॥वाल्मीकिरामायणम् युद्धकाण्ड · सर्ग 49

युद्धकाण्ड — सर्ग 49

राम का विलाप

राम का होश में आना, लक्ष्मण के लिए विलाप, माताओं की चिन्ता, लक्ष्मण के गुणों का स्मरण, सुग्रीव को लौट जाने की अनुमति, विभीषण का आना और वानरों का भागना

घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ रुधिरोक्षितौ नागौ इव निःश्वसन्तौ शयानौ; ससुग्रीवाः वानरश्रेष्ठाः तौ परिवार्य शोकपरिप्लुताः तस्थुः। स्थिरत्वात् सत्त्वयोगात् च रामः शरैः संदानितः अपि प्रत्यबुध्यत, सरुधिरं निषण्णं भ्रातरं दृष्ट्वा च पर्यदेवयत् — ‘सीतया जीवितेन वा मम किं कार्यम्, यदि भ्राता युधि निर्जितः शेते? सीतासमा नारी लोके लभ्येत, लक्ष्मणसमः भ्राता सचिवः साम्परायिकः न। कौसल्यां सुमित्रां कैकेयीं भरतं शत्रुघ्नं च किं वक्ष्यामि? इहैव देहं त्यक्ष्यामि। यः मां नित्यम् आश्वासयति स्म, सः अद्य भाषितुं न शक्नोति। यथा सः मां वनम् अनुयातः, तथा अहम् अपि तं यमक्षयम् अनुयास्यामि। विभीषणः लङ्काराज्ये न अभिषिक्तः इति मम प्रलापः मिथ्या जातः।’ ततः सः सुग्रीवम् उवाच — ‘अङ्गदं पुरस्कृत्य ससैन्यः सागरं तर; युष्माभिः मित्रकार्यं कृतम्, दैवं न अतिक्रमितुं शक्यम्; यथेष्टं गच्छत।’ तत् श्रुत्वा वानराः अश्रूणि अवर्तयन्। ततः सैन्यानि स्थापयित्वा गदापाणिः विभीषणः त्वरितः आगतः; नीलाञ्जनचयोपमं तं रावणिं मत्वा वानराः दुद्रुवुः।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१रामस्य प्रबोधः, भ्रातुः दर्शनं च

१घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ।
निःश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ॥

२सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवमहाबलाः।
परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः॥

३एतस्मिन्नन्तरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान्।
स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्च शरैः संदानितोऽपि सन्॥

४ततो दृष्ट्वा सरुधिरं निषण्णं गाढमर्पितम्।
भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः॥

भयंकर बाण-बन्धन से बँधे दशरथ के दोनों पुत्र नागों की तरह लम्बी साँसें लेते हुए, रक्त से लथपथ पड़े थे। सुग्रीव सहित सभी महाबली श्रेष्ठ वानर उन दोनों महात्माओं को घेरकर शोक में डूबे खड़े थे। इसी बीच पराक्रमी राम बाणों से जकड़े होने पर भी अपनी दृढ़ता और सत्त्व के बल से होश में आ गए। तब रक्त से भीगे, निढाल पड़े, बाणों से गहरे बिंधे और दीन मुख वाले भाई को देखकर वे व्याकुल होकर विलाप करने लगे। राम का होश में आना उनके आत्मबल का फल है — ‘स्थिरत्वात् सत्त्वयोगात् च’ (दृढ़ता और सत्त्व के योग से) कहकर कवि कारण स्पष्ट बता देते हैं। शरीर बँधा है, पर मन दृढ़ है; इसलिए उन्हें पहले चेतना मिलती है। लक्ष्मण तो अभी भी मूर्च्छित हैं, उनका मुख दीन है। होश में आए राम का पहला विचार अपनी दशा का नहीं, भाई की दशा का है — यह उनके भ्रातृ-स्नेह की गहराई दिखाता है। ‘गाढम् अर्पितम्’ पद सूचित करता है कि लक्ष्मण के शरीर में बाण गहरे घुस गए हैं। वानरों के शोक का भी वर्णन है, जिससे अपने स्वामी के प्रति उनकी भक्ति प्रकट होती है। ‘नागों की तरह साँस लेते’ — यह उपमा पिछले सर्ग से चली आ रही है और नागपाश की याद दिलाती है।

