- सन्धिः
- प्रसन्न + आत्मा → प्रसन्नात्मा — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- प्रसन्नः आत्मा यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
युद्धकाण्ड — सर्ग 18
शरणागत-रक्षा का व्रत
मित्र-भाव से आए हुए को न त्यागने का राम का निश्चय, सुग्रीव की फिर आशंका, राजनीति का सूक्ष्म अर्थ, कबूतर का दृष्टान्त, कण्डु की गाथा, एक बार शरण में आए को अभय देने का व्रत, और विभीषण से मिलन
हनूमतः वचः श्रुत्वा प्रसन्नात्मा रामः अवदत् — ‘मित्रभावेन सम्प्राप्तं कथंचन न त्यजेयम्; यद्यपि तस्य दोषः स्यात्, सतां तत् अगर्हितम्।’ सुग्रीवः पुनः अवदत् — ‘ईदृशे व्यसने प्राप्तं भ्रातरं यः त्यजति, सः कस्य न त्यजेत्?’ रामः ईषत् स्मयमानः लक्ष्मणम् अवदत् — ‘शास्त्राणि अनधीत्य वृद्धान् अनुपसेव्य ईदृशं वक्तुं न शक्यम्; किन्तु राजसु सूक्ष्मतरः अर्थः प्रत्यक्षः — ज्ञातयः प्रातिवेश्याः च व्यसने प्रहरन्ति, अतः अयं भीतः आगतः। वयं तत्कुलीनाः न, सः राज्यार्थी; अतः ग्राह्यः। सर्वे भ्रातरः भरतसमाः न।’ सुग्रीवः पुनः ‘रावणप्रणिहितः अयं वध्यः’ इति आग्रहं कृतवान्। ततः रामः अवदत् — ‘दुष्टः अदुष्टः वा अयं मम अहितं कर्तुं न शक्तः; अङ्गुल्यग्रेण अहं सर्वान् राक्षसान् हन्याम्। कपोतः अपि भार्याहर्तारं शरणागतं शत्रुं स्वमांसैः अपूजयत्; कण्डुः ऋषिः अपि अगायत् — बद्धाञ्जलिं शरणागतं शत्रुम् अपि न हन्यात्; अरक्षणे महान् दोषः। सकृत् एव प्रपन्नाय ‘तवास्मि’ इति याचमानाय सर्वभूतेभ्यः अभयं ददामि — एतत् मम व्रतम्। विभीषणः वा रावणः वा, आनय एनम्।’ सुग्रीवः प्रीतः अवदत् — ‘मम अपि अन्तरात्मा अयं शुद्धः इति वेत्ति; सः अस्माकं सखा भवतु।’ ततः रामः विभीषणेन सह सङ्गमं जगाम, यथा इन्द्रः गरुडेन।
१रामस्य प्रथमं मतं — मित्रभावेन आगतस्य अत्यागः
१अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह।
प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवानात्मनि स्थितम्॥
२ममापि च विवक्षास्ति काचित्प्रति विभीषणम्।
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः॥
३मित्रभावेन सम्प्राप्तं न त्यजेयं कथंचन।
दोषो यद्यपि तस्य स्यात्सतामेतदगर्हितम्॥
तब पवनपुत्र हनुमान की बात सुनकर प्रसन्न-चित्त, दुर्जय और शास्त्रज्ञ राम ने अपने मन में स्थित मत कहा — ‘विभीषण के विषय में मैं भी कुछ कहना चाहता हूँ; कल्याण में स्थित आप सब लोग उसे पूरा सुनें, यह मैं चाहता हूँ। मित्र-भाव से आए हुए को मैं किसी भी प्रकार नहीं त्याग सकता; चाहे उसमें दोष भी हो, तब भी सज्जनों की दृष्टि में यह निन्दनीय नहीं है।’ राम का पहला वचन ही उनका निश्चय प्रकट कर देता है — वे शरणागत के गुण-दोष की परीक्षा नहीं, बल्कि अपना धर्म देखते हैं। ‘श्रुतवानात्मनि स्थितम्’ — प्रसन्नता इस बात की है कि जो मेरे मन में पहले से था, वही हनुमान ने भी कहा। ‘सतामेतदगर्हितम्’ (सज्जनों की दृष्टि में यह निन्दनीय नहीं) — सज्जन दोषयुक्त शरणागत को भी नहीं त्यागते; उनकी दृष्टि में यह निन्दा के योग्य नहीं। यहाँ राम मन्त्रियों का मत सुनकर भी अपना निर्णय ‘श्रोतुमिच्छामि’ (सुनें, यह चाहता हूँ) कहकर विनय से रखते हैं; वे आज्ञा नहीं देते, सबकी सहमति चाहते हैं। समीक्षित संस्करण में भी ये तीन श्लोक 6.012.001–003 के रूप में लगभग अक्षरशः मिलते हैं।
Rāma, invincible and deeply learned, heard the words of the Wind-god's son with a glad heart, for he heard in them what already lay in his own mind, and he answered: "I too wish to say something about Vibhīṣaṇa, and I want to hear what all of you, who stand for what is good, think of it. One who has come to me in friendship I would never on any account turn away. Even if he had some fault, the good would not blame me for that." Rāma's very first words reveal his decision: he does not weigh the merits and faults of the one who seeks refuge, but looks to his own duty. He is glad because Hanumān has put into words what was already in his own heart. Good people do not abandon even a faulty man who comes to them for refuge; in their eyes this is no cause for blame. And though he has heard his counsellors, Rāma puts his own view forward humbly, "I want to hear what you think"; he does not command but seeks everyone's agreement.
