- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वीराणां समितिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वीरसमिती’ इति मुद्रणे दीर्घान्तम्)
युद्धकाण्ड — सर्ग 24
लंका-दर्शन, शुक का निवेदन और रावण की डींग
वानर-सेना की शोभा, राम द्वारा लंका का वर्णन, व्यूह-रचना, शुक को छोड़ना, शुक द्वारा रावण को राम के बल का निवेदन, और रावण की आत्मप्रशंसा
सुग्रीवेण व्यवस्थिता वानरसेना शारदी पौर्णमासी इव विरराज, तस्याः भारेण वसुंधरा प्रचचाल। लङ्कायां भेरीमृदङ्गघोषं श्रुत्वा वानराः अपि घोषवत्तरं विनेदुः। चित्रध्वजपताकिनीं लङ्कां दृष्ट्वा रामः सीतां स्मृत्वा दूयमानः लक्ष्मणाय तस्याः शोभाम् अवर्णयत्, ततः शास्त्रदृष्टेन विधिना व्यूहं रचयामास — उरसि अङ्गदनीलौ, दक्षिणपार्श्वे ऋषभः, सव्ये गन्धमादनः, मूर्ध्नि रामलक्ष्मणौ, कुक्षौ जाम्बवत्सुषेणवेगदर्शिनः, जघने सुग्रीवः। रामस्य आज्ञया शुकः मुक्तः रावणम् उपागम्य ‘वानराः न संभाष्याः; सेतुं बद्ध्वा रामः परतीरे तिष्ठति; सीतां देहि युद्धं वा’ इति निवेदयत्। रावणः क्रुद्धः ‘सर्वलोकभयात् अपि सीतां न दास्यामि; मम शराः रामं भ्रमराः पुष्पितं पादपम् इव अभिधाविष्यन्ति; मम चापमयीं वीणां रणे वादयिष्यामि; इन्द्रवरुणयमकुबेराः अपि मां न धर्षयितुं शक्ताः’ इति आत्मानं श्लाघते।
१वानरसेनायाः शोभा उभयपक्षघोषश्च
१सा वीरसमिती राज्ञा विरराज व्यवस्थिता।
शशिना शुभनक्षत्रा पौर्णमासीव शारदी॥
२प्रचचाल च वेगेन त्रस्ता चैव वसुंधरा।
पीड्यमाना बलौघेन तेन सागरवर्चसा॥
३ततः शुश्रुवुराकुष्टं लङ्कायां काननौकसः।
भेरीमृदङ्गसंघुष्टं तुमुलं लोमहर्षणम्॥
४बभूवुस्तेन घोषेण संहृष्टा हरियूथपाः।
अमृष्यमाणास्तद्घोषं विनेदुर्घोषवत्तरम्॥
५राक्षसास्तत्प्लवंगानां शुश्रुवुस्तेऽपि गर्जितम्।
नर्दतामिव दृप्तानां मेघानामम्बरे स्वनम्॥
सुग्रीव द्वारा विधिपूर्वक व्यवस्थित वह वीरों की सेना शुभ नक्षत्रों और चन्द्रमा से युक्त शरद् ऋतु की पूर्णिमा की रात की भाँति शोभा पा रही थी। सागर जैसी उस सेना-राशि से दबी हुई पृथ्वी मानो भयभीत होकर वेग से डगमगाने लगी। तब वनवासी वानरों ने लंका में नगाड़ों और मृदंगों से गूँजता हुआ, तुमुल, रोमांचकारी कोलाहल सुना। उस घोष से वानर-यूथपति हर्षित हो उठे; उस घोष को सहन न करते हुए उन्होंने उससे भी ऊँचा गर्जन किया। राक्षसों ने भी वानरों का वह गर्जन सुना, जो आकाश में मदमत्त होकर गरजते मेघों के शब्द जैसा था। यहाँ दोनों सेनाओं का पहला सम्पर्क शब्द से ही होता है — अभी आमना-सामना नहीं हुआ, पर घोष एक-दूसरे तक पहुँच जाता है। लंका का नगाड़ों का घोष युद्ध की तैयारी का सूचक है; वानरों का प्रति-घोष उसका उत्तर है। ‘अमृष्यमाणाः’ (सहन न करते हुए) — इस शब्द से वानरों की होड़ सूचित होती है; वे शत्रु का घोष सहन नहीं कर पाते, इसलिए और अधिक गरजते हैं। शरद् की पूर्णिमा की उपमा सेना की शान्त, सुव्यवस्थित शोभा को, और सागर की उपमा उसके विस्तार और वेग को दिखाती है — एक ही प्रसंग में सौम्य और भीषण दोनों रूप। पृथ्वी का काँपना सेना के भार की अतिशयोक्ति है, जो पुराण-काव्यों में प्रसिद्ध है। इस सर्ग में सेना पहली बार लंका के पास खड़ी है; इसलिए कवि उसकी शोभा और भयानकता दोनों एक साथ दिखाते हैं। वानर शत्रु का घोष सुनकर डरते नहीं, बल्कि हर्षित होते हैं — उनमें युद्ध का उत्साह भरपूर है। मेघ-गर्जन की उपमा से सूचित होता है कि वानरों का नाद आकाश में व्याप्त है।