Bound by that terrible bond of arrows, the two sons of Daśaratha lay drenched in blood, breathing like serpents. All the foremost monkeys, with mighty Sugrīva, stood around the two great heroes, overwhelmed with grief. Meanwhile valiant Rāma, fettered though he was by the arrows, came to his senses through his firmness and strength of spirit. Seeing his brother lying there, bloodied, deeply pierced, his face pale and wretched, he lamented in anguish. Rāma's waking is the fruit of his inner strength, and the poet names its cause plainly — his firmness and strength of spirit: his body was bound, but his mind was steady, and so he was the first to recover. Lakṣmaṇa was still unconscious, his face wan, the arrows driven deep into his body. Rāma's first thought on waking is not for himself but for his brother, which shows how deep his love for him ran. The monkeys' grief is described too, revealing their devotion to their master, and the image of the two brothers breathing like serpents, carried over from the previous sarga, recalls the serpent-noose that binds them.

त्रुटि बताएँ

२रामस्य विलापः — सीता, मातरः, भ्रातरः

५किं नु मे सीतया कार्यं लब्धया जीवितेन वा।
शयानं योऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम्॥

६शक्या सीतासमा नारी मर्त्यलोके विचिन्वता।
न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः॥

७परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान्वानराणां तु पश्यताम्।
यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः॥

८किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम्।
कथमम्बां सुमित्रां च पुत्रदर्शनलालसाम्॥

९विवत्सां वेपमानां च वेपन्तीं कुररीमिव।
कथमाश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना॥

१०कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम्।
मया सह वनं यातो विना तेनाहमागतः॥

११उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुमम्बासुमित्रया।
इहैव देहं त्यक्ष्यामि नहि जीवितुमुत्सहे॥

‘सीता मिल भी जाएँ तो मुझे उनसे या अपने जीवन से क्या काम, जब मैं आज अपने भाई को युद्ध में पराजित होकर पड़ा देख रहा हूँ? मर्त्यलोक में खोजने पर सीता जैसी स्त्री मिल सकती है, पर लक्ष्मण जैसा भाई, मन्त्री और युद्ध का साथी नहीं। यदि सुमित्रा का आनन्द बढ़ाने वाला यह पंचत्व को प्राप्त हो गया है, तो मैं वानरों के देखते-देखते अपने प्राण त्याग दूँगा। माता कौसल्या से मैं क्या कहूँगा, और कैकेयी से क्या? पुत्र को देखने के लिए लालायित माता सुमित्रा से कैसे कहूँगा? बछड़े से बिछुड़ी गाय की तरह काँपती, कुररी पक्षी की तरह थरथराती उन्हें, यदि मैं उसके बिना लौटूँगा, तो कैसे धीरज बँधाऊँगा? यशस्वी शत्रुघ्न और भरत से कैसे कहूँगा — ‘वह मेरे साथ वन गया था, और मैं उसके बिना लौट आया’? माता सुमित्रा के उलाहने को मैं सह न सकूँगा; यहीं देह त्याग दूँगा, जीने का मेरा उत्साह नहीं रहा।’ यहाँ राम का यह वचन प्रसिद्ध है — ‘सीता जैसी स्त्री मिल सकती है, लक्ष्मण जैसा भाई नहीं’। यह सीता का अपमान नहीं, बल्कि शोक की अधिकता में कही गई बात है; यहाँ भ्रातृ-स्नेह ही प्रधान है। ‘साम्परायिकः’ पद से विशेष रूप से कहा गया है कि लक्ष्मण युद्ध में सहायक हैं। माताओं की चिन्ता राम के कर्तव्य-बोध को दिखाती है — वे अपने दुःख से भी अधिक माताओं के दुःख की चिन्ता करते हैं, जैसे पिछले सर्ग में सीता ने कौसल्या की की थी। ‘विवत्सां वेपमानाम्’ की उपमा बछड़े से बिछुड़ी गाय-माता की दशा का स्मरण कराती है। सुमित्रा का उलाहना विशेष रूप से भय देने वाला है, क्योंकि उन्होंने ही लक्ष्मण को राम के साथ वन भेजा था। कैकेयी का नाम भी लिया गया है — राम के मन में उनके प्रति द्वेष नहीं है, वे भी माता ही हैं। राम का यह शोक उनके मानवीय पक्ष को प्रकाशित करता है — अवतार होकर भी वे मनुष्य की तरह दुःख अनुभव करते हैं। ‘परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान्’ (मैं प्राण त्याग दूँगा) निराशा की पराकाष्ठा है, पर ‘यदि’ शब्द से वे अभी भी संशय बनाए रखते हैं — लक्ष्मण पंचत्व को प्राप्त हुए हैं या नहीं।

