- सन्धिः
- किञ्चित् + शेषा → किञ्चिच्छेषा — श्चुत्वं, ततः ‘शश्छोऽटि’ इति शकारस्य छकारः
- समासः
- किञ्चित् शेषं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सुन्दरकाण्ड — सर्ग 18
रावण का अशोकवाटिका में आना
रात्रि के अन्तिम भाग में वेदघोष, रावण का जागना, स्त्रियों से घिरे रावण का अशोकवाटिका में प्रवेश, हनुमान द्वारा उसका दर्शन, और उसका सीता की ओर जाना
एवं वनं प्रेक्षमाणस्य वैदेहीं विचिन्वतः हनूमतः किञ्चिच्छेषा निशा अभवत्। विरात्रे सः षडङ्गवेदविदुषां ब्रह्मरक्षसां ब्रह्मघोषान् शुश्राव। मङ्गलवादित्रैः प्रबोधितः महाबलः रावणः वैदेहीम् अन्वचिन्तयत्, मदनेन नियुक्तः कामं गूहितुं न शशाक। सः सर्वाभरणैः युक्तः, विविधैः नगैः पुष्करिणीभिः ईहामृगैः च शोभितां संततद्रुमाम् अशोकवनिकां प्राविशत्, शतमात्राः अङ्गनाः च तं महेन्द्रम् इव देवगन्धर्वयोषितः अनुव्रजन्। काश्चित् दीपिकाः, काश्चित् वालव्यजनानि, तालवृन्तानि, भृङ्गारान्, बृसीः, पानपात्रीं, छत्रं च जगृहुः। निद्रामदपरीताः ताः विद्युल्लताः घनम् इव पतिम् अनुजग्मुः। काञ्चीनूपुरनिनादं श्रुत्वा हनूमान् द्वारदेशम् अनुप्राप्तं कामदर्पमदयुक्तम् अपविद्धशरासनं कन्दर्पम् इव तं ददर्श, पत्रपुष्पशतावृतः च तं विज्ञातुम् उपचक्रमे। ‘रावणः अयम्’ इति सञ्चिन्त्य सः किञ्चित् अवप्लुतः, तस्य तेजसा निर्धूतः पत्रगुह्यान्तरे संवृतः अभवत्। रावणः असितकेशान्तां सुश्रोणीं सीतां दिदृक्षुः उपावर्तत।
१रात्रिशेषः, ब्रह्मघोषः, रावणस्य प्रबोधः कामवशता च
१तथा विप्रेक्षमाणस्य वनं पुष्पितपादपम्।
विचिन्वतश्च वैदेहीं किञ्चिच्छेषा निशाभवत्॥
२षडंगवेदविदुषां क्रतुप्रवरयाजिनाम्।
शुश्राव ब्रह्मघोषान्स विरात्रे ब्रह्मरक्षसाम्॥
३अथ मंगलवादित्रैः शब्दैः श्रोत्रमनोहरैः।
प्राबोध्यत महाबाहुर्दशग्रीवो महाबलः॥
४विबुध्य तु महाभागो राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्।
स्रस्तमाल्याम्बरधरो वैदेहीमन्वचिन्तयत्॥
५भृशं नियुक्तस्तस्यां च मदनेन मदोत्कटः।
न तु तं राक्षसः कामं शशाकात्मनि गूहितुम्॥
इस प्रकार फूलों से लदे वृक्षों वाले उस वन को देखते हुए और वैदेही को खोजते हुए हनुमान के लिए रात थोड़ी-सी ही शेष रह गई — केवल रात का अन्तिम प्रहर बचा था। उस रात्रि के अन्त में उन्होंने छहों अंगों सहित वेदों के ज्ञाता और श्रेष्ठ यज्ञों का अनुष्ठान करने वाले ब्रह्मराक्षसों के वेदपाठ का घोष सुना। तब कानों और मन को हरने वाले शब्दों तथा मंगलवाद्यों से महाबाहु, महाबली दशग्रीव जगाया गया। जागकर वह महाभाग, प्रतापी राक्षसराज, जिसकी मालाएँ और वस्त्र अस्त-व्यस्त हो गए थे, वैदेही का ही चिन्तन करने लगा। काम ने उसे पूरी तरह अपने वश में कर लिया था; मद से उन्मत्त वह राक्षस सीता में लगे अपने काम को अपने भीतर छिपा न सका। यहाँ लंका का एक विचित्र स्वभाव दिखाई देता है — राक्षस भी वेदों के ज्ञाता और यज्ञ करने वाले हैं; उनके घरों में प्रातःकाल वेदघोष सुनाई देता है। ‘ब्रह्मरक्षसाम्’ का अर्थ है — ब्राह्मण-कुल में उत्पन्न राक्षस; हिन्दी भाष्य के अनुसार यह ब्रह्मराक्षसों के घरों में होने वाले वेदपाठ की ध्वनि है। रावण का जागना राजा की तरह होता है — मंगलवाद्यों और स्तुतियों के साथ। किन्तु जागने पर उसका पहला विचार सीता ही है — ‘वैदेहीमन्वचिन्तयत्’ (वैदेही का चिन्तन करने लगा)। चौथे श्लोक में ‘स्रस्तमाल्याम्बरधरः’ — नींद के कारण उसकी मालाएँ और वस्त्र ढीले पड़ गए थे; उसकी दशा भी अव्यवस्थित है। पाँचवें श्लोक में काम का बल दिखाया गया है — वह उसे छिपा नहीं पाता, इसलिए रात के अन्तिम भाग में ही सीता को देखने निकल पड़ता है। वेदघोष और रावण के काम को पास-पास रखना कवि का सूक्ष्म विरोध है — धर्म की ध्वनि और अधर्म का आरम्भ एक साथ। चौथे श्लोक में मुद्रित पाठ में ‘महाभागो’ है, समीक्षित संस्करण में ‘यथाकालं’ (समय पर)।