Arrayed in due order by King Sugrīva, that gathering of heroes shone like an autumn night of full moon with its moon and auspicious stars. Pressed down by that mass of troops, vast as the ocean, the frightened earth shook violently. Then the forest-dwellers heard from Laṅkā a tumultuous, hair-raising din of kettledrums and tabors. At that sound the monkey chiefs were thrilled, and, unable to bear it, they roared back louder still, and the rākṣasas in turn heard the monkeys' roaring like the thunder of proud clouds rumbling in the sky. The two armies first meet through sound: they cannot yet see each other, but each hears the other. The drums of Laṅkā signal that it is ready for war, and the monkeys' roar is the reply; "unable to bear it" shows their rivalry, for they cannot endure the enemy's din and so roar louder. The full moon of autumn conveys the army's calm, orderly beauty, and the ocean its size and force, so that in one scene the army is both gentle and terrible. The earth shaking under its weight is a well-known exaggeration of the old poems. Now that the army stands near Laṅkā for the first time, the poet shows its splendour and its menace together. The monkeys are not frightened by the enemy's drums but delighted, full of eagerness for battle, and the thunder of clouds makes their roar fill the sky.
२रामस्य सीतास्मरणं लङ्कावर्णनं च
६दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम्।
जगाम मनसा सीतां दूयमानेन चेतसा॥
७अत्र सा मृगशावाक्षी रावणेनोपरुध्यते।
अभिभूता ग्रहेणेव लोहिताङ्गेन रोहिणी॥
८दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य समुद्वीक्ष्य च लक्ष्मणम्।
उवाच वचनं वीरस्तत्कालहितमात्मनः॥
९आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थितां पश्य लक्ष्मण।
मनसेव कृतां लङ्कां नगाग्रे विश्वकर्मणा॥
१०विमानैर्बहुभिर्लङ्का संकीर्णा रचिता पुरा।
विष्णोः पदमिवाकाशं छादितं पाण्डुभिर्घनैः॥
११पुष्पितैः शोभिता लङ्का वनैश्चित्ररथोपमैः।
नानापतगसंघुष्टफलपुष्पोपगैः शुभैः॥
१२पश्य मत्तविहंगानि प्रलीनभ्रमराणि च।
कोकिलाकुलखण्डानि दोधवीति शिवोऽनिलः॥
रंग-बिरंगी ध्वजाओं और पताकाओं से सजी लंका को देखकर दशरथनन्दन राम व्यथित चित्त से मन ही मन सीता के पास पहुँच गए — ‘यहीं वह मृग-शावक जैसे नेत्रों वाली रावण द्वारा बन्दी बनाई गई है, जैसे लाल अंगों वाले ग्रह (मंगल) से पीड़ित रोहिणी।’ लम्बी और गरम साँस लेकर, लक्ष्मण की ओर देखकर वीर राम ने उस समय के लिए उचित अपनी बात कही — ‘लक्ष्मण, पर्वत की चोटी पर मानो विश्वकर्मा ने मन से ही रची हुई, आकाश को मानो खुरचती हुई ऊँची उठी इस लंका को देखो। पहले बहुत-से विमानों से भरी हुई रची गई यह लंका सफ़ेद बादलों से ढके विष्णुपद (आकाश) की भाँति शोभा पा रही है। चैत्ररथ वन जैसे, अनेक पक्षियों के कलरव से गूँजते, फल-फूलों से युक्त, सुन्दर, फूले हुए वनों से यह शोभित है। मतवाले पक्षियों वाले, भौंरों से भरे (फूलों में छिपे भौंरों वाले), कोयलों से भरे कुंजों वाले इन उपवनों को देखो, जिन्हें कल्याणकारी वायु बार-बार झकझोर रही है।’ राम के मन में दो भाव एक साथ हैं — सीता के वियोग का दुःख और लंका के सौन्दर्य पर विस्मय। रोहिणी की उपमा विशेष रूप से सार्थक है — रोहिणी चन्द्रमा की प्रिया है, और लाल अंगों वाला मंगल ग्रह क्रूर है; वैसे ही राम की प्रिया सीता क्रूर रावण से पीड़ित हैं। लंका ‘मनसा इव कृता’ (मानो मन से रची गई) — उसका शिल्प मानवीय कौशल से परे है, मानो विश्वकर्मा के संकल्प मात्र से बनी हो। उसके उद्यान कुबेर के चैत्ररथ वन के समान हैं। वायु फूलों को हिलाती है, भौंरे फूलों में छिपे हैं, कोयलें कूकती हैं — युद्ध से ठीक पहले वसन्त जैसा शान्त चित्र। यह विरोध करुण भाव उत्पन्न करता है — ऐसी सुन्दर नगरी शीघ्र ही युद्धभूमि बन जाएगी। राम की लम्बी, गरम साँस उनके भीतर के दुःख को प्रकट करती है, जिसे वे सेना के सामने नहीं दिखाते। लक्ष्मण ही उनके अन्तरंग हैं, इसलिए उन्हीं को लक्ष्य करके वे बोलते हैं। लंका के वर्णन से राम शत्रु का ऐश्वर्य स्वीकार करते हैं — वे शत्रु को कम करके नहीं आँकते। ‘विष्णोः पदम्’ (विष्णुपद) आकाश का नाम है, जो वामनावतार में विष्णु के पग रखने की याद दिलाता है। नगर की ऊँचाई, विमानों की अधिकता, उद्यानों की रमणीयता — ये सब रावण की समृद्धि के प्रमाण हैं। पर उसी नगर में सीता बन्दी हैं — सौन्दर्य के बीच दुःख। कोयलों और भौंरों का उल्लेख वसन्त ऋतु सूचित करता है, जो काव्य-परम्परा के अनुसार वियोगियों का दुःख बढ़ाती है।
Seeing Laṅkā with its bright banners and flags, Daśaratha's son thought of Sītā with a sorrowing heart: "Here that fawn-eyed one is held captive by Rāvaṇa, like Rohiṇī overpowered by the red planet." Sighing long and hot, the hero looked at Lakṣmaṇa and spoke what was in his mind at that moment: "See, Lakṣmaṇa, how Laṅkā rises on the mountain top as if to scratch the sky, as though Viśvakarman had built it by thought alone. Built long ago and crowded with many mansions, it looks like the sky, Viṣṇu's footstep, covered with white clouds. It is adorned with flowering groves like Kubera's Caitraratha, loud with birds of every kind, lovely and full of fruit and flowers. See the groves with their maddened birds, the bees clinging to the blossoms, the thickets full of cuckoos, all stirred by the gentle breeze." Two feelings fill Rāma's mind at once: the pain of separation from Sītā and wonder at Laṅkā's beauty. The comparison with Rohiṇī is especially apt: Rohiṇī is the moon's beloved and the red planet Mars is cruel, as Sītā, Rāma's beloved, is tormented by cruel Rāvaṇa. Laṅkā seems "built by thought alone", its craftsmanship beyond human skill, as if it had come into being by Viśvakarman's will, and its groves are like Kubera's Caitraratha. The breeze stirring the flowers, the bees hidden in blossoms, the cuckoos calling make a peaceful, spring-like picture on the eve of war, and the contrast is moving: so beautiful a city will soon become a battlefield. Rāma's long, hot sigh reveals the grief he does not show before the army; Lakṣmaṇa alone is his confidant, and so he speaks to him. In describing Laṅkā, Rāma acknowledges the enemy's wealth, never underrating his foe. "Viṣṇu's footstep" is a name for the sky, recalling Viṣṇu's great stride as the dwarf. The city's height, its many mansions and its lovely groves all prove Rāvaṇa's prosperity, yet in that very city Sītā is a captive, grief in the midst of beauty. The cuckoos and bees point to spring, the season that, as poets hold, deepens the pain of lovers apart.