"What use is Sītā to me, even if I win her back, or life itself, when today I see my brother lying beaten in battle? Search the world of mortals and a woman equal to Sītā could be found, but never a brother like Lakṣmaṇa, my counsellor and comrade in war. If the joy of Sumitrā has gone back to the elements, I will give up my life here, before the monkeys' eyes. What shall I say to my mother Kausalyā, and what to Kaikeyī? How shall I face mother Sumitrā, who longs to see her son? How shall I comfort her, trembling like a cow robbed of her calf, crying like an osprey, if I go back without him? How shall I tell Śatrughna and glorious Bharata, 'He went to the forest with me, and I have come back without him'? I could not bear mother Sumitrā's reproaches. I will give up my body here; I have no heart to live." Rāma's words here are famous — a woman like Sītā might be found, but not a brother like Lakṣmaṇa. They are no slight to Sītā but the excess of grief speaking; love for his brother is what fills him. "Comrade in war" singles out Lakṣmaṇa as his helper in battle. His thought for the mothers shows his sense of duty: he thinks of their sorrow even more than his own, as Sītā in the previous sarga thought of Kausalyā's. The cow robbed of her calf recalls a mother bereft. Sumitrā's reproach is what he dreads most, for it was she who sent Lakṣmaṇa to the forest with Rāma. He names Kaikeyī too; there is no hatred for her in his mind — she too is his mother. This grief reveals Rāma's human side: though he is an incarnation of the divine, he suffers like a man. His vow to give up his life is the depth of despair, yet the word "if" shows that he still does not know whether Lakṣmaṇa is really dead.

त्रुटि बताएँ

३लक्ष्मणस्य गुणानां स्मरणम्

१२धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ।
लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत्॥

१३त्वं नित्यं सुविषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण।
गतासुर्नाद्य शक्तोऽसि मामार्तमभिभाषितुम्॥

१४येनाद्य बहवो युद्धे निहता राक्षसाः क्षितौ।
तस्यामेवाद्य शूरस्त्वं शेषे विनिहतः शनैः॥

१५शयानः शरतल्पेऽस्मिन्सशोणितपरिस्रुतः।
शरभूतस्ततो भासि भास्करोऽस्तमिव व्रजन्॥

१६बाणाभिहतमर्मत्वान्न शक्नोषीह भाषितुम्।
रुजा चाब्रुवतो यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते॥

१७यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः।
अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम्॥

१८इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः।
इमामद्य गतोऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः॥

१९सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेन न संस्मरे।
परुषं विप्रियं चापि श्रावितं तु कदाचन॥

२०विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः।
इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः॥

२१अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः।
सोऽयमुर्व्यां हतः शेते महार्हशयनोचितः॥

