- सन्धिः
- जात + संतापाम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जातः संतापः यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
युद्धकाण्ड — सर्ग 34
सरमा द्वारा रावण के निश्चय का निवेदन
सरमा का राम के पास जाने का प्रस्ताव, रावण का निश्चय जानने के लिए सीता की प्रार्थना, सरमा का छिपकर सुनना, माता और वृद्ध मन्त्री के उपदेश का रावण द्वारा तिरस्कार, और वानर-सेना का भेरी-शंख-नाद
रावणस्य वाक्येन मोहितां संतप्तां सीतां सरमा वाचा ह्लादयति — ‘अहं गुप्ता गत्वा रामाय तव कुशलं निवेद्य प्रतिनिवर्तितुम् उत्सहे; आकाशे मम गतिं पवनः गरुडः वा अपि अनुगन्तुं न समर्थः।’ सीता वदति — ‘त्वं गगनं रसातलं च गन्तुं समर्था; किन्तु यदि मम प्रियं कर्तव्यं, तर्हि रावणः किं करोति इति ज्ञातुम् इच्छामि; सः मायाबलः क्रूरः मां मोहयति, राक्षसीभिः तर्जापयति, अहम् उद्विग्ना अस्मि।’ सरमा गूढं गत्वा समन्त्रिणः रावणस्य निश्चयं श्रुत्वा प्रत्यागच्छति, सीतया परिष्वक्ता निवेदयति — ‘रावणस्य जनन्या अतिस्निग्धेन मन्त्रिवृद्धेन च सः ‘मैथिलीं रामाय सत्कृत्य देहि; जनस्थानस्य, समुद्रलङ्घनस्य, हनूमतः दर्शनस्य, रक्षसां वधस्य च निदर्शनं पर्याप्तम्’ इति बहु बोधितः; तथापि अर्थपरः अर्थम् इव सः त्वां मोक्तुं न इच्छति। अमृतः सन् त्वां न मोक्ष्यति — एषः मृत्युलोभात् निश्चयः। रामः संख्ये रावणं हत्वा त्वाम् अयोध्यां प्रतिनेष्यति।’ तदा भेरीशङ्खनादेन धरणीं कम्पयन् वानरसैन्यनादः श्रूयते, येन रावणस्य भृत्याः हतौजसः दीनाः भवन्ति।
१सरमायाः गमनप्रस्तावः
१अथ तां जातसंतापां तेन वाक्येन मोहिताम्।
सरमा ह्लादयामास महीं दग्धामिवाम्भसा॥
२ततस्तस्या हितं सख्याश्चिकीर्षन्ती सखी वचः।
उवाच काले कालज्ञा स्मितपूर्वाभिभाषिणी॥
३उत्सहेयमहं गत्वा त्वद्वाक्यमसितेक्षणे।
निवेद्य कुशलं रामे प्रतिच्छन्ना निवर्तितुम्॥
४नहि मे क्रममाणाया निरालम्बे विहायसि।
समर्थो गतिमन्वेतुं पवनो गरुडोऽपि वा॥
रावण के उस वचन से मोहित और सन्तप्त हुई उन सीता को सरमा ने अपनी वाणी से वैसे ही आह्लादित किया जैसे जल जली हुई धरती को। जैसे ग्रीष्म में तपी धरती वर्षा के जल से शीतल हो जाती है, वैसे ही सीता का सन्तप्त मन सरमा के वचन से शान्त हो गया। फिर सखी का हित करना चाहती हुई, समय को पहचानने वाली, मुस्कराकर बोलने वाली सखी सरमा ने अवसर के अनुकूल वचन कहा — ‘कजरारे नेत्रों वाली, मैं जाकर तुम्हारा वचन राम से निवेदन कर सकती हूँ, तुम्हारी कुशल कह सकती हूँ, और छिपी रहकर फिर लौट आ सकती हूँ। बिना आधार के आकाश में चलते समय मेरी गति का अनुसरण पवन या गरुड़ भी नहीं कर सकते।’ सरमा का यह प्रस्ताव उसकी मैत्री की पराकाष्ठा है — रावण की आज्ञा छोड़कर वह शत्रु के पास जाने को भी तैयार है। ‘कालज्ञा’ (समय को पहचानने वाली) विशेषण सूचित करता है कि वह अवसर जानती है — अब, जब युद्ध निकट है, सन्देश का महत्त्व है। ‘स्मितपूर्वाभिभाषिणी’ — वह पहले मुस्कराती है, फिर बोलती है; यह सज्जन का लक्षण है, जिसका प्रयोग वाल्मीकि राम के वर्णन में भी करते हैं। सरमा की आकाश में चलने की शक्ति राक्षसों की स्वाभाविक माया-शक्ति है; वह उसे सत्कार्य में लगाना चाहती है। पवन और गरुड़ का उल्लेख उसके वेग की अतिशयता दिखाता है — गरुड़ वेगवानों में श्रेष्ठ हैं, और पवन सर्वत्र जाने वाला। समीक्षित संस्करण में पहले श्लोक के उत्तरार्ध में ‘पृथिवीं द्यौरिवाम्भसा’ (जैसे आकाश जल से पृथ्वी को) पाठ है, मुद्रित पाठ में ‘महीं दग्धामिवाम्भसा’ (जैसे जल जली हुई धरती को) — उपमा का स्वरूप कुछ भिन्न है।
Sītā had been tormented and bewildered by Rāvaṇa's words, and Saramā refreshed her with her own words as rain refreshes scorched earth: as ground baked by the summer heat grows cool under the rains, so Sītā's burning mind was soothed by what Saramā said. Then, wishing to do her friend good, Saramā, who knew the right moment and always smiled before she spoke, said what the moment called for: "Dark-eyed lady, I am ready to go and give your message to Rāma, tell him you are well, and come back again unseen. When I travel through the empty sky, neither the wind nor even Garuḍa can keep up with me." Her offer is the height of friendship: she is ready to defy Rāvaṇa's orders and go to the enemy himself. "Knowing the right moment" shows that she understands the occasion — now, with war at hand, a message matters most. "Smiling before she spoke" is the mark of a good soul, the same phrase Vālmīki uses in describing Rāma. Her power to fly through the sky is the natural magic of the rākṣasas, and she wants to use it for a good end. Naming the wind and Garuḍa shows how swift she is, for Garuḍa is the fastest of the swift and the wind goes everywhere.
२सीतायाः प्रार्थना, रावणात् भयम्
५एवं ब्रुवाणां तां सीता सरमामिदमब्रवीत्।
मधुरं श्लक्ष्णया वाचा पूर्वशोकाभिपन्नया॥
६समर्था गगनं गन्तुमपि च त्वं रसातलम्।
अवगच्छाद्य कर्तव्यं कर्तव्यं ते मदन्तरे॥
७मत्प्रियं यदि कर्तव्यं यदि बुद्धिः स्थिरा तव।
ज्ञातुमिच्छामि तं गत्वा किं करोतीति रावणः॥
८स हि मायाबलः क्रूरो रावणः शत्रुरावणः।
मां मोहयति दुष्टात्मा पीतमात्रेव वारुणी॥
९तर्जापयति मां नित्यं भर्त्सापयति चासकृत्।
राक्षसीभिः सुघोराभिर्यो मां रक्षति नित्यशः॥
१०उद्विग्ना शङ्किता चास्मि न स्वस्थं च मनो मम।
तद्भयाच्चाहमुद्विग्ना अशोकवनिकां गता॥
११यदि नाम कथा तस्य निश्चितं वापि यद्भवेत्।
निवेदयेथाः सर्वं तद्वरो मे स्यादनुग्रहः॥