While Hanumān was gazing over the grove of flowering trees and searching for Vaidehī, the night wore on until only its last watch remained. In that last watch he heard the Vedas being chanted in the houses of brahmin-rākṣasas — rākṣasas born of brahmin families, learned in the Vedas and their six limbs and performers of the finest sacrifices. Then, with auspicious music and sounds delightful to the ear, the mighty ten-necked Rāvaṇa was woken, as a king is woken, with music and praise. On waking, the illustrious and powerful lord of the rākṣasas, his garlands and garments slipping loose from sleep, thought at once of Vaidehī. So bound to her by love was he, so maddened by passion, that he could not keep that desire hidden within himself, and so, while the night was not yet over, he set out to see Sītā. Here Laṅkā's strange nature shows again: even the rākṣasas know the Veda and perform sacrifices, and at dawn the sound of Vedic recitation rises from their houses. The poet sets that chanting side by side with Rāvaṇa's lust — the sound of dharma and the beginning of wickedness at the same moment.
२रावणस्य अशोकवनिकाप्रवेशः, स्त्रीणाम् अनुगमनं च
६स सर्वाभरणैर्युक्तो बिभ्रच्छ्रियमनुत्तमाम्।
तां नगैर्विविधैर्जुष्टां सर्वपुष्पफलोपगैः॥
७वृतां पुष्करिणीभिश्च नानापुष्पोपशोभिताम्।
सदा मत्तैश्च विहगैर्विचित्रां परमाद्भुतैः॥
८ईहामृगैश्च विविधैर्वृतां दृष्टिमनोहरैः।
वीथीः सम्प्रेक्षमाणश्च मणिकाञ्चनतोरणाम्॥
९नानामृगगणाकीर्णां फलैः प्रपतितैर्वृताम्।
अशोकवनिकामेव प्राविशत्संततद्रुमाम्॥
१०अंगनाः शतमात्रं तु तं व्रजन्तमनुव्रजन्।
महेन्द्रमिव पौलस्त्यं देवगन्धर्वयोषितः॥
११दीपिकाः काञ्चनीः काश्चिज्जगृहुस्तत्र योषितः।
वालव्यजनहस्ताश्च तालवृन्तानि चापराः॥
१२काञ्चनैश्चैव भृंगारैर्जह्रुः सलिलमग्रतः।
मण्डलाग्रा बृसीश्चैव गृह्यान्याः पृष्ठतो ययुः॥
१३काचिद्रत्नमयीं पात्रीं पूर्णां पानस्य भ्राजतीम्।
दक्षिणा दक्षिणेनैव तदा जग्राह पाणिना॥
१४राजहंसप्रतीकाशं छत्रं पूर्णशशिप्रभम्।
सौवर्णदण्डमपरा गृहीत्वा पृष्ठतो ययौ॥
१५निद्रामदपरीताक्ष्यो रावणस्योत्तमस्त्रियः।
अनुजग्मुः पतिं वीरं घनं विद्युल्लता इव॥
१६व्याविद्धहारकेयूराः समामृदितवर्णकाः।
समागलितकेशान्ताः सस्वेदवदनास्तथा॥
१७घूर्णन्त्यो मदशेषेण निद्रया च शुभाननाः।
स्वेदक्लिष्टांगकुसुमाः समाल्याकुलमूर्धजाः॥
१८प्रयान्तं नैर्ऋतपतिं नार्यो मदिरलोचनाः।
बहुमानाच्च कामाच्च प्रियभार्यास्तमन्वयुः॥
१९स च कामपराधीनः पतिस्तासां महाबलः।
सीतासक्तमना मन्दो मन्दाञ्चितगतिर्बभौ॥