२सुग्रीवस्य पुनः आशङ्का, रामस्य स्मितं च
४सुग्रीवस्त्वथ तद्वाक्यमाभाष्य च विमृश्य च।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवः॥
५स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः।
ईदृशं व्यसनं प्राप्तं भ्रातरं यः परित्यजेत्॥
६को नाम स भवेत्तस्य यमेष न परित्यजेत्।
वानराधिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा सर्वानुदीक्ष्य तु॥
७ईषदुत्स्मयमानस्तु लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्।
इति होवाच काकुत्स्थो वाक्यं सत्यपराक्रमः॥
तब वानरश्रेष्ठ सुग्रीव ने उस बात को दोहराकर और विचार करके यह और भी शुभ बात कही — ‘यह निशाचर दुष्ट हो या अदुष्ट, इससे क्या? जो ऐसी विपत्ति में पड़े अपने भाई को छोड़ सकता है, वह किसका सगा होगा? ऐसा कौन है जिसे यह न छोड़ दे?’ वानरराज की वह बात सुनकर सत्यपराक्रमी काकुत्स्थ राम ने सबकी ओर देखकर, थोड़ा मुस्कुराते हुए, पुण्य लक्षणों वाले लक्ष्मण से इस प्रकार कहा। सुग्रीव का तर्क तीखा है — जो संकट के समय अपने भाई को छोड़ देता है, वह अवसर आने पर हमें भी छोड़ देगा। पर इस तर्क में व्यंग्य भी है — सुग्रीव स्वयं भी अपने भाई वाली को छोड़कर राम की शरण में आए थे; इसीलिए राम थोड़ा मुस्कुराते हैं। हिन्दी भाष्य इसकी व्याख्या ‘थोड़ा मुस्कुराए’ के रूप में करता है। ये चार श्लोक समीक्षित संस्करण में नहीं हैं, केवल प्रचलित (वल्गेट) पाठ में हैं; इनमें पाँचवें श्लोक का पूर्वार्ध ‘स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः’ (यह निशाचर दुष्ट हो या अदुष्ट, इससे क्या) समीक्षित संस्करण में 6.012.009a है, जो प्रचलित पाठ में फिर बाईसवें श्लोक में राम के मुख से आता है। छठे श्लोक में ‘को नाम स भवेत्तस्य यमेष न परित्यजेत्’ (ऐसा कौन होगा जिसे यह न छोड़ दे) — यह वाक्य वहीं ‘वानराधिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा’ (वानरराज की बात सुनकर) — इस नए वाक्य के आरम्भ से जुड़ा हुआ है।
Then Sugrīva, bull among monkeys, turned these words over, thought about them and made a still sharper point: "Whether this night-rover is wicked or not, what does it matter? A man who would abandon his own brother when such a disaster has befallen him, whom would he not abandon?" Hearing the monkey king's words, Kākutstha, true in valour, looked round at them all and, smiling a little, spoke to Lakṣmaṇa of the auspicious marks. Sugrīva's argument is sharp: a man who deserts his own brother in a crisis will desert us too when the chance comes. But there is irony in it, for Sugrīva himself had left his brother Vālin and sought refuge with Rāma, and that is why Rāma smiles a little.