‘मुझ दुष्कर्मी अनार्य को धिक्कार है, जिसके कारण यह लक्ष्मण प्राणहीन-सा बाणों की शय्या पर पड़ा सो रहा है। लक्ष्मण, तुम सदा मुझे, जब मैं बहुत दुःखी होता था, धीरज बँधाते थे; आज प्राणहीन होकर तुम मुझ दुःखी से बोल भी नहीं पाते। जिसने आज युद्ध में बहुत-से राक्षसों को धरती पर मार गिराया, वही शूरवीर तुम उसी धरती पर धीरे-धीरे मारे जाकर पड़े हो। रक्त से भीगे, बाणों की इस शय्या पर पड़े, बाणों से भरे तुम अस्त होते सूर्य की तरह चमक रहे हो। बाणों से मर्मस्थान आहत होने के कारण तुम यहाँ बोल नहीं पाते; पीड़ा के कारण कुछ न कह पाने वाले तुम्हारा भाव आँखों की लाली से सूचित हो रहा है। जैसे वह महातेजस्वी वन जाते हुए मेरे पीछे-पीछे चला आया था, वैसे ही मैं भी इसके पीछे यमलोक चला जाऊँगा। जो अपने प्रिय बन्धुजनों को प्रिय था और सदा मेरा अनुगामी रहा, वह मुझ अनार्य की दुर्नीतियों के कारण इस दशा को पहुँचा है। अत्यन्त क्रुद्ध होने पर भी वीर लक्ष्मण ने मुझे कभी कठोर या अप्रिय बात सुनाई हो, ऐसा मुझे स्मरण नहीं। जो एक ही वेग में पाँच सौ बाण छोड़ता था, वह लक्ष्मण बाणों और अस्त्रों में कार्तवीर्य से भी बढ़कर है। जो महात्मा इन्द्र के अस्त्रों को भी अपने अस्त्रों से काट सकता है, वह बहुमूल्य शय्या के योग्य यह धरती पर मरा पड़ा है।’ इस भाग में लक्ष्मण के तीन गुणों की स्तुति है — धीरज बँधाना, अनुगामी रहना और अस्त्रों का पराक्रम। ‘परुषं विप्रियं वा न श्रावितम्’ (कठोर या अप्रिय बात नहीं सुनाई) — यह वचन लक्ष्मण की विनम्रता का परम प्रमाण है; क्रुद्ध होकर भी उन्होंने बड़े भाई से कटु वचन नहीं कहा। राम अपने आपको ‘दुष्कृतकर्माणम् अनार्यम्’ कहकर कोसते हैं, क्योंकि उन्हीं के कारण भाई वन गया। ‘अस्त होते सूर्य’ की उपमा — जैसे लाल वर्ण का सूर्य अस्त के समय दमकता है, वैसे ही रक्त से भीगे लक्ष्मण। सहस्रबाहु कार्तवीर्य अर्जुन प्रसिद्ध धनुर्धर थे; उनसे भी बढ़कर कहना स्तुति है। ‘शनैः’ (धीरे-धीरे) पद मुद्रित पाठ में है, समीक्षित संस्करण में ‘परैः’ (शत्रुओं द्वारा)। ‘तुम सदा मुझ दुःखी को धीरज बँधाते थे’ — इस वचन से वनवास के सारे प्रसंग याद आते हैं: सीता-हरण के समय, जटायु की मृत्यु पर और पम्पा के तट पर लक्ष्मण ने ही राम को धीरज बँधाया था। आज वही मौन है, इसलिए राम का दुःख दुगुना है। ‘रुजा अब्रुवतः’ का वर्णन सूक्ष्म है — लक्ष्मण बोल नहीं पाते, पर उनकी आँखों की लाली उनकी वेदना कह देती है। ‘जैसे वह मेरे पीछे आया, वैसे मैं उसके पीछे जाऊँगा’ — यह प्रतिज्ञा भ्रातृ-धर्म की पारस्परिकता दिखाती है। धनुर्विद्या में लक्ष्मण की श्रेष्ठता बार-बार कही जाती है, जिससे उनके गिरने का आश्चर्य बढ़ जाता है — ऐसा वीर भी माया से गिरा दिया गया। ‘महार्हशयनोचितः’ वचन में राजकुमार के सुखों की स्मृति है और धरती पर सोने के साथ उसका विरोध।