३शास्त्रदृष्टेन विधिना व्यूहरचना
१३इति दाशरथी रामो लक्ष्मणं समभाषत।
बलं च तत्र विभजच्छास्त्रदृष्टेन कर्मणा॥
१४शशास कपिसेनां तां बलादादाय वीर्यवान्।
अङ्गदः सह नीलेन तिष्ठेदुरसि दुर्जयः॥
१५तिष्ठेद्वानरवाहिन्या वानरौघसमावृतः।
आश्रितो दक्षिणं पार्श्वमृषभो नाम वानरः॥
१६गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः।
तिष्ठेद्वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः॥
१७मूर्ध्नि स्थास्याम्यहं यत्तो लक्ष्मणेन समन्वितः।
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः॥
१८ऋक्षमुख्या महात्मानः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः।
जघनं कपिसेनायाः कपिराजोऽभिरक्षतु।
पश्चार्धमिव लोकस्य प्रचेतास्तेजसा वृतः॥
१९सुविभक्तमहाव्यूहा महावानररक्षिता।
अनीकिनी सा विबभौ यथा द्यौः साभ्रसम्प्लवा॥
२०प्रगृह्य गिरिशृङ्गाणि महतश्च महीरुहान्।
आसेदुर्वानरा लङ्कां मिमर्दयिषवो रणे॥
२१शिखरैर्विकिरामैनां लङ्कां मुष्टिभिरेव वा।
इति स्म दधिरे सर्वे मनांसि हरिपुङ्गवाः॥
इस प्रकार लक्ष्मण से कहकर दशरथनन्दन राम ने शास्त्र में बताई गई विधि से वहाँ सेना का विभाजन करते हुए वानर-सेना को आदेश दिया — ‘दुर्जय अंगद नील के साथ (व्यूह के) वक्षःस्थल पर रहें। वानरों के समूह से घिरे ऋषभ नामक वानर वानर-सेना के दाहिने पार्श्व पर रहें। गन्धहस्ती के समान दुर्जय, वेगवान गन्धमादन बाएँ पार्श्व पर रहें। मैं लक्ष्मण के साथ सावधान होकर सिर (अग्रभाग) पर रहूँगा। जाम्बवान, सुषेण और वेगदर्शी — ये तीनों महात्मा, रीछों के प्रमुख, मध्य भाग की रक्षा करें। जैसे तेज से घिरे प्रचेता (वरुण) संसार के पश्चिमी भाग की रक्षा करते हैं, वैसे ही वानरराज सुग्रीव वानर-सेना के पिछले भाग की रक्षा करें।’ भली-भाँति बँटे हुए महाव्यूह वाली, बड़े-बड़े वानरों से रक्षित वह सेना बादलों से भरे आकाश की भाँति शोभा पा रही थी। पर्वतों के शिखर और बड़े-बड़े वृक्ष लेकर, रण में लंका को कुचल डालने की इच्छा से वानर लंका के पास आ पहुँचे। ‘हम चोटियों से या घूँसों से इस लंका को बिखेर देंगे’ — सब श्रेष्ठ वानरों ने मन में यही ठान लिया। व्यूह की कल्पना गरुड़ के शरीर के रूप में की गई है — सिर, वक्ष, दोनों पार्श्व, मध्य भाग और पिछला भाग। राम स्वयं सिर पर — अग्रभाग में — रहते हैं, जहाँ संकट सबसे बड़ा है। सुग्रीव पिछले भाग में हैं, जैसे वरुण पश्चिम दिशा के रक्षक हैं। इस प्रकार सब प्रमुख वीर अपने-अपने स्थान पर नियुक्त हैं, जिससे सेना सब ओर से सुरक्षित है। बादलों से ढके आकाश जैसी सेना — वानरों के अनेक रंगों वाले शरीर मानो बादल हैं। वानरों का मनोरथ सरल है — घूँसों और चोटियों से लंका को चूर-चूर कर देना। व्यूह-रचना युद्धशास्त्र का मूल है। अंगद युवराज हैं, नील सेनापति — दोनों वक्षःस्थल पर हैं, जहाँ पहली टक्कर होगी। ऋषभ और गन्धमादन पार्श्व-रक्षक हैं, क्योंकि शत्रु पार्श्वों से आक्रमण कर सकते हैं। रीछ मध्य भाग में हैं — सेना के बीच में — जहाँ भार ढोने वालों और अशक्तों की रक्षा की जाती है। पिछले भाग में सुग्रीव हैं — राजा स्वयं पीछे की रक्षा करते हैं, जिससे कोई भागे नहीं और शत्रु पीछे से न आए। इस प्रकार हर एक का स्थान उसके गुणों के अनुसार निर्धारित है। वानरों का संकल्प — ‘चोटियों से या घूँसों से’ — सूचित करता है कि उनके शस्त्र प्रकृति के दिए हुए ही हैं; वे धनुष-बाण धारण नहीं करते, बल्कि पर्वत और वृक्ष। प्रचेता की उपमा से सूचित होता है कि सुग्रीव का स्थान दिक्पाल के स्थान की भाँति महत्त्वपूर्ण है।
Having spoken so to Lakṣmaṇa, Rāma, son of Daśaratha, divided his forces there by the method laid down in the treatises and took command of the monkey army. "Let invincible Aṅgada stand with Nīla at the breast. Let the monkey Ṛṣabha, with a host of monkeys around him, hold the right flank of the monkey army, and let swift Gandhamādana, unassailable as a scent-elephant, hold the left. I will stand at the head, on my guard, with Lakṣmaṇa. Let Jāmbavān, Suṣeṇa and the monkey Vegadarśin, those three great-souled chiefs of the bears, guard the belly. And let the king of the monkeys guard the rear of the army, as Pracetas, wrapped in splendour, guards the western half of the world." Well divided into a great array and guarded by great monkeys, the army shone like the sky with its masses of cloud. Seizing mountain peaks and great trees, the monkeys advanced on Laṅkā, eager to crush it in battle, and all the bulls among monkeys set their minds on it: "Let us scatter this Laṅkā with mountain tops, or with our fists alone." The array is laid out like a body, like Garuḍa's: head, breast, flanks, belly and rear. Rāma himself stands at the head, at the front, where the danger is greatest. Aṅgada, the crown prince, and Nīla, the commander, are at the breast, where the first clash will come; Ṛṣabha and Gandhamādana guard the flanks, since the enemy may attack from the sides; the bears are in the belly, the middle of the army, where the carriers and the weak are protected; and the king himself guards the rear, so that no one flees and no enemy comes from behind, just as Varuṇa, Pracetas, guards the west, a post as important as a guardian of the quarters. So each is placed according to his qualities, and the army is protected on every side. Array is the foundation of the science of war. The army looks like a cloudy sky, the monkeys' many-coloured bodies like clouds. Their aim is simple, to smash Laṅkā with fists and peaks, for their weapons are those nature gave them; they carry not bows and arrows but mountains and trees.