ऐसा कहती हुई उस सरमा से सीता ने पहले के शोक से भरी, मधुर और कोमल वाणी में यह कहा — ‘तुम आकाश और रसातल तक जाने में समर्थ हो; मेरे लिए जो करना है, उसे आज समझ लो। यदि मेरा प्रिय करना है, यदि तुम्हारी बुद्धि स्थिर है, तो मैं चाहती हूँ कि तुम जाकर जानो कि रावण क्या कर रहा है। माया ही जिसका बल है, जो शत्रुओं को रुलाने वाला क्रूर रावण है, वह दुष्टात्मा रावण मुझे अभी-अभी पी गई वारुणी (मदिरा) की तरह मोहित कर देता है। जो अत्यन्त भयंकर राक्षसियों से मेरी नित्य रखवाली करवाता है, वह उनसे मुझे नित्य धमकवाता और बार-बार फटकरवाता है। मैं उद्विग्न और शंकित हूँ; मेरा मन स्वस्थ नहीं है; उसके भय से उद्विग्न होकर मैं अशोकवाटिका में आई हूँ। मन्त्रियों के साथ उसकी जो बातचीत हो, या जो निश्चय हुआ हो, वह सब मुझे बता देना — यही मुझ पर तुम्हारा परम अनुग्रह और वरदान होगा।’ सीता की प्रार्थना विवेकपूर्ण है — वे राम के लिए सन्देश नहीं, बल्कि शत्रु के निश्चय का ज्ञान माँगती हैं। पहले माया से ठगी गई वे अब सत्य जानना चाहती हैं, क्योंकि सत्य का ज्ञान ही माया की औषधि है। वारुणी की उपमा सूक्ष्म है — मदिरा पीते ही बुद्धि हर लेती है, वैसे ही रावण की माया ने क्षण भर में उनका विवेक हर लिया। ‘शत्रुरावणः’ — जो शत्रुओं को रुलाता है; यह ‘रावण’ नाम की व्युत्पत्ति है। ‘तर्जापयति’ और ‘भर्त्सापयति’ प्रेरणार्थक क्रियापद हैं — वह स्वयं नहीं, राक्षसियों के द्वारा धमकाता है। सीता का ‘उद्विग्न’ शब्द का दो बार प्रयोग उनके मानसिक क्लेश को और प्रबल कर देता है।
Still weighed down by her earlier grief, Sītā answered her in a sweet, gentle voice: "You can go to the sky or even to the underworld. Now understand what needs to be done for me here. If you want to do what I would like, and if your mind is set on it, I want you to go and find out what Rāvaṇa is doing. That cruel Rāvaṇa, strong in magic, who makes his enemies weep, that wicked one, bewilders me the way wine does the moment it is drunk. Every day he has me threatened, and again and again reviled, by the fearsome rākṣasīs who guard me constantly. I am anxious and afraid, and my mind is never at rest; it was in anxiety and fear of him that I came to the Aśoka grove. If there is any talk of me between him and his ministers, or if anything has been decided, tell me all of it; that would be the greatest kindness you could do me." Sītā's request is wise: she asks not for a message to Rāma but to know the enemy's decision. Deceived once by illusion, she now wants the truth, for knowing the truth is the only remedy for illusion. The image of wine is apt: wine clouds the mind the moment it is drunk, and Rāvaṇa's illusion stole her judgment in an instant. "Who makes his enemies weep" is the meaning of Rāvaṇa's name, "the one who causes wailing." He does not threaten her himself but has her threatened through the rākṣasīs, and her saying twice that she is anxious makes her distress all the stronger.