३राजनीतेः सूक्ष्मः अर्थः — ज्ञातिभयं, विभीषणस्य संग्रहः च
८अनधीत्य च शास्त्राणि वृद्धाननुपसेव्य च।
न शक्यमीदृशं वक्तुं यदुवाच हरीश्वरः॥
९अस्ति सूक्ष्मतरं किंचिद्यथात्र प्रतिभाति मा।
प्रत्यक्षं लौकिकं चापि वर्तते सर्वराजसु॥
१०अमित्रास्तत्कुलीनाश्च प्रातिदेश्याश्च कीर्तिताः।
व्यसनेषु प्रहर्तारस्तस्मादयमिहागतः॥
११अपापास्तत्कुलीनाश्च मानयन्ति स्वकान्हितान्।
एष प्रायो नरेन्द्राणां शङ्कनीयस्तु शोभनः॥
१२यस्तु दोषस्त्वया प्रोक्तो ह्यादानेऽरिबलस्य च।
तत्र ते कीर्तयिष्यामि यथाशास्त्रमिदं शृणु॥
१३न वयं तत्कुलीनाश्च राज्यकाङ्क्षी च राक्षसः।
पण्डिता हि भविष्यन्ति तस्माद्ग्राह्यो विभीषणः॥
१४अव्यग्राश्च प्रहृष्टाश्च ते भविष्यन्ति संगताः।
प्रणादश्च महानेषोऽन्योन्यस्य भयमागतम्।
इति भेदं गमिष्यन्ति तस्माद्ग्राह्यो विभीषणः॥
१५न सर्वे भ्रातरस्तात भवन्ति भरतोपमाः।
मद्विधा वा पितुः पुत्राः सुहृदो वा भवद्विधाः॥
‘शास्त्रों को पढ़े बिना और वृद्धों की सेवा किए बिना ऐसी बात नहीं कही जा सकती, जैसी वानरराज ने कही है। पर मुझे इसमें एक और सूक्ष्म अर्थ दिखाई देता है, जो सब राजाओं में प्रत्यक्ष और लोक-प्रसिद्ध है। शत्रु, उसी कुल में जन्मे जाति-बन्धु और पड़ोसी देशों के लोग — ये राजाओं की विपत्ति में प्रहार करने वाले कहे गए हैं; इसीलिए यह डरकर यहाँ आया है। निष्पाप कुल-बन्धु अपने हितैषियों का आदर करते हैं; फिर भी राजाओं के लिए अच्छा जाति-बन्धु भी प्रायः शंका के योग्य माना जाता है। तुमने शत्रु-बल को ग्रहण करने में जो दोष बताया, उस विषय में मैं शास्त्र के अनुसार तुमसे कहूँगा, यह सुनो। हम इसके कुल के नहीं हैं, और यह राक्षस राज्य चाहता है; राक्षसों में भी समझदार लोग होंगे; इसलिए विभीषण को ग्रहण करना चाहिए। (राक्षस) निश्चिन्त और प्रसन्न होकर मिले हुए होंगे; पर यह बड़ा कोलाहल (विभीषण के आने का) होगा, आपस में भय उत्पन्न होगा; इस प्रकार उनमें फूट पड़ेगी; इसलिए विभीषण को ग्रहण करना चाहिए। तात, सब भाई भरत जैसे नहीं होते; न पिता के सब पुत्र मुझ जैसे होते हैं, न सब मित्र तुम जैसे।’ राम का तर्क राजनीतिशास्त्र पर आधारित है — विभीषण रावण के जाति-बन्धु हैं, इसलिए रावण से डरे हुए हैं; राजाओं में जाति-बन्धुओं का भय सर्वत्र देखा जाता है। पर हमारे वे जाति-बन्धु नहीं, इसलिए हमें उनसे भय नहीं; वे राज्य चाहते हैं, और वह हमारे द्वारा ही मिल सकता है। चौदहवें श्लोक में तीन अर्ध हैं — राक्षसों की आपसी फूट हमारे लाभ के लिए है। पन्द्रहवें श्लोक में भरत का स्मरण करुण है — सब भाई भरत जैसे नहीं होते; इसलिए विभीषण का रावण को छोड़ना निन्दनीय नहीं। 8–15 — ये आठ श्लोक समीक्षित संस्करण में नहीं हैं। आठवें श्लोक में राम सुग्रीव के वचन की प्रशंसा करते हैं — यह मानो शास्त्रज्ञ और वृद्धों की सेवा करने वाले का वचन है; उसके बाद ही वे अपना सूक्ष्म मत कहते हैं। इस प्रकार वे मित्र के मत का खण्डन नहीं करते, बल्कि उसे पूरा करते हैं। दसवें श्लोक में ‘अमित्राः तत्कुलीनाः प्रातिदेश्याः च’ — ये शत्रुओं के प्रकार हैं; हिन्दी भाष्य के अनुसार एक तो उसी कुल में जन्मे जाति-बन्धु, और दूसरे पड़ोसी देशों के निवासी। ग्यारहवें श्लोक में ‘अपापाः’ (निष्पाप) जाति-बन्धु भी राजा के लिए शंकनीय हैं, इसलिए रावण विभीषण पर शंका करता है, और विभीषण डरे हुए हैं। तेरहवें श्लोक में ‘पण्डिता हि भविष्यन्ति’ (समझदार लोग होंगे) — राक्षसों के बीच भी विवेकी हैं, जो विभीषण का स्वागत देखकर हमारे पक्ष में आ जाएँगे।
"No one who had not studied the śāstras and served his elders could speak as the lord of the monkeys has spoken. Yet I see something subtler here, something plain to see in the world and true of all kings. Enemies, it is said, are of two kinds, kinsmen of one's own family and neighbouring rulers, and both strike when a king is in trouble. That is why he has come here, afraid. Kinsmen who are free of evil honour their own family as their well-wishers; even so, a kinsman, however good, is usually an object of suspicion to kings. As for the fault you spoke of in accepting someone from the enemy's forces, listen while I tell you what the śāstras say. We are not of his family, and the rākṣasa wants a kingdom; and among the rākṣasas too there must be men of understanding. So Vibhīṣaṇa should be accepted. At ease and delighted, such men will come over to us; and this great outcry has arisen among the rākṣasas, fear of one another has come upon them, and so they will fall apart. So Vibhīṣaṇa should be accepted. Not all brothers are like Bharata, my friend, nor are all sons like me, nor all friends like you." Rāma's reasoning rests on