"Shame on me, a wrongdoer, ignoble, for whose sake Lakṣmaṇa lies fallen on a bed of arrows as though lifeless! You always comforted me, Lakṣmaṇa, when I was most downcast; now, your life gone, you cannot speak to me in my distress. On the very ground where today you killed so many rākṣasas in battle, you now lie, my hero, struck down yourself. Lying on this bed of arrows, streaming with blood, turned into a mass of arrows, you shine like the sun as it goes down. With your vitals pierced by arrows you cannot speak, but though pain keeps you silent, the redness of your eyes tells what you feel. As that radiant one followed me when I went to the forest, so I will follow him to the house of Yama. He who loved his kin and was always devoted to me has come to this through the folly of an ignoble man like me. I cannot remember ever hearing a harsh or unkind word from heroic Lakṣmaṇa, not even when he was very angry. He could loose five hundred arrows in a single burst; in archery he surpassed even Kārtavīrya. He could destroy with his own weapons the weapons even of great Indra — and he lies dead on the ground, he who deserved the finest of beds." Three of Lakṣmaṇa's virtues are praised here: his comforting, his devotion and his prowess with weapons. That Rāma never heard a harsh word from him, even in anger, is the highest proof of his humility. Rāma calls himself a wrongdoer and ignoble because it was for his sake that his brother went to the forest. The setting sun, red as it goes down, is the image for Lakṣmaṇa red with blood. Kārtavīrya Arjuna, the thousand-armed, was a famous archer, and to surpass him is high praise. "You always comforted me" calls up every scene of the exile — when Sītā was carried off, when Jaṭāyu died, on the shores of Pampā — it was always Lakṣmaṇa who consoled Rāma; today he is silent, and Rāma's grief is doubled. The detail of the red eyes is subtle: Lakṣmaṇa cannot speak, but his eyes tell his pain. "As he followed me, so I will follow him" shows the give and take of brotherly duty. His mastery of arms is stressed again and again to heighten the wonder of his fall — even such a hero brought down by illusion — and the costly bed a prince deserves stands against the bare ground he lies on.

त्रुटि बताएँ

४सुग्रीवाय प्रतिगमनानुज्ञा, वानराणां रोदनं च

२२तत्तु मिथ्या प्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः।
यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः॥

२३अस्मिन्मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि।
मत्वा हीनं मया राजन्रावणोऽभिभविष्यति॥

२४अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यं सपरिच्छदम्।
सागरं तर सुग्रीव नीलेन च नलेन च॥

२५कृतं हि सुमहत्कर्म यदन्यैर्दुष्करं रणे।
ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च॥

२६अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च।
युद्धं केसरिणा संख्ये घोरं सम्पातिना कृतम्॥

२७गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च।
अन्यैश्च हरिभिर्युद्धं मदर्थे त्यक्तजीवितैः॥

२८न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीव मानुषैः।
यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा वा परं मम॥

२९कृतं सुग्रीव तत्सर्वं भवता धर्मभीरुणा।
मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः॥

३०अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुमर्हथ।
शुश्रुवुस्तस्य ये सर्वे वानराः परिदेवितम्॥

