक्ति दिखाता है; राजा भी गुरु के सामने शिष्य ही है। इस प्रकार सर्ग शान्ति के साथ समाप्त होता है; अगले सर्ग में अभिषेक है। हिन्दी भाष्य राम की आज्ञा को ‘उन्हीं का वाहन बनो’ कहकर स्पष्ट करता है। भरत के आश्रम में उतरना — राम पहले भरत के तपःस्थान पर जाते हैं, सीधे राजभवन नहीं; यह भरत के त्याग का सम्मान है।

Then Rāghava, in his joy, took Bharata on his lap and went with his army in the car to Bharata's hermitage. He went first to the place where Bharata had done his penance, not straight to the royal palace, to honour his brother's renunciation. Reaching the hermitage with his army, Rāghava came down from the car and stood on the ground. Then Rāma spoke to that matchless car as if it were a living thing: “Go now and carry the god Vaiśravaṇa; I give you leave. Go.” Dismissed by Rāma, the matchless car set off towards the north and went to the dwelling of the Lord of Wealth; the divine Puṣpaka, which the rākṣasa had seized, went swiftly back to Kubera, urged on by Rāma's word. Rāma did not keep what belonged to another; he returned the car Rāvaṇa had stolen to its rightful owner, as dharma requires, and so the last trace of Rāvaṇa's wrongdoing was undone. Then, as Indra, lord of the immortals, clasps the feet of Bṛhaspati, the valiant Rāghava pressed the feet of the family priest, his own close friend — Vasiṣṭha, or on another reading Vasiṣṭha's son Suyajña — and sat down beside him on a splendid seat of his own. The bond between king and priest is like that of Indra and Bṛhaspati; even a king is a pupil before his teacher. So the sarga ends in peace, and the consecration follows in the next.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२७॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३० पदानि
परवीरहा १२७.१ शत्रुवीरनाशकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परवीरान् हन्ति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘परवीरहन्’)
चैत्यानि १२७.२ देवस्थानानि, पूज्यवृक्षाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
स्तुतिपुराणज्ञाः १२७.३ स्तुतीनां पुराणानां च ज्ञातारः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्तुतिं पुराणं च जानन्ति — द्वन्द्वगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वैतालिकाः १२७.३ प्रभाते राजानं प्रबोधयन्तः स्तुतिपाठकाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सेनाङ्गनागणाः १२७.४ सैनिकानां स्त्रीसमूहाः
सन्धिः
सेना + अङ्गना → सेनाङ्गना — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
सेनायाः अङ्गनानां गणाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
शशिनिभम् १२७.५ चन्द्रसदृशम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शशिना निभम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘मुखम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विष्टीः १२७.६ कर्मकरान्, भृत्यान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘विष्टि’)
ततोऽभ्यवकिरन्त्वन्ये १२७.८ अनन्तरम् अन्ये अभितः विकिरन्तु
सन्धिः
ततः + अभ्यवकिरन्तु → ततोऽभ्यवकिरन्तु — विसर्गस्य उत्वं गुणः पूर्वरूपं च; किरन्तु + अन्ये → किरन्त्वन्ये — यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
स्रग्दाममुक्तपुष्पैः १२७.९ मालाभिः, दामभिः, विकीर्णपुष्पैः च
सन्धिः
स्रक् + दाम → स्रग्दाम — जश्त्वसन्धिः (क् → ग्)
समासः
स्रजः दामानि मुक्तानि पुष्पाणि च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
असम्बाधम् १२७.१० जनसम्मर्दरहितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न सम्बाधः यस्मिन् — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राजमार्गम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हेमकक्षाभिः १२७.१२ स्वर्णमयवरत्राभिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हेम्नः कक्षाः यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘करेणुभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शक्त्यृष्टिपाशहस्तानाम् १२७.१३ शक्तिऋष्टिपाशधारिणाम्
सन्धिः
शक्ति + ऋष्टि → शक्त्यृष्टि — यण्सन्धिः (इ + ऋ = य् + ऋ)
समासः
शक्तयः ऋष्टयः पाशाः च हस्ते येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
माल्यमोदकहस्तैः १२७.१७ हस्ते माला मिष्टान्नं च धारयद्भिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
माल्यानि मोदकाः च हस्ते येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
धर्मकोविदः १२७.१८ धर्मज्ञः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मे कोविदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वालव्यजने १२७.१९ चामरे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वालानां व्यजनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
संचचालेव १२७.२२ कम्पिता इव
सन्धिः
संचचाल + इव → संचचालेव — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘इव’ अव्ययम्
कापेयी १२७.२४ कपिसम्बन्धिनी, वानरस्वभावजा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘कपि’ शब्दात् ढक्-प्रत्ययः, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
चलचित्तता १२७.२४ मनसः चाञ्चल्यम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चलं चित्तं यस्य सः चलचित्तः, तस्य भावः — बहुव्रीहिगर्भः तद्धितान्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मत्तभ्रमरनादितान् १२७.२७ मत्तभ्रमराणां गुञ्जनेन मुखरान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मत्तैः भ्रमरैः नादिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
वनौकसाम् १२७.२८ वानराणाम्
सन्धिः
वन + ओकसाम् → वनौकसाम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
वनम् ओकः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
तरुणादित्यसंकाशम् १२७.३२ प्रातःसूर्यसदृशम्
सन्धिः
तरुण + आदित्य → तरुणादित्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
तरुणेन आदित्येन संकाशम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
राघवोन्मुखः १२७.३६ रामाभिमुखः
सन्धिः
राघव + उन्मुखः → राघवोन्मुखः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
राघवं प्रति उन्मुखः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पृथुदीर्घाक्षः १२७.३७ विशालायतनेत्रः
सन्धिः
दीर्घ + अक्षः → दीर्घाक्षः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पृथुनी दीर्घे अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परिषस्वजे १२७.४१ आलिङ्गितवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘ष्वञ्ज्’ धातोः लिट्, ‘परि’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
अरिलक्षणम् १२७.४७ शत्रोः चिह्नम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अरेः लक्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
व्याकोशानीव १२७.५३ विकसितानि इव
सन्धिः
व्याकोशानि + इव → व्याकोशानीव — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
समासः
विगतः कोशः येषां तानि — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्; ‘इव’ अव्ययम्
निर्यातितम् १२७.५५ प्रत्यर्पितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘यत्’ धातोः णिजन्तात् क्तः, ‘निर्’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कोष्ठागारम् १२७.५७ धान्यसंग्रहगृहम्
सन्धिः
कोष्ठ + आगारम् → कोष्ठागारम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
कोष्ठस्य आगारम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
धनदालयम् १२७.६२ कुबेरस्य निवासम्
सन्धिः
धनद + आलयम् → धनदालयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
धनदस्य आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
आत्मसखस्य १२७.६४ स्वस्य मित्रस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आत्मनः सखा — षष्ठीतत्पुरुषः (टच्-प्रत्ययः)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्