statecraft. Vibhīṣaṇa is Rāvaṇa's kinsman and so fears Rāvaṇa, since the danger from kinsmen is seen among kings everywhere; even blameless kinsmen are suspected by a king, which is why Rāvaṇa distrusts Vibhīṣaṇa and Vibhīṣaṇa is afraid. But he is no kinsman of ours, so we have nothing to fear from him; he wants a kingdom, and that he can win only through us. The division among the rākṣasas will work to our advantage, and the men of understanding among them, seeing Vibhīṣaṇa welcomed, will come over to our side. Rāma first praises Sugrīva's words as those of a man learned in the śāstras who has served his elders, and only then gives his own subtler view, so that he completes his friend's opinion rather than refuting it. The two kinds of enemy are one's own kinsmen and the rulers of neighbouring lands. His remembering Bharata is tender: not all brothers are like Bharata, and so Vibhīṣaṇa's leaving Rāvaṇa is not to be condemned.
४सुग्रीवस्य द्वितीया आशङ्का, मौनं च
१६एवमुक्तस्तु रामेण सुग्रीवः सहलक्ष्मणः।
उत्थायेदं महाप्राज्ञः प्रणतो वाक्यमब्रवीत्॥
१७रावणेन प्रणिहितं तमवेहि निशाचरम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर॥
१८राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमिहागतः।
प्रहर्तुं त्वयि विश्वस्ते विश्वस्ते मयि वानघ॥
१९लक्ष्मणे वा महाबाहो स वध्यः सचिवैः सह।
रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः॥
२०एवमुक्त्वा रघुश्रेष्ठं सुग्रीवो वाहिनीपतिः।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत्॥
२१स सुग्रीवस्य तद्वाक्यं रामः श्रुत्वा विमृश्य च।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवम्॥
राम के ऐसा कहने पर महाबुद्धिमान सुग्रीव लक्ष्मण के साथ उठकर प्रणाम करके बोले — ‘उस निशाचर को रावण का भेजा हुआ समझिए; क्षमाशीलों में श्रेष्ठ, मैं उसे बन्दी बनाना ही उचित मानता हूँ। निष्पाप, कुटिल बुद्धि से भेजा गया यह राक्षस आपके विश्वास कर लेने पर, या मेरे विश्वास कर लेने पर, प्रहार करने के लिए यहाँ आया है। महाबाहो, या यह लक्ष्मण पर प्रहार कर सकता है; इसलिए सचिवों सहित इसका वध किया जाए — क्योंकि यह विभीषण क्रूर रावण का भाई है।’ रघुश्रेष्ठ से ऐसा कहकर वाणी के मर्मज्ञ सेनापति सुग्रीव वाणी में कुशल राम के सामने मौन हो गए। तब राम ने सुग्रीव की वह बात सुनकर और विचार करके उन वानरश्रेष्ठ से यह और भी शुभ बात कही। सुग्रीव का दूसरा वचन पिछले सर्ग के वचन की लगभग पुनरावृत्ति है — ‘तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर’ (क्षमाशीलों में श्रेष्ठ, मैं उसे बन्दी बनाना उचित मानता हूँ), ‘रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः’ (यह विभीषण क्रूर रावण का भाई है), ‘वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत्’ (वाणी के मर्मज्ञ वाणी में कुशल के सामने मौन हो गए) — ये पंक्तियाँ पिछले सर्ग (17.27, 29, 30) से अक्षरशः फिर आई हैं। इससे सूचित होता है कि उनका आग्रह दृढ़ है; पर यहाँ वे राम, लक्ष्मण और स्वयं — तीनों को संकट में देखते हैं। 16–20 श्लोक समीक्षित संस्करण में नहीं हैं, पर इक्कीसवें का पूर्वार्ध 6.012.008a से मिलता है। इक्कीसवें श्लोक में ‘शुभतरम्’ (और भी शुभ) — कवि सूचित करते हैं कि राम का उत्तर सुग्रीव के वचन से भी श्रेष्ठ है।
At Rāma's words the very wise Sugrīva rose together with Lakṣmaṇa and, bowing low, said: "Know that this night-rover has been sent by Rāvaṇa. I think it right to seize him, best of the forbearing. This rākṣasa has come here under orders and with crooked intent, sinless one, to strike at you once you trust him, or at me once I trust him, or at Lakṣmaṇa, mighty-armed one. He must be killed along with his ministers, for this Vibhīṣaṇa is cruel Rāvaṇa's brother." Having said this to the best of the Raghus, Sugrīva, commander of the army and skilled in speech, fell silent before Rāma, who was no less skilled. Rāma heard Sugrīva's words, reflected on them, and then spoke to that bull among monkeys words finer still. Sugrīva's second plea almost repeats his speech in the previous sarga, some lines word for word: "I think it right to seize him, best of the forbearing", "this Vibhīṣaṇa is cruel Rāvaṇa's brother", and his falling silent before Rāma. The repetition shows how firmly he holds his view; but now he sees all three of them, Rāma, Lakṣmaṇa and himself, in danger. The poet calls Rāma's reply "finer still", better even than Sugrīva's words.