३१वर्तयांचक्रिरेऽश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः॥

‘मैं विभीषण को राक्षसों का राजा नहीं बना सका — मेरी कही वह बात झूठी होकर मुझे जलाएगी, इसमें संशय नहीं। सुग्रीव, तुम्हें इसी मुहूर्त यहाँ से लौट जाना चाहिए; राजन्, मेरे बिना तुम्हें असहाय समझकर रावण तुम पर आक्रमण कर देगा। सुग्रीव, अंगद को आगे करके, सेना और सामग्री सहित, नील और नल के साथ सागर पार कर जाओ। रण में तुमने वह बड़ा काम किया है जो दूसरों के लिए कठिन है; ऋक्षराज और गोलांगूलों के स्वामी से मैं सन्तुष्ट हूँ। अंगद, मैन्द और द्विविद ने भी काम किया है; केसरी और सम्पाति ने भयंकर युद्ध किया है। गवय, गवाक्ष, शरभ, गज और दूसरे वानरों ने मेरे लिए प्राणों की परवाह छोड़कर युद्ध किया है। सुग्रीव, मनुष्य दैव का उल्लंघन नहीं कर सकते। एक मित्र या सुहृद् जो कुछ अधिक से अधिक कर सकता है, वह सब तुम धर्मभीरु ने किया है। श्रेष्ठ वानरो, तुमने यह मित्र-कार्य पूरा किया है; मेरी अनुमति है, तुम सब जहाँ चाहो जा सकते हो।’ उनका यह विलाप जिन वानरों ने सुना, उन सबकी आँखों से — जिनकी आँखें काली न थीं — आँसू बहने लगे। इस भाग में राम की कृतज्ञता प्रधान है — शोक के समय में भी वे हर सहायक का नाम लेकर धन्यवाद देते हैं। विभीषण से की गई प्रतिज्ञा पूरी न होना उनके मन में जलन है — सत्यप्रतिज्ञ राम के लिए वचन का निष्फल होना मृत्यु से भी बढ़कर दुःख है। सुग्रीव की रक्षा की चिन्ता भी दिखाई देती है — कहीं रावण दुर्बल हुए सुग्रीव पर आक्रमण न कर दे। ‘दैव का उल्लंघन नहीं किया जा सकता’ — राम की यह स्वीकृति उनके मानुष-भाव की सूचक है। इकतीसवाँ श्लोक आधा ही है — ‘वर्तयांचक्रिरेऽश्रूणि…’। ‘तत्तु मिथ्या प्रलप्तम्’ (वह कही बात झूठी हो गई) वचन उस लंका-राज्याभिषेक की याद दिलाता है जो राम ने समुद्र-तट पर विभीषण के शरण में आने के समय किया था; तब राम ने उन्हें समुद्र-जल से अभिषिक्त किया था। अंगद को आगे करना भी अर्थपूर्ण है — सुग्रीव के बाद वही वानर-राज्य के उत्तराधिकारी हैं। नील और नल का नाम लेना सेतु-निर्माण का स्मरण कराता है; उसी सेतु से लौटना सम्भव है। ऋक्षराज जाम्बवान, गोलांगूलों के स्वामी गवाक्ष, हनुमान के पिता केसरी और सम्पाति — सबको क्रम से गिनाया गया है; राम किसी की सेवा नहीं भूलते। ‘मित्रकार्यम्’ पद से वे वानरों की सहायता को मैत्री का फल मानते हैं, ऋण नहीं। तीसवाँ श्लोक डेढ़ है, पर दो वाक्यों को जोड़ता है — राम की अनुमति और वानरों का सुनना। वानरों के आँसू उनके प्रेम का प्रमाण हैं — वे राम को छोड़कर जाना नहीं चाहते, अनुमति सुनकर भी रोते ही हैं। इससे ज्ञात होता है कि वानरों की सहायता केवल राजाज्ञा से नहीं, हृदय से भी की गई थी।

"And that promise I made, which now proves idle, will surely burn me: I have not made Vibhīṣaṇa king of the rākṣasas. Sugrīva, you must go back from here this very moment; thinking you are without me, Rāvaṇa will overpower you, my king. Put Aṅgada at your head and cross the ocean with your army and your followers, with Nīla and Nala. A very great deed has been done in battle, one that no one else could have done. I am grateful to the king of the bears and to the lord of the apes. Aṅgada has done great deeds, and Mainda and Dvivida; Kesarin and Sampāti fought a terrible fight; Gavaya, Gavākṣa, Śarabha, Gaja and other monkeys fought for my sake without a thought for their lives. But men cannot overstep fate, Sugrīva. Whatever the utmost a companion or a friend could do, you have done it all, you who fear to stray from dharma. You have done the work of friendship, bulls among monkeys; you all have my leave to go wherever you wish." All the monkeys who heard his lament shed tears from their tawny eyes. Gratitude is foremost here: even in his grief Rāma thanks each helper by name. His unkept promise to Vibhīṣaṇa burns him, for to Rāma, true to his word, a failed promise is worse than death. That promise recalls how, on the seashore when Vibhīṣaṇa came for refuge, Rāma had consecrated him king of Laṅkā with the water of the sea. He worries too for Sugrīva's safety, fearing Rāvaṇa will fall on him once he is weakened. His admission that men cannot overstep fate shows his human side. Aṅgada is put in front because after Sugrīva he is heir to the monkey kingdom, and Nīla and Nala are named because they built the bridge by which the army can return. The king of the bears is Jāmbavān, the lord of the apes Gavākṣa, and Kesarin is Hanumān's father; Rāma forgets no one's service. He calls their help "the work of friendship," the fruit of friendship, not a debt. And the monkeys' tears prove their love: they do not want to leave Rāma, and even hearing his leave they only weep, which shows their help came not from a king's command alone but from their hearts.