३सरमायाः गूढं श्रवणं प्रत्यागमनं च
१२साप्येवं ब्रुवतीं सीतां सरमा मृदुभाषिणी।
उवाच वदनं तस्याः स्पृशन्ती बाष्पविक्लवम्॥
१३एष ते यद्यभिप्रायस्तस्माद्गच्छामि जानकि।
गृह्य शत्रोरभिप्रायमुपावर्तामि मैथिलि॥
१४एवमुक्त्वा ततो गत्वा समीपं तस्य रक्षसः।
शुश्राव कथितं तस्य रावणस्य समन्त्रिणः॥
१५सा श्रुत्वा निश्चयं तस्य निश्चयज्ञा दुरात्मनः।
पुनरेवागमत्क्षिप्रमशोकवनिकां शुभाम्॥
१६सा प्रविष्टा ततस्तत्र ददर्श जनकात्मजाम्।
प्रतीक्षमाणां स्वामेव भ्रष्टपद्मामिव श्रियम्॥
१७तां तु सीता पुनः प्राप्तां सरमां प्रियभाषिणीम्।
परिष्वज्य च सुस्निग्धं ददौ च स्वयमासनम्॥
१८इहासीना सुखं सर्वमाख्याहि मम तत्त्वतः।
क्रूरस्य निश्चयं तस्य रावणस्य दुरात्मनः॥
१९एवमुक्ता तु सरमा सीतया वेपमानया।
कथितं सर्वमाचष्ट रावणस्य समन्त्रिणः॥
ऐसा कहती हुई सीता के आँसुओं से व्याकुल मुख को छूते हुए मृदुभाषिणी सरमा बोली — ‘जानकी, यदि तुम्हारा यही अभिप्राय है, तो मैं जाती हूँ; मैथिली, शत्रु का अभिप्राय जानकर लौट आऊँगी।’ ऐसा कहकर वह वहाँ से उस राक्षस के पास गई और मन्त्रियों सहित रावण की कही हुई बातें सुनीं। निश्चय को समझने वाली वह उस दुरात्मा का निश्चय सुनकर फिर शीघ्र सुन्दर अशोकवाटिका में लौट आई। वहाँ प्रवेश करके उसने अपनी ही प्रतीक्षा करती हुई जनकनन्दिनी को देखा, जो उस लक्ष्मी के समान थीं जिसके हाथ से कमल गिर गया हो। फिर लौटी हुई प्रियभाषिणी सरमा को सीता ने बड़े स्नेह से गले लगाया और स्वयं आसन दिया — ‘यहाँ सुख से बैठकर मुझे सब ठीक-ठीक बताओ — उस क्रूर दुरात्मा रावण का निश्चय।’ काँपती हुई सीता के ऐसा कहने पर सरमा ने मन्त्रियों सहित रावण की कही हुई सारी बात बताई। ‘भ्रष्टपद्मा श्री’ (जिसका कमल गिर गया हो, वह लक्ष्मी) — यह उपमा मर्मस्पर्शी है; सीता उस लक्ष्मी के समान हैं जिसके हाथ से कमल गिर पड़ा हो; सौन्दर्य विद्यमान है, पर शोभा नष्ट हो गई है। सीता का स्वयं आसन देना सखी के प्रति सम्मान दिखाता है — राजपुत्री एक राक्षसी का आदर-सत्कार करती हैं। ‘निश्चयज्ञा’ (निश्चय को समझने वाली) — सरमा का यह विशेषण उसकी बुद्धि सूचित करता है; वह केवल शब्द नहीं, उनका तात्पर्य भी समझती है। सीता का काँपना — भय और आशा मिले हुए हैं, क्योंकि वे नहीं जानतीं कि क्या सुनेंगी। सरमा का काम शीघ्र होता है — जाना, सुनना और लौटना मानो क्षण भर में पूरे हो गए। ‘बाष्पविक्लव’ (आँसुओं से व्याकुल) मुख का स्पर्श सखी की आत्मीयता दिखाता है। सरमा के निवेदन से पहले सीता का ‘ठीक-ठीक बताओ’ का आग्रह दिखाता है कि अब वे किसी के भी वचन को परखकर ही स्वीकार करती हैं, क्योंकि एक बार माया से ठगी जा चुकी हैं।
Stroking Sītā's tear-stained face, gentle-spoken Saramā answered, "If that is what you want, Jānakī, I will go. And when I have found out the enemy's intention, Maithilī, I will come back." With these words she went off, and, close to that rākṣasa, she heard what Rāvaṇa was saying with his ministers. Having heard the wicked king's decision — she knew well how to read a decision — she hurried back to the lovely Aśoka grove. Going in, she found Janaka's daughter waiting for her, like the goddess Śrī with the lotus fallen from her hand. Sītā embraced Saramā warmly as she came back, the sweet-spoken friend, and gave her a seat herself. "Sit here at your ease," she said, "and tell me everything truly — what that cruel, evil-minded Rāvaṇa has decided." Addressed like this by the trembling Sītā, Saramā told her everything Rāvaṇa and his ministers had said. The image of Śrī with the lotus fallen from her hand is poignant: Sītā's beauty remains, but its radiance is gone. By giving her friend a seat herself, the princess honours the rākṣasī and serves her. Saramā "knew how to read a decision": she grasps not just the words but what lies behind them. Sītā trembles because fear and hope are mixed in her, not knowing what she will hear. Saramā's errand is swiftly done — going, listening, returning, as if in a moment — and her stroking of Sītā's tearful face shows how close they are. Sītā's insistence on "the truth" shows that now, having once been tricked by illusion, she accepts no one's word without weighing it.