सब आभूषणों से युक्त, अनुपम शोभा धारण किए हुए वह रावण सीधे अशोकवाटिका में ही प्रविष्ट हुआ। वह वाटिका सब प्रकार के फूलों और फलों से लदे भाँति-भाँति के वृक्षों से सेवित थी, पुष्करिणियों से घिरी थी, अनेक प्रकार के फूलों से सुशोभित थी, सदा मतवाले रहने वाले अत्यन्त अद्भुत पक्षियों से विचित्र लगती थी, आँखों को लुभाने वाले अनेक प्रकार के ईहामृगों से घिरी थी, नाना प्रकार के मृगों के झुण्डों से भरी थी, गिरे हुए फलों से ढकी थी और उसमें घने वृक्ष थे; रावण मणि और सोने के तोरणों वाली वीथियों को देखता हुआ चल रहा था। जैसे देवताओं और गन्धर्वों की स्त्रियाँ महेन्द्र के पीछे चलती हैं, वैसे ही लगभग सौ सुन्दरियाँ जाते हुए उस पौलस्त्य के पीछे-पीछे चलीं। कुछ स्त्रियों ने सोने के दीपक ले रखे थे, कुछ के हाथों में चँवर थे और कुछ के हाथों में ताड़ के पंखे। कुछ सोने की झारियों में जल लेकर आगे-आगे चल रही थीं, और कुछ गोल आसन (बृसी) लेकर पीछे चल रही थीं। एक चतुर (दक्षिणा) स्त्री ने अपने दाहिने हाथ में पेय से भरा, चमकता हुआ रत्नमय पात्र ले रखा था। दूसरी राजहंस के समान श्वेत, पूर्ण चन्द्रमा की-सी कान्ति वाला, सोने के डण्डे वाला छत्र लेकर पीछे चल रही थी। नींद और मद से भरी आँखों वाली रावण की वे उत्तम स्त्रियाँ अपने वीर पति के पीछे वैसे ही चलीं जैसे बिजलियाँ मेघ के पीछे चलती हैं। उनके हार और केयूर अस्त-व्यस्त थे, अंगराग मिट गया था, केशों के छोर बिखर गए थे, मुखों पर पसीना था, बचे हुए मद और नींद से वे झूम रही थीं, पसीने से उनके अंगों पर लगे फूल मुरझा गए थे, मालाओं से उनके केश उलझे हुए थे; मदभरी आँखों वाली वे प्रिय पत्नियाँ अत्यन्त आदर और प्रेम के कारण जाते हुए राक्षसपति के पीछे-पीछे चलीं। उनका पति, वह महाबली, काम के अधीन, सीता में आसक्त मन वाला मन्द (मूढ़) रावण धीमी और ललित चाल से चलता हुआ शोभा पा रहा था। यहाँ रावण की राजसी यात्रा का वर्णन है — इन्द्र की तरह उसके पीछे सैकड़ों स्त्रियाँ चल रही हैं। प्रत्येक के हाथ में कुछ-न-कुछ है — दीपक, चँवर, पंखा, जलपात्र, आसन, पानपात्र या छत्र। सोलहवें से उन्नीसवें तक के चार श्लोक (आठ अर्धश्लोक) केवल वल्गेट में हैं — समीक्षित संस्करण में नहीं हैं; उनमें स्त्रियों के रात्रि-जागरण और मद का चित्र तथा रावण की कामवशता है। उन्नीसवें श्लोक में ‘मन्दः’ शब्द के दो अर्थ हैं — मन्दबुद्धि और धीमी चाल वाला; हिन्दी भाष्य के अनुसार यहाँ इसका अर्थ है मन्दबुद्धि रावण। बारहवें श्लोक में मुद्रित पाठ ‘मण्डलाग्रा बृसीश्चैव’ है, जबकि समीक्षित संस्करण में ‘मण्डलाग्रान् असींश्चैव’ है — अर्थात् तलवारें; वल्गेट में इसका अर्थ आसन है। तेरहवें श्लोक में मुद्रित पाठ ‘भ्राजतीम्’ (चमकती हुई) है, समीक्षित संस्करण में ‘भामिनी’। छठे से नौवें श्लोक तक एक ही लम्बा वाक्य है — ‘तां … अशोकवनिकामेव प्राविशत्’ (उस अशोकवाटिका में ही प्रवेश किया); बीच में वाटिका के विशेषण हैं। ‘एव’ (ही) शब्द से सूचित होता है कि रावण कहीं और न जाकर सीधे सीता के निवासस्थान पर गया। दसवें श्लोक में इन्द्र की उपमा रावण का ऐश्वर्य दिखाती है — वह तीनों लोकों का विजेता, देवराज के समान है। ग्यारहवें से चौदहवें श्लोक तक सेवा के उपकरण हैं — दीपक अँधेरा मिटाने के लिए, चँवर और पंखे सुख के लिए, जल शौच के लिए, आसन विश्राम के लिए, पेय मद के लिए और छत्र राजचिह्न के रूप में। पन्द्रहवें श्लोक में बिजलियाँ मेघ के पीछे चलती हैं — रावण काले रंग का मेघ है और गोरी स्त्रियाँ बिजलियाँ। सोलहवें से सत्रहवें श्लोक तक रात्रि-विलास के चिह्न हैं — हार अस्त-व्यस्त, अंगराग मिटा हुआ, केश बिखरे हुए, मुख पसीने से भरे और फूल मुरझाए हुए। अठारहवें श्लोक में ‘बहुमानाच्च कामाच्च’ (आदर से और प्रेम से) — वे भय से नहीं, आदर और प्रेम से उसके पीछे चलती हैं; रावण की पत्नियों का उसमें अनुराग भी है। किन्तु उसका मन सीता में आसक्त है — अपनी पत्नियों की उपेक्षा करके वह पराई स्त्री की ओर जाता है, यही उसका दोष है। उन्नीसवें श्लोक में ‘मन्दाञ्चितगतिर्बभौ’ — काम के कारण धीमी और विलास के कारण सुन्दर चाल। बारहवें श्लोक में ‘जह्रुः सलिलमग्रतः’ (आगे-आगे जल ले गईं) — आगे जल ले जाकर मार्ग सींचने या पैर धोने के लिए। तेरहवें श्लोक में ‘दक्षिणा’ का अर्थ है कुशल, और वह दाहिने हाथ से पात्र पकड़े हुए है; शब्द की आवृत्ति से चमत्कार उत्पन्न होता है। सातवें श्लोक में ‘सदा मत्तैः’ (सदा मतवाले) पक्षियों का विशेषण है।
Wearing all his ornaments and matchless in splendour, Rāvaṇa went straight into the Aśoka grove — to Sītā's dwelling and nowhere else. It was full of trees of every kind bearing all flowers and fruits, ringed with lotus pools and graced with many flowers; bright with ever-excited and marvellous birds and with many kinds of pleasing ornamental beasts; crowded with herds of animals and strewn with fallen fruit, thick with trees; and as he went he gazed at its avenues with their arches of jewels and gold. About a hundred women followed the son of Pulastya as he went, as the wives of the gods and gandharvas follow great Indra — for he was the conqueror of the three worlds, the equal of the king of the gods. Some carried golden lamps, some yak-tail whisks, others palm-leaf fans; some went ahead carrying water in golden pitchers, others followed with round cushions. One skilful woman carried in her right hand a sparkling jewelled cup full of wine; another walked behind with a parasol like a royal swan, bright as the full moon, with a golden handle. Every one of them held something — a lamp against the dark, whisks and fans for comfort, water for washing, cushions to rest on, wine for pleasure, and the parasol, the emblem of royalty. Their eyes heavy with sleep and wine, Rāvaṇa's chief wives followed their heroic lord as flashes of lightning follow a cloud — he the dark cloud, they the bright lightning. Their necklaces and armlets were awry, their cosmetics rubbed off, their hair loosened, their faces damp with sweat; reeling with sleep and the last of the wine, the flowers on their limbs wilted with sweat and their hair tangled with garlands — all the marks of a night of revelry. Those beloved wives with their intoxicating eyes followed the lord of the rākṣasas out of deep regard and desire — out of love and respect, not fear. And their lord, mighty though he was, in the grip of desire and his mind fixed on Sītā, moved slowly, dull-witted, with a languid, graceful gait — "slow" in both senses, slow of step and slow of mind. That was his fault: he passed by his own devoted wives to go after another man's.