त्रुटि बताएँ

५विभीषणस्य आगमनं, वानराणां पलायनं च

३२ततः सर्वाण्यनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः।
आजगाम गदापाणिस्त्वरितं यत्र राघवः॥

३३तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम्।
वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास्तु रावणिम्॥

तब सारी सेनाओं को व्यवस्थित करके हाथ में गदा लिए विभीषण शीघ्रता से वहाँ आए जहाँ राघव थे। काले अंजन के ढेर के समान उन्हें तेज़ी से आते देखकर सब वानर यह समझकर भाग खड़े हुए कि ‘यह रावण का पुत्र है’। विभीषण का वर्ण इन्द्रजित् की तरह काला है और वे भी राक्षस हैं, इसलिए यह भ्रम स्वाभाविक है। यह प्रसंग अगले सर्ग की भूमिका है — वहाँ सुग्रीव, अंगद और जाम्बवान इस भ्रम को दूर करेंगे, फिर गरुड़ आएँगे। यहाँ वानरों के भय की गहराई सूचित होती है — इन्द्रजित् के नाम-मात्र से वे भाग जाते हैं।

Then Vibhīṣaṇa, having set all the troops in their places, came hurrying, mace in hand, to where Rāghava was. Seeing him hurrying towards them, dark as a heap of black collyrium, all the monkeys fled, thinking he was Rāvaṇa's son. Vibhīṣaṇa was as dark as Indrajit and a rākṣasa too, so the mistake was natural, and it shows how deep the monkeys' fear ran: at the mere thought of Indrajit they ran. This scene prepares for the next sarga, where Sugrīva, Aṅgada and Jāmbavān will clear up the mistake, and then Garuḍa will come.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्ग॥ ४९॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