४शुकस्य मोचनं रावणसमीपगमनं च
२२ततो रामो महातेजाः सुग्रीवमिदमब्रवीत्।
सुविभक्तानि सैन्यानि शुक एष विमुच्यताम्॥
२३रामस्य तु वचः श्रुत्वा वानरेन्द्रो महाबलः।
मोचयामास तं दूतं शुकं रामस्य शासनात्॥
२४मोचितो रामवाक्येन वानरैश्च निपीडितः।
शुकः परमसंत्रस्तो रक्षोऽधिपमुपागमत्॥
तब महातेजस्वी राम ने सुग्रीव से कहा — ‘सेनाएँ भली-भाँति बँट गई हैं; अब यह शुक छोड़ दिया जाए।’ राम की बात सुनकर महाबली वानरराज ने राम की आज्ञा से उस दूत शुक को छोड़ दिया। राम के वचन से छूटा हुआ, वानरों द्वारा पीड़ित, अत्यन्त भयभीत शुक राक्षसराज के पास पहुँचा। यहाँ राम की नीति सूक्ष्म है — व्यूह रचा जा चुका है, इसलिए शत्रु का गुप्तचर जो देखेगा, वह भय उत्पन्न करने वाला ही होगा। शुक अब रावण के लिए वानर-सेना का प्रत्यक्ष साक्ष्य ले जा रहा है। पहले (बीसवें सर्ग में) राम ने उसे मारे जाने से बचाया था; अब वे उसे बन्धन से छुड़ाते हैं। दया और नीति — दोनों एक साथ। शुक को छोड़ना भी युद्धनीति का अंग है — शत्रु सत्य जानकर भयभीत हो जाए। शुक ‘परमसंत्रस्तः’ (अत्यन्त भयभीत) है — उसका भय वह रावण की सभा में भी साथ ले जाता है, जो अगले संवाद में दिखाई देता है।
Then mighty Rāma said to Sugrīva: "The forces are well arranged; let Śuka go." At Rāma's words the mighty lord of the monkeys released the envoy Śuka at his command, and Śuka, freed by Rāma's word after the monkeys had beaten him badly, went in great terror to the lord of the rākṣasas. Rāma's policy is subtle here: the army is now drawn up, so whatever the enemy's spy sees will only strike fear. Śuka now carries to Rāvaṇa an eyewitness account of the monkeys' strength. Earlier, in the twentieth sarga, Rāma saved him from death; now he frees him from bondage, mercy and policy together. Releasing Śuka is itself part of the strategy of war, so that the enemy may learn the truth and be afraid. And Śuka goes in great terror, a fear he carries into Rāvaṇa's court, as the conversation that follows shows.
५शुकेन रावणाय वानरबलनिवेदनम्
२५रावणः प्रहसन्नेव शुकं वाक्यमुवाच ह।
किमिमौ ते सितौ पक्षौ लूनपक्षश्च दृश्यसे॥
२६कच्चिन्नानेकचित्तानां तेषां त्वं वशमागतः।
ततः स भयसंविग्नस्तेन राज्ञाभिचोदितः।
वचनं प्रत्युवाचेदं राक्षसाधिपमुत्तमम्॥
२७सागरस्योत्तरे तीरेऽब्रुवं ते वचनं तथा।
यथा संदेशमक्लिष्टं सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा॥
२८क्रुद्धैस्तैरहमुत्प्लुत्य दृष्टमात्रः प्लवंगमैः।
गृहीतोऽस्म्यपि चारब्धो हन्तुं लोप्तुं च मुष्टिभिः॥
२९न ते संभाषितुं शक्याः सम्प्रश्नोऽत्र न विद्यते।
प्रकृत्या कोपनास्तीक्ष्णा वानरा राक्षसाधिप॥
३०स च हन्ता विराधस्य कबन्धस्य खरस्य च।
सुग्रीवसहितो रामः सीतायाः पदमागतः॥
३१स कृत्वा सागरे सेतुं तीर्त्वा च लवणोदधिम्।
एष रक्षांसि निर्धूय धन्वी तिष्ठति राघवः॥
३२ऋक्षवानरसङ्घानामनीकानि सहस्रशः।
गिरिमेघनिकाशानां छादयन्ति वसुंधराम्॥
३३राक्षसानां बलौघस्य वानरेन्द्रबलस्य च।
नैतयोर्विद्यते संधिर्देवदानवयोरिव॥
३४पुरा प्राकारमायान्ति क्षिप्रमेकतरं कुरु।
सीतां चास्मै प्रयच्छाशु युद्धं वापि प्रदीयताम्॥
रावण ने मानो हँसते हुए शुक से कहा — ‘तुम्हारे ये पंख ऐसे क्यों बँधे-से हैं? तुम कटे हुए पंखों वाले जैसे दिखाई देते हो। कहीं तुम उन चंचल चित्त वाले वानरों के वश में तो नहीं आ गए?’ तब राजा के द्वारा प्रेरित, भय से घबराए शुक ने उस श्रेष्ठ राक्षसराज को यह उत्तर दिया — ‘सागर के उत्तरी तट पर मैंने आपका वचन, जैसा सन्देश था, ठीक वैसे ही, मधुर वाणी में सान्त्वना देते हुए कहा। पर देखते ही क्रुद्ध वानरों ने उछलकर मुझे पकड़ लिया और घूँसों से मारना तथा (पंख) नोचना आरम्भ कर दिया। राक्षसराज, उनसे बात नहीं की जा सकती, वहाँ प्रश्नोत्तर का अवसर ही नहीं है; वानर स्वभाव से क्रोधी और उग्र होते हैं। जो विराध, कबन्ध और खर के हन्ता हैं, वे राम सुग्रीव के साथ सीता का पता पाकर आ पहुँचे हैं। सागर पर सेतु बनाकर, खारे समुद्र को पार करके, राक्षसों को झकझोरकर यह धनुर्धारी राघव खड़े हैं। पर्वतों और मेघों जैसे रीछों और वानरों के दलों की हज़ारों सेनाएँ पृथ्वी को ढक रही हैं। राक्षसों की सेना और वानरराज की सेना के बीच वैसे ही सन्धि सम्भव नहीं, जैसे देवताओं और दानवों के बीच। वे शीघ्र ही परकोटे तक आ पहुँचेंगे; जल्दी से दोनों में से एक काम कीजिए — या तो सीता उन्हें शीघ्र लौटा दीजिए, या युद्ध दीजिए।’ शुक का निवेदन निर्भीक और सच्चा है — वह राजा से अप्रिय बात भी कहता है। रावण का उपहास (‘बँधे-से पंख’) शुक की दुर्दशा को लक्ष्य करता है; ‘कहीं वश में तो नहीं आ गए’ — यह संशय राजा का अविश्वास दिखाता है। शुक राम के पिछले कर्मों — विराध, कबन्ध और खर के वध — की याद दिलाता है, जिनसे उनकी शक्ति प्रमाणित हो चुकी है। ‘एकतरं कुरु’ (दोनों में से एक कीजिए) — इस वाक्य में दो ही मार्ग हैं — सन्धि या युद्ध; कोई बीच का मार्ग नहीं। शुक के वचन में चार तत्त्व हैं — वानरों का स्वभाव (क्रोधी, बात न करने योग्य), राम का पिछला पराक्रम, सेतुबन्ध का अद्भुत कर्म, और सेना की अपारता। अन्त में वह निर्णय राजा पर छोड़ देता है, पर ‘सीता लौटा दीजिए’ पहले कहकर अपना मत भी छिपे रूप से प्रकट कर देता है। ‘देवदानवयोः इव’ (जैसे देवताओं और दानवों के बीच) — यह उपमा शाश्वत वैर की है और सन्धि की असम्भवता दिखाती है; रावण के लिए भी यह स्पष्ट सन्देश है। शुक रावण के ‘अनेकचित्तानाम्’ (चंचल चित्त वालों के) — इस उपहास का उत्तर नहीं देता, बल्कि तथ्य ही कहता है — यह सच्चे गुप्तचर का धर्म है। शुक का भय स्वाभाविक है — वह एक बार वानरों से पीड़ित हो चुका है, और अब राजा के क्रोध से भी डरा हुआ है।
Rāvaṇa, almost laughing, said to Śuka: "What has happened to your wings? They are so pale; you look as if they had been clipped. Have you fallen into the power of those fickle creatures?" Pressed by the king and shaking with fear, Śuka answered the great lord of the rākṣasas: "On the northern shore of the ocean I delivered your message exactly as you told me, clearly and in gentle words, trying to win them over. The moment they saw me, the angry monkeys sprang up and seized me, and began to beat me with their fists and pluck out my feathers. There is no talking with them, lord of the rākṣasas, no question and answer; monkeys are wrathful and fierce by nature. Rāma, who killed Virādha, Kabandha and Khara, has come on Sītā's trail with Sugrīva. He has built a bridge across the sea and crossed the salt ocean, and there he stands, bow in hand, having shaken off the rākṣasas. Thousands of battalions of bears and monkeys, like mountains and clouds, cover the earth. Between the mass of the rākṣasa army and the army of the monkey king there can be no peace, any more than between gods and dānavas. Before they reach the rampart, choose quickly one of two courses: give Sītā back to him at once, or give battle." Śuka's report is fearless and true: he tells the king even what the king does not want to hear. Rāvaṇa's mockery of his pale wings points to Śuka's sorry state, and his question whether Śuka has fallen into their power shows the king's distrust. Śuka recalls Rāma's past feats, the killing of Virādha, Kabandha and Khara, which prove his might. "Choose one of two" leaves only two roads, peace or war, with no middle way. His report has four points: the monkeys' nature, wrathful and impossible to talk to; Rāma's past prowess; the marvel of the bridge; and the army's boundless size. At the end he leaves the choice to the king, yet by naming the return of Sītā first he quietly shows his own view. The comparison with the eternal enmity of gods and dānavas shows that peace between the armies is impossible, a clear message for Rāvaṇa too. Śuka does not answer Rāvaṇa's jibe about fickle creatures but simply states the facts, as a true spy should. His fear is natural: once tormented by the monkeys, he now fears the king's anger as well.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पूर्णमास’ शब्दात् अण् ङीप् च; पदे ‘पौर्णमासीव’ — सवर्णदीर्घः (ई + इ = ई)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सागरस्य इव वर्चः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘सागरवर्चसा’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भेरीभिः मृदङ्गैः च संघुष्टम् — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘भेरीमृदङ्गसंघुष्टम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘घोषवत्’ शब्दात् तरप्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘घोषवत्तरम्’, क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चित्राः ध्वजाः पताकाः च यस्यां सन्ति — मत्वर्थीयः इनिः (बहुव्रीहिसमः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘चित्रध्वजपताकिनीम्’)