३हनूमता रावणस्य दर्शनम्
२०ततः काञ्चीनिनादं च नूपुराणां च निःस्वनम्।
शुश्राव परमस्त्रीणां कपिर्मारुतनन्दनः॥
२१तं चाप्रतिमकर्माणमचिन्त्यबलपौरुषम्।
द्वारदेशमनुप्राप्तं ददर्श हनुमान्कपिः॥
२२दीपिकाभिरनेकाभिः समन्तादवभासितम्।
गन्धतैलावसिक्ताभिर्ध्रियमाणाभिरग्रतः॥
२३कामदर्पमदैर्युक्तं जिह्मताम्रायतेक्षणम्।
समक्षमिव कंदर्पमपविद्धशरासनम्॥
२४मथितामृतफेनाभमरजोवस्त्रमुत्तमम्।
सपुष्पमवकर्षन्तं विमुक्तं सक्तमंगदे॥
२५तं पत्रविटपे लीनः पत्रपुष्पशतावृतः।
समीपमुपसंक्रान्तं विज्ञातुमुपचक्रमे॥
२६अवेक्षमाणस्तु तदा ददर्श कपिकुञ्जरः।
रूपयौवनसम्पन्ना रावणस्य वरस्त्रियः॥
२७ताभिः परिवृतो राजा सुरूपाभिर्महायशाः।
तन्मृगद्विजसंघुष्टं प्रविष्टः प्रमदावनम्॥
२८क्षीबो विचित्राभरणः शङ्कुकर्णो महाबलः।
तेन विश्रवसः पुत्रः स दृष्टो राक्षसाधिपः॥
२९वृतः परमनारीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः।
तं ददर्श महातेजास्तेजोवन्तं महाकपिः॥
तब पवननन्दन कपि ने उन श्रेष्ठ स्त्रियों की करधनियों की खनक और नूपुरों की झनकार सुनी। अनुपम कर्म करने वाले, अचिन्त्य बल और पौरुष वाले उस रावण को कपि हनुमान ने द्वार के पास आया हुआ देखा। सुगन्धित तेल से सींचे गए और आगे-आगे ले जाए जा रहे अनेक दीपकों से वह चारों ओर से प्रकाशित था। काम, दर्प और मद से युक्त, टेढ़ी, लाल और बड़ी-बड़ी आँखों वाला वह ऐसा लगता था मानो धनुष रख देने वाला साक्षात् कामदेव हो। मथे हुए अमृत के फेन के समान उजला, निर्मल, उत्तम, फूलों से युक्त वस्त्र, जो खिसककर उसके बाजूबन्द में अटक गया था, उसे वह खींचता हुआ चल रहा था। पत्तों से भरी डाल में छिपे, सैकड़ों पत्तों और फूलों से ढके हनुमान ने पास आए हुए उस रावण को पहचानने का प्रयत्न किया। देखते हुए कपिश्रेष्ठ ने रावण की रूप और यौवन से सम्पन्न श्रेष्ठ स्त्रियों को भी देखा। उन सुन्दरियों से घिरा हुआ वह महायशस्वी राजा पशुओं और पक्षियों के कलरव से गूँजते उस प्रमदावन में प्रविष्ट हुआ। मत्त, विचित्र आभूषणों वाला, शंकु-जैसे कानों वाला, महाबली, विश्रवा का पुत्र वह राक्षसराज हनुमान ने देखा। जैसे तारों से घिरा चन्द्रमा हो, वैसे ही श्रेष्ठ नारियों से घिरे उस तेजस्वी को महातेजस्वी महाकपि ने देखा। यहाँ हनुमान की दृष्टि क्रम से रावण को पहचानती है — पहले ध्वनि (करधनी, नूपुर), फिर दीपक, फिर रूप, फिर वस्त्र, फिर स्त्रियाँ, और अन्त में ‘विश्रवा का पुत्र’ यह परिचय। कवि रावण के सौन्दर्य और तेज को छिपाते नहीं — वह कामदेव के समान है, चन्द्रमा के समान है; किन्तु ‘क्षीबः’ (मत्त) और ‘जिह्मताम्रायतेक्षणः’ (टेढ़ी लाल आँखों वाला) कहकर उसके दोष भी बता दिए गए हैं। चौबीसवें श्लोक में मुद्रित पाठ ‘सपुष्पमवकर्षन्तं’ है, समीक्षित संस्करण में ‘सलीलम् अनुकर्षन्तं’ (लीलापूर्वक खींचते