५रामस्य अभयं — कपोतदृष्टान्तः
२२स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः।
सूक्ष्ममप्यहितं कर्तुं मम शक्तः कथंचन॥
२३पिशाचान्दानवान्यक्षान्पृथिव्यां चैव राक्षसान्।
अङ्गुल्यग्रेण तान्हन्यामिच्छन्हरिगणेश्वर॥
२४श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः।
अर्चितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः॥
२५स हि तं प्रतिजग्राह भार्याहर्तारमागतम्।
कपोतो वानरश्रेष्ठ किं पुनर्मद्विधो जनः॥
‘यह निशाचर दुष्ट हो या अदुष्ट, यह मेरा ज़रा-सा भी अहित किसी प्रकार नहीं कर सकता। वानरगणों के स्वामी, यदि मैं चाहूँ तो पृथ्वी पर जितने पिशाच, दानव, यक्ष और राक्षस हैं, उन्हें उँगली के अग्रभाग से ही मार सकता हूँ। सुना जाता है कि शरण में आए एक शत्रु का एक कबूतर ने यथोचित सत्कार किया था और उसे अपने ही मांस का भोजन दिया था। वानरश्रेष्ठ, उस कबूतर ने अपनी पत्नी को हरने वाले उस आए हुए व्यक्ति को अपनाया; फिर मुझ जैसे मनुष्य की तो बात ही क्या?’ राम के अभयदान का पहला कारण उनका अपना सामर्थ्य है — जो सब राक्षसों को उँगली के अग्रभाग से मार सकता है, उसका एक राक्षस क्या बिगाड़ लेगा? दूसरा कारण धर्म है — एक पक्षी ने भी शरण में आए शत्रु का अपने शरीर से सत्कार किया। कबूतर की कथा महाभारत (शान्तिपर्व) में विस्तार से वर्णित है — कबूतरी को पकड़ने वाला बहेलिया ठण्ड से पीड़ित होकर वृक्ष के नीचे शरण लेने आया; कबूतर ने आग जलाकर अपना शरीर उसे भोजन के रूप में अर्पित कर दिया। ‘किं पुनर्मद्विधो जनः’ (फिर मुझ जैसे मनुष्य की तो बात ही क्या) — पक्षी का भी यह धर्म है, तो मनुष्य का, और विशेषकर राजा का, क्यों न होगा। बाईसवें और तेईसवें श्लोक में ‘हरिगणेश्वर’ (वानरगणों के स्वामी) सम्बोधन सुग्रीव के प्रति है।
"Whether this night-rover is wicked or not, he cannot do me the slightest harm in any way. If I wished, lord of the monkey hosts, I could kill all the piśācas, dānavas, yakṣas and rākṣasas on earth with the tip of my finger. We hear that a dove once duly honoured an enemy who came to it for shelter and invited him to eat its own flesh. That dove received the very man who had carried off its mate, best of monkeys, when he came to it; how much more should someone like me?" Rāma's first ground for granting safety is his own strength: what can one rākṣasa do to a man who could kill every rākṣasa with a fingertip? His second is dharma: even a bird honoured an enemy who sought its shelter by giving him its own body. The dove's story is told at length in the Mahābhārata: a fowler who had caught the dove's mate took shelter under a tree, stricken with cold, and the dove lit a fire and offered its own body to him as food. If this is the duty even of a bird, how much more of a man, and above all of a king.