४रावणस्य निश्चयः, मातुः मन्त्रिवृद्धस्य च उपदेशः
२०जनन्या राक्षसेन्द्रो वै त्वन्मोक्षार्थं बृहद्वचः।
अतिस्निग्धेन वैदेहि मन्त्रिवृद्धेन चोदितः॥
२१दीयतामभिसत्कृत्य मनुजेन्द्राय मैथिली।
निदर्शनं ते पर्याप्तं जनस्थाने यदद्भुतम्॥
२२लङ्घनं च समुद्रस्य दर्शनं च हनूमतः।
वधं च रक्षसां युद्धे कः कुर्यान्मानुषो युधि॥
२३एवं स मन्त्रिवृद्धैश्च मात्रा च बहुबोधितः।
न त्वामुत्सहते मोक्तुमर्थमर्थपरो यथा॥
२४नोत्सहत्यमृतो मोक्तुं युद्धे त्वामिति मैथिलि।
सामात्यस्य नृशंसस्य निश्चयो ह्येष वर्तते॥
२५तदेषा सुस्थिरा बुद्धिर्मृत्युलोभादुपस्थिता।
भयान्न शक्तस्त्वां मोक्तुमनिरस्तः स संयुगे॥
२६राक्षसानां च सर्वेषामात्मनश्च वधेन हि।
निहत्य रावणं संख्ये सर्वथा निशितैः शरैः।
प्रतिनेष्यति रामस्त्वामयोध्यामसितेक्षणे॥
सरमा कहती है — ‘वैदेही, तुम्हें छुड़ाने के लिए राक्षसराज को उसकी माता ने और एक अत्यन्त स्नेही वृद्ध मन्त्री ने बहुत बड़ी बात कहकर प्रेरित किया — ‘मैथिली को सत्कारपूर्वक मनुष्यों के राजा राम को लौटा दो; जनस्थान में जो अद्भुत घटना हुई, वही तुम्हारे लिए पर्याप्त उदाहरण है। समुद्र को लाँघना, हनुमान का (सीता को) देखना, और युद्ध में राक्षसों का वध — कौन मनुष्य युद्ध में ऐसा कर सकता है?’ इस प्रकार वृद्ध मन्त्रियों और माता के बहुत समझाने पर भी, जैसे धन का लोभी धन को नहीं छोड़ता, वैसे ही वह तुम्हें छोड़ने का साहस नहीं करता। मैथिली, युद्ध में मरे बिना वह तुम्हें छोड़ने को तैयार नहीं — मन्त्रियों सहित उस क्रूर का यही निश्चय है। मृत्यु के लोभ से उत्पन्न उसकी यह बुद्धि अत्यन्त स्थिर है; जब तक वह युद्ध में परास्त न हो, तब तक भय से वह तुम्हें नहीं छोड़ सकता — सब राक्षसों और अपने वध से ही (तुम छूटोगी)। कजरारे नेत्रों वाली, राम युद्ध में तीखे बाणों से रावण को सर्वथा मारकर तुम्हें अयोध्या ले जाएँगे।’ हिन्दी भाष्य ‘मन्त्रिवृद्ध’ शब्द की व्याख्या ‘एक वृद्ध मन्त्री’ करता है — टीकाकारों के मत में वह अविद्ध या माल्यवान् है। ‘जैसे धन का लोभी धन को’ — यह उपमा है; लोभी धन नहीं छोड़ता, वैसे ही रावण सीता को नहीं छोड़ता। ‘मृत्युलोभात्’ (मृत्यु के लोभ से) — इसमें विडम्बना है; रावण मानो मृत्यु का ही लोभी है, उसका हठ विनाश के लिए ही है। ‘अमृतः सन्’ (मरे बिना) — जीते-जी वह तुम्हें नहीं छोड़ेगा, अर्थात् उसकी मृत्यु से ही तुम्हारी मुक्ति है। छब्बीसवाँ श्लोक छह पादों का है।
Saramā said: "Vaidehī, the lord of the rākṣasas has been urged at length to set you free, by his mother and by a very devoted old counsellor. 'Give Maithilī back to Rāma, lord of men, with all honour,' they said. 'What wonders happened in Janasthāna are proof enough for you. The crossing of the ocean, the coming of Hanūmān, the slaughter of rākṣasas in battle — what mere man could do such things in war?' But though his elderly ministers and his mother urged him again and again, he will not let you go, just as a miser will not let go of his money. While he lives he will never bring himself to release you, Maithilī, unless he dies in battle; that is the settled resolve of that cruel king and his ministers. This firm resolve has come over him from a craving for death. Out of fear he cannot let you go until he is overthrown in battle, with the slaughter of all the rākṣasas and of himself. Rāma will kill Rāvaṇa in battle with his sharp arrows and take you back to Ayodhyā, dark-eyed lady." As a miser will not part with his wealth, Rāvaṇa will not part with Sītā. "A craving for death" is ironic: Rāvaṇa seems to lust after death itself, and his stubbornness can only lead to his ruin. "While he lives he will not release you" means that only his death will bring her freedom.