२८ पदानि
संदानित ४९.३ बद्धः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘संदानितः + अपि’ → ‘संदानितोऽपि’ इति बाह्यसन्धौ उत्वं पूर्वरूपं च
समासः
समासः नास्ति — सम् + दा (दानि) क्त
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सत्त्वयोग ४९.३ मनोबलस्य सम्बन्धः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सत्त्वस्य योगः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (‘सत्त्वयोगात्’, हेतौ)
निषण्ण ४९.४ पतितं, भूमौ स्थितम्
सन्धिः
नि + सण्ण → निषण्ण — षत्वम्
समासः
समासः नास्ति — नि + सद् क्त
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘निषण्णम्’)
साम्परायिक ४९.६ युद्धे सहायकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सम्पराये (युद्धे) भवः — तद्धितान्तः (ठक्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पञ्चत्व ४९.७ मरणम् (पञ्चभूतेषु लयः)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पञ्चानां भावः — तद्धितान्तः (त्व)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पञ्चत्वम्’)
सुमित्रानन्दवर्धन ४९.७ लक्ष्मणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुमित्रायाः आनन्दं वर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पुत्रदर्शनलालसा ४९.८ पुत्रं द्रष्टुम् उत्कण्ठिता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पुत्रस्य दर्शने लालसा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘लालसाम्’)
विवत्सा ४९.९ पुत्रहीना
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगतः वत्सः यस्याः सा — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘विवत्साम्’)
कुररी ४९.९ क्रौञ्चजातीया पक्षिणी
सन्धिः
‘कुररीम् + इव’ → ‘कुररीमिव’ इति बाह्यसन्धौ सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
उपालम्भ ४९.११ निन्दा, आक्षेपः
सन्धिः
उप + आलम्भ → उपालम्भ — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — उप + आ + लभ् घञ्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अम्बासुमित्रया ४९.११ माता सुमित्रा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अम्बा चासौ सुमित्रा च — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘अम्बासुमित्रया’)
दुष्कृतकर्माणम् ४९.१२ पापकर्मा
सन्धिः
दुः + कृत → दुष्कृत — विसर्गस्य षत्वम्
समासः
दुष्कृतं कर्म येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘दुष्कृतकर्माणम्’)
गतासुवत् ४९.१२ मृतः इव
सन्धिः
गत + असु → गतासु — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
गताः असवः यस्य सः गतासुः (बहुव्रीहिः), तद्वत् — तद्धितान्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम्
सशोणितपरिस्रुत ४९.१५ रक्तेन आर्द्रः, स्रवद्रक्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोणितेन सह परिस्रुतः — सहबहुव्रीहिगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
बाणाभिहतमर्म ४९.१६ मर्मसु बाणैः विद्धत्वात्
सन्धिः
बाण + अभिहत → बाणाभिहत — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
बाणैः अभिहतानि मर्माणि यस्य सः — बहुव्रीहिः; मुद्रणे ‘बाणाभिहतमर्मत्वात्’ (त्व-प्रत्ययान्तम्, पञ्चमी) इति रूपम्
विभक्तिः
मुद्रितरूपे पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
दृष्टिराग ४९.१६ नेत्रयोः रक्तिमा, भावः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दृष्टेः रागः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘दृष्टिरागेण’)
यमक्षय ४९.१७ यमलोकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यमस्य क्षयः (निवासः) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अनुव्रत ४९.१८ अनुगामी, भक्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अनुगतं व्रतं यस्य — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुरुष्ट ४९.१९ अतीव क्रुद्धः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुष्ठु रुष्टः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘सुरुष्टेन’)
कार्तवीर्य ४९.२० सहस्रार्जुनः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘कार्तवीर्यात् + च’ → ‘कार्तवीर्याच्च’ इति बाह्यसन्धौ श्चुत्वम्
समासः
कृतवीर्यस्य अपत्यम् — तद्धितान्तः (अण्)
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (अपादाने, तुलनायाम्)
महार्हशयनोचित ४९.२१ बहुमूल्यशय्यायोग्यः
सन्धिः
शयन + उचित → शयनोचित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
महार्हं शयनं महार्हशयनं, तस्य उचितः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रलप्त ४९.२२ उक्तं वचनम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — प्र + लप् क्त
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सपरिच्छद ४९.२४ परिवारसहितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परिच्छदेन सह — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
गोलाङ्गूलाधिप ४९.२५ गवाक्षः
सन्धिः
गोलाङ्गूल + अधिप → गोलाङ्गूलाधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
गोलाङ्गूलानाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
त्यक्तजीवित ४९.२७ प्राणान् उपेक्ष्य युध्यमानाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
त्यक्तं जीवितं यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
धर्मभीरु ४९.२९ अधर्मात् भीतः, धर्मनिष्ठः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मात् भीरुः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘धर्मभीरुणा’)
कृष्णेतरेक्षण ४९.३१ पिङ्गलनेत्राः (वानराः)
सन्धिः
कृष्ण + इतर → कृष्णेतर; इतर + ईक्षण → इतरेक्षण — उभयत्र गुणसन्धिः
समासः
कृष्णात् इतराणि ईक्षणानि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
नीलाञ्जनचयोपम ४९.३३ कज्जलराशिसदृशः
सन्धिः
नील + अञ्जन → नीलाञ्जन — सवर्णदीर्घः; चय + उपम → चयोपम — गुणसन्धिः
समासः
नीलाञ्जनस्य चयः, तस्य उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्