६कण्डुगाथा, शरणागतरक्षणव्रतं च
२६ऋषेः कण्वस्य पुत्रेण कण्डुना परमर्षिणा।
शृणु गाथा पुरा गीता धर्मिष्ठा सत्यवादिना॥
२७बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतम्।
न हन्यादानृशंस्यार्थमपि शत्रुं परंतप॥
२८आर्तो वा यदि वा दृप्तः परेषां शरणं गतः।
अरिः प्राणान्परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना॥
२९स चेद्भयाद्वा मोहाद्वा कामाद्वापि न रक्षति।
स्वया शक्त्या यथान्यायं तत्पापं लोकगर्हितम्॥
३०विनष्टः पश्यतस्तस्य रक्षिणः शरणं गतः।
आनाय सुकृतं तस्य सर्वं गच्छेदरक्षितः॥
३१एवं दोषो महानत्र प्रपन्नानामरक्षणे।
अस्वर्ग्यं चायशस्यं च बलवीर्यविनाशनम्॥
३२करिष्यामि यथार्थं तु कण्डोर्वचनमुत्तमम्।
धर्मिष्ठं च यशस्यं च स्वर्ग्यं स्यात्तु फलोदये॥
३३सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते।
अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्व्रतं मम॥
३४आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तमस्याभयं मया।
विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयम्॥
‘कण्व ऋषि के पुत्र, सत्यवादी परम ऋषि कण्डु ने पहले जो धर्ममयी गाथा गाई थी, उसे सुनो — परन्तप, हाथ जोड़े, दीन होकर याचना करते हुए शरण में आए शत्रु को भी दया के कारण नहीं मारना चाहिए। दुःखी हो या अभिमानी, दूसरों की शरण में गया हुआ शत्रु भी हो, तो संयमी पुरुष को प्राण देकर भी उसकी रक्षा करनी चाहिए। यदि वह भय से, मोह से या कामना से अपनी शक्ति भर न्यायपूर्वक उसकी रक्षा नहीं करता, तो वह लोक-निन्दित पाप है। रक्षा न किया गया शरणागत यदि रक्षक के देखते-देखते नष्ट हो जाए, तो वह उसका सारा पुण्य लेकर चला जाता है। इस प्रकार शरण में आए हुओं की रक्षा न करने में बड़ा दोष है — वह स्वर्ग से वंचित करता है, अपयश देता है और बल-पराक्रम का नाश करता है। इसलिए मैं कण्डु के उत्तम और यथार्थ वचन का पालन करूँगा; वह धर्ममय, यश देने वाला और फल मिलने पर स्वर्ग देने वाला है। जो एक बार भी मेरी शरण में आकर “मैं तुम्हारा हूँ” कहकर याचना करता है, उसे मैं सब प्राणियों से अभय देता हूँ — यह मेरा व्रत है। वानरश्रेष्ठ सुग्रीव, इसे ले आओ; यह विभीषण हो या स्वयं रावण, मैंने इसे अभय दे दिया है।’ यही रामायण का प्रसिद्ध शरणागति-श्लोक है — ‘सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते। अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्व्रतं मम॥’ (जो एक बार भी शरण में आकर ‘मैं तुम्हारा हूँ’ कहकर याचना करता है, उसे मैं सब प्राणियों से अभय देता हूँ — यह मेरा व्रत है)। यहाँ ‘सकृदेव’ (एक बार ही) शब्द महत्त्वपूर्ण है — एक बार ही शरणागति पर्याप्त है, बार-बार याचना आवश्यक नहीं। ‘सर्वभूतेभ्यः’ (सब प्राणियों से) — केवल मनुष्यों से नहीं, सब प्राणियों से। चौंतीसवें श्लोक में ‘यदि वा रावणः स्वयम्’ (या स्वयं रावण हो) — स्वयं शत्रु भी शरण माँगे तो वह भी रक्षा के योग्य है; इससे राम की शरणागत-वत्सलता की चरम सीमा दिखाई गई है। कण्डु की गाथा में शरणागत-रक्षा के तीन अंश हैं — दीन शत्रु को भी न मारना, प्राण देकर भी रक्षा करना, और रक्षा न करने पर पाप का फल। मुद्रित पाठ में छब्बीसवें श्लोक के ‘गाथा पुरा गीता धर्मिष्ठा’ रूप अनुस्वार के बिना हैं। अट्ठाईसवें श्लोक में ‘आर्तो वा यदि वा दृप्तः’ (दुःखी हो या अभिमानी) — दीन शरणागत हो या गर्वित, दोनों ही प्रकार से रक्षा के योग्य है; हिन्दी भाष्य में ‘दुःखी हो या अभिमानी’। तीसवें श्लोक में रक्षा न किए गए शरणागत का फल भयानक है — वह रक्षक का सारा पुण्य हर लेता है। बत्तीसवें श्लोक में कण्डु के वचन के तीन फल हैं — धर्म, यश और स्वर्ग।
"Hear the most righteous verse sung long ago by Kaṇḍu, the truthful great sage, son of the sage Kaṇva: 'One should not kill even an enemy, scorcher of foes, who comes with joined palms, wretched and begging for shelter; compassion forbids it.' Whether he comes in distress or in pride, an enemy who has sought refuge with his foes must be protected by a man of disciplined mind, even at the cost of his own life. If from fear, folly or desire a man fails to protect him with all his strength as he should, that is a sin the world condemns. If one who sought refuge perishes unprotected before the eyes of his protector, he goes away taking with him all that protector's merit. So great is the fault of failing to protect those who seek refuge: it closes the way to heaven, brings infamy and destroys strength and valour. I will follow Kaṇḍu's excellent and true counsel, for it is righteous, brings glory and in the end leads to heaven. To anyone who comes to me even once for