५वानरसेनायाः भेरीशङ्खनादः
२७एतस्मिन्नन्तरे शब्दो भेरीशङ्खसमाकुलः।
श्रुतो वै सर्वसैन्यानां कम्पयन्धरणीतलम्॥
२८श्रुत्वा तु तं वानरसैन्यनादं लङ्कागता राक्षसराजभृत्याः।
हतौजसो दैन्यपरीतचेष्टाः श्रेयो न पश्यन्ति नृपस्य दोषात्॥
इसी बीच भेरियों और शंखों से भरा, सारी सेनाओं का, धरती को कँपाता हुआ शब्द सुनाई दिया। वानर-सेना का वह नाद सुनकर लंका में रहने वाले राक्षसराज के सेवक तेजहीन हो गए और उनकी चेष्टाएँ दीनता से भर गईं; राजा के दोष के कारण उन्हें अपना कल्याण नहीं दिखाई देता था। अन्तिम श्लोक उपजाति छन्द में है। वानरों का नाद मानो राक्षसों के भेरी-नाद का उत्तर है — पिछले सर्ग में लंका में युद्ध की तैयारी का कोलाहल था, अब वानर-सेना का गर्जन है। ‘राजा के दोष के कारण’ — कवि स्पष्ट कहते हैं कि प्रजा के दुःख का कारण राजा का अधर्म है। राक्षस भी रावण का दोष जानते हैं, पर कुछ कर नहीं सकते। इस प्रकार सर्ग सरमा के आश्वासन के साथ राक्षसों की निराशा को स्थापित करके समाप्त होता है। ‘हतौजसः’ (तेजहीन) पद दिखाता है कि युद्ध से पहले ही उनका मनोबल टूट गया।
At that moment a sound mixed with drums and conches was heard from all the armies, making the earth tremble. Hearing that roar of the monkey army, the servants of the rākṣasa king in Laṅkā lost heart; everything they did was filled with dejection, and because of their king's fault they could see no good ahead. The monkeys' roar is like an answer to the rākṣasas' drums: in the previous sarga came the din of Laṅkā arming for war, and now the war-cry of the monkey host. "Because of their king's fault," the poet says plainly: the suffering of the people is caused by the king's wrongdoing. Even the rākṣasas know Rāvaṇa's fault, but they can do nothing about it. So the sarga ends, setting Saramā's comfort beside the rākṣasas' despair; that they "lost heart" shows their spirit was broken before the battle had even begun.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ह्लाद्’ धातोः णिजन्तात् आम्-लिट्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कृ’ धातोः सन्नन्तात् शतृ, ङीप्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- स्मितपूर्व + अभिभाषिणी → स्मितपूर्वाभिभाषिणी — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- स्मितं पूर्वं यथा तथा अभिभाषते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि, ङीप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + छन्ना → प्रतिच्छन्ना — छत्वम् (तुक्-आगमः)
- समासः
- समासः नास्ति — क्तान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निर् + आलम्बे — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निर्गतः आलम्बः यस्मात् तस्मिन् — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- पूर्वशोक + अभिपन्नया → सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पूर्वशोकेन अभिपन्ना — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘वाचा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मत् + अन्तरे → मदन्तरे — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
- समासः