हुए); हिन्दी भाष्य यह समझाकर कि उस वस्त्र में मोती और फूल गुँथे हुए थे, ‘सपुष्प’ पाठ का समर्थन करता है। पच्चीसवें श्लोक में मुद्रित पाठ ‘विज्ञातुम्’ (पहचानने के लिए) है, समीक्षित संस्करण में ‘निध्यातुम्’ (ध्यान से देखने के लिए)। अट्ठाईसवें श्लोक में ‘शङ्कुकर्णः’ — हिन्दी भाष्य के अनुसार जिसके कान गड़ी हुई खूँटी के समान हों। इक्कीसवें श्लोक में ‘अप्रतिमकर्माणम् अचिन्त्यबलपौरुषम्’ (अनुपम कर्म वाला, अचिन्त्य बल और पौरुष वाला) — हनुमान शत्रु के भी गुणों को स्वीकार करते हैं। बाईसवें श्लोक में सुगन्धित तेल के दीपक हैं — रात के अन्तिम अँधेरे में भी उसका मार्ग प्रकाशित है। तेईसवें श्लोक में कामदेव की उपमा है — धनुष के बिना कामदेव के समान सुन्दर, और काम के वश में भी। सत्ताईसवें श्लोक में ‘तन्मृगद्विजसंघुष्टम्’ (पशु-पक्षियों से गूँजता हुआ) — उसके आने से वन के पशु-पक्षी भी जाग उठे। उनतीसवें श्लोक में चन्द्रमा की उपमा है — पहले सत्रहवें सर्ग में चन्द्रमा हनुमान का सहायक था, और यहाँ रावण तारों से घिरे चन्द्रमा के समान है। पच्चीसवें श्लोक में हनुमान ‘विज्ञातुम् उपचक्रमे’ (पहचानने का प्रयत्न करने लगे) — उन्होंने रावण को पहले सोया हुआ देखा था, इसलिए अब जागे हुए रावण को पहचानने का प्रयत्न करते हैं। छब्बीसवें श्लोक में फिर स्त्रियों का दर्शन है — दूत के कर्तव्य के अनुसार हनुमान रावण के साथ उसके परिवार को भी भली-भाँति देखते हैं।
Then the monkey, son of the Wind, heard the jingling of girdles and the tinkling of anklets of those noble women. And Hanumān saw Rāvaṇa himself, of matchless deeds and inconceivable strength and valour, arriving at the gateway — for Hanumān acknowledges even an enemy's qualities. He was lit up on every side by the many lamps soaked in fragrant oil that were carried before him, so that even in the last darkness of night his way was bright. Full of desire, pride and intoxication, his eyes crooked, red and long, he was like the god of love in person with his bow laid aside; he was drawing up his fine, spotless garment, white as the foam of churned nectar and strewn with flowers, which had slipped and caught on his armlet. Hidden among the leafy branches, covered by hundreds of leaves and flowers, Hanumān set about recognising him as he drew near; he had seen Rāvaṇa asleep, and now tried to make him out awake. As he watched, the elephant among monkeys saw Rāvaṇa's lovely wives, rich in beauty and youth, observing the king's household as well as the king, as an envoy should. Surrounded by those beautiful women, the renowned