- सन्धिः
- शाव + अक्षि → शावाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मृगशावस्य इव अक्षिणी यस्याः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- लोहित + अङ्ग → लोहिताङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- लोहितम् अङ्गं यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘लोहिताङ्गेन’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘आलिखन्तीमिवाकाशम्’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + लिख्’ शतृ, ङीप्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘आलिखन्तीम्’)
- सन्धिः
- चित्ररथ + उपम → चित्ररथोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- चित्ररथेन (चैत्ररथवनेन) उपमानि — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘चित्ररथोपमैः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धू’ धातोः यङ्लुगन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘अनीक’ शब्दात् इनिः, ङीप्
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पदे ‘गन्धहस्तीव’ — हस्ती + इव, सवर्णदीर्घः
- समासः
- गन्धप्रधानः हस्ती — मध्यमपदलोपी कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘गन्धहस्ती’)
- सन्धिः
- पश्च + अर्ध → पश्चार्ध — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पश्चिमः अर्धः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पश्चार्धम्’)
- सन्धिः
- स + अभ्र → साभ्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अभ्राणां सम्प्लवेन सहिता — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘साभ्रसम्प्लवा’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मृद्’ णिजन्तात् सन्नन्तात् उः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘मिमर्दयिषवः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लूनौ पक्षौ यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘लूनपक्षः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भयेन संविग्नः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भयसंविग्नः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न क्लिष्टम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अक्लिष्टम्’, क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + प्रच्छ्’ नङ्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सम्प्रश्नः’)
- सन्धिः
- लवण + उदधि → लवणोदधि — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- लवणस्य उदधिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘लवणोदधिम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गिरिभिः मेघैः च निकाशाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘गिरिमेघनिकाशानाम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रोषेण संरक्ते नयने यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कार्मुकात् विच्युतः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘कार्मुकविच्युतैः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तूण्यां शेते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘तूणीशयान्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शराः एव कोणाः — रूपककर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘शरकोणैः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आर्तानां गीतम् एव महास्वनः यस्याः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘आर्तगीतमहास्वनाम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सहस्रं चक्षूंषि यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘सहस्रचक्षुषा’)