- मम अन्तरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- शत्रु + रावणः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शत्रून् रावयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पीतमात्रा + इव → पीतमात्रेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- पीता एव पीतमात्रा — मयूरव्यंसकादिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वारुणी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘तर्ज्’ धातोः णिजन्तम् (पुक्-आगमः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भर्त्स्’ धातोः णिजन्तम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- तद् + भयात् → तद्भयात्; भयात् + च → भयाच्च (श्चुत्वम्); च + अहम् → चाहम् (सवर्णदीर्घः); अहम् + उद्विग्ना
- समासः
- तस्मात् भयम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘भयात्’ — पञ्चमी; ‘उद्विग्ना’ — प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘विद्’ धातोः णिजन्तात् विधिलिङ् (आत्मनेपदम्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विधिलिङ्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- बाष्प + विक्लवम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बाष्पैः विक्लवम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वदनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- उप + आ + वर्तामि → उपावर्तामि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (भविष्यदर्थे)
- सन्धिः
- स + मन्त्रिणः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मन्त्रिभिः सह वर्तमानः — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘रावणस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निश्चय + ज्ञा — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निश्चयं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- भ्रष्टपद्माम् + इव — मकारस्य अग्रिमस्वरेण संयोगः
- समासः
- भ्रष्टं पद्मं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सु + स्निग्धम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु स्निग्धम् — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- अव्ययवत् (द्वितीया)
- सन्धिः
- त्वत् + मोक्ष → त्वन्मोक्ष — अनुनासिकसन्धिः (त् → न्); मोक्ष + अर्थम् → सवर्णदीर्घः
- समासः
- तव मोक्षः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मै इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- अभि + सत्कृत्य — उपसर्गयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- कुर्यात् + मानुषः → कुर्यान्मानुषः — अनुनासिकसन्धिः; पदान्ते विसर्गस्य उत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘कुर्यात्’ — विधिलिङ्; ‘मानुषः’ — प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- बहु + बोधितः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बहु बोधितः — सुप्सुपासमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + उत्सहति → नोत्सहति (गुणः); उत्सहति + अमृतः → यण्सन्धिः; पदान्ते उत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उत्सहति’ — लट्; ‘अमृतः’ — प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मृत्युलोभात् + उपस्थिता → मृत्युलोभादुपस्थिता — जश्त्वसन्धिः
- समासः
- मृत्योः लोभः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘मृत्युलोभात्’ — पञ्चमी; ‘उपस्थिता’ — प्रथमा
- सन्धिः
- प्रति + नेष्यति — उपसर्गयोगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- दैन्यपरीत + चेष्टाः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दैन्येन परीताः चेष्टाः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्