refuge and begs, saying 'I am yours', I grant safety from all beings: this is my vow. Bring him here, best of monkeys, Sugrīva; I have granted him safety, whether he is Vibhīṣaṇa or Rāvaṇa himself." This is the famous verse of refuge in the Rāmāyaṇa: "To anyone who comes to me even once for refuge and begs, saying 'I am yours', I grant safety from all beings: this is my vow." The word "once" matters greatly: a single act of surrender is enough, and there is no need to beg again and again. "From all beings" means from every living creature, not from men alone. And "even if it were Rāvaṇa himself" means that if the enemy himself begged for refuge, he too would be protected; here Rāma's love for those who seek refuge reaches its height. Kaṇḍu's verse has three parts: one must not kill even a pitiful enemy, one must protect him even at the cost of one's life, and failing to protect him bears the fruit of sin. The refugee must be protected whether he comes in misery or in pride, and the consequence of failing him is fearful, for he carries off all his protector's merit. Following Kaṇḍu's words brings three rewards: righteousness, glory and heaven.
७सुग्रीवस्य अनुमतिः, विभीषणेन सङ्गमः च
३५रामस्य तु वचः श्रुत्वा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः।
प्रत्यभाषत काकुत्स्थं सौहार्देनाभिपूरितः॥
३६किमत्र चित्रं धर्मज्ञ लोकनाथशिखामणे।
यत्त्वमार्यं प्रभाषेथाः सत्त्ववान्सत्पथे स्थितः॥
३७मम चाप्यन्तरात्मायं शुद्धं वेत्ति विभीषणम्।
अनुमानाच्च भावाच्च सर्वतः सुपरीक्षितः॥
३८तस्मात्क्षिप्रं सहास्माभिस्तुल्यो भवतु राघव।
विभीषणो महाप्राज्ञः सखित्वं चाभ्युपैतु नः॥
३९ततस्तु सुग्रीववचो निशम्य तद्धरीश्वरेणाभिहितं नरेश्वरः।
विभीषणेनाशु जगाम संगमं पतत्रिराजेन यथा पुरंदरः॥
राम के वचन सुनकर सौहार्द से भरे वानरराज सुग्रीव ने काकुत्स्थ से कहा — ‘धर्मज्ञ, लोकनाथों के शिरोमणि, आप जो श्रेष्ठ बात कहें, उसमें आश्चर्य क्या? आप सत्त्वगुण से युक्त हैं और सन्मार्ग पर स्थित हैं। मेरी अन्तरात्मा भी विभीषण को शुद्ध जानती है; अनुमान से और उसके भाव से उसकी हर प्रकार से भली-भाँति परीक्षा हो चुकी है। इसलिए, राघव, महाबुद्धिमान विभीषण शीघ्र ही हमारे समान हो जाएँ और हमारी मित्रता प्राप्त करें।’ तब वानरराज द्वारा कहे गए सुग्रीव के उस वचन को सुनकर नरेश्वर राम शीघ्र ही विभीषण से वैसे ही जा मिले, जैसे इन्द्र पक्षिराज गरुड़ से। सुग्रीव का परिवर्तन देखने योग्य है — पहले उन्होंने दो बार वध का प्रस्ताव रखा था, अब वे ही विभीषण को शुद्ध मानकर उनकी मित्रता की प्रार्थना करते हैं। ‘अनुमानात् भावात् च’ (अनुमान से और भाव से) — यह हनुमान द्वारा की गई परीक्षा का फल है। 35–38 श्लोक समीक्षित संस्करण में 6.012.004–007 हैं — पर वहाँ वे राम के पहले वचन के तुरन्त बाद, कबूतर की कथा से पहले हैं; प्रचलित (वल्गेट) पाठ में वे सर्ग के अन्त में रख दिए गए हैं। अन्तिम श्लोक वंशस्थ छन्द में है; ‘पतत्रिराजेन यथा पुरन्दरः’ (जैसे इन्द्र पक्षिराज से) — यह उपमा है: जैसे अमृत-हरण के समय इन्द्र ने गरुड़ के साथ मित्रता की थी, वैसे ही राम ने विभीषण के साथ।
Hearing Rāma's words, Sugrīva, lord of the monkeys, was filled with affection and answered Kākutstha: "Knower of dharma, crest-jewel of the lords of the world, what wonder is it that you should speak so nobly? You are steadfast and keep to the path of the good. My own inner self knows Vibhīṣaṇa to be pure; by inference and by his bearing he has been thoroughly tested in every way. So, Rāghava, let the very wise Vibhīṣaṇa at once become one of us, our equal, and enter into friendship with us." Then, hearing these words from the lord of the monkeys, Rāma, lord of men, went quickly to meet Vibhīṣaṇa, as Indra, Purandara, went to meet Garuḍa, king of birds. Note Sugrīva's change of heart: twice he proposed killing Vibhīṣaṇa, and now he himself declares him pure and asks for his friendship. "By inference and by his bearing" is the fruit of Hanumān's reasoning. And the closing image recalls how Indra made friends with Garuḍa when Garuḍa carried off the nectar; so Rāma makes friends with Vibhīṣaṇa.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- श्रुतवान् + आत्मनि → श्रुतवानात्मनि — पदयोः संयोगः
- समासः
- ‘श्रुतवत्’ — क्तवतु
- विभक्तिः
- ‘श्रुतवान्’ प्रथमा एकवचनम्; ‘आत्मनि’ सप्तमी
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘च + विवक्षा + अस्ति → विवक्षास्ति’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वच्’ धातोः सन्नन्तात् अप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सताम् + एतत् + अगर्हितम् — पदसंयोगः, ‘एतत् + अ → एतदगर्हितम्’ इति जश्त्वम्
- समासः
- ‘अगर्हित’ — न गर्हितम्, नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘अगर्हितम्’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हरिषु पुङ्गवः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वा + अपि → वापि — सवर्णदीर्घसन्धिः; अपि + अदुष्टः → अप्यदुष्टः — यण्सन्धिः
- समासः
- ‘अदुष्ट’ — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘सर्वान् + उदीक्ष्य → सर्वानुदीक्ष्य’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उत्’ उपसर्गः, ‘ईक्ष्’ धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- ईषत् + उत्स्मयमानः → ईषदुत्स्मयमानः — जश्त्वसन्धिः
- समासः
- ‘ईषत्’ अव्ययम्; ‘उत्स्मयमान’ — ‘उत्’ + ‘स्मि’ धातोः शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वृद्धान् + अनुपसेव्य → वृद्धाननुपसेव्य — पदसंयोगः
- समासः
- ‘अनुपसेव्य’ — न उपसेव्य, नञ्समासः
- विभक्तिः
- ‘वृद्धान्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘अनुपसेव्य’ ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सर्वे राजानः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रतिदेशे भवाः — तद्धितः (ष्यञ्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तस्य कुले भवाः — तद्धितः (ख → ईन)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शङ्क्’ धातोः अनीयर्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- हि + आदाने → ह्यादाने — यण्सन्धिः; आदाने + अरि → आदानेऽरि — पूर्वरूपसन्धिः
- समासः
- अरेः बलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘आदाने’ सप्तमी एकवचनम्; ‘अरिबलस्य’ षष्ठी
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राज्यं काङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न व्यग्राः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- भरत + उपमाः → भरतोपमाः — गुणसन्धिः
- समासः
- भरतः उपमा येषां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लक्ष्मणेन सह — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- संदिष्टः + अयम् → संदिष्टोऽयम् — विसर्गस्य उत्वं पूर्वरूपं च; इह + आगतः → इहागतः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रघूणां श्रेष्ठः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- अङ्गुलि + अग्रेण → अङ्गुल्यग्रेण — यण्सन्धिः
- समासः
- अङ्गुल्याः अग्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- मांसैः + निमन्त्रितः → मांसैर्निमन्त्रितः — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘निमन्त्रितः’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भार्यायाः हर्ता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- बद्ध + अञ्जलि → बद्धाञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बद्धः अञ्जलिपुटः येन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- आनृशंस्य + अर्थम् → आनृशंस्यार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- आनृशंस्याय इदम् — चतुर्थीतत्पुरुषः (अर्थशब्देन)
- विभक्तिः
- अव्ययवत्
- सन्धिः
- कृत + आत्मना → कृतात्मना — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कृतः (संयतः) आत्मा येन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लोकेन गर्हितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वेण ‘गच्छेत् + अरक्षितः → गच्छेदरक्षितः’
- समासः
- न रक्षितः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रपन्नानाम् + अरक्षणे — पदसंयोगः
- समासः
- ‘अरक्षण’ — न रक्षणम्, नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘प्रपन्नानाम्’ षष्ठी बहुवचनम्; ‘अरक्षणे’ सप्तमी
- सन्धिः
- फल + उदये → फलोदये — गुणसन्धिः
- समासः
- फलस्य उदयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- तव + अस्मि → तवास्मि — सवर्णदीर्घसन्धिः; अस्मि + इति → अस्मीति — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘अस्मि’ — लट् उत्तमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लोकानां नाथाः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेषां शिखामणिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु परीक्षितः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पतत्रिणां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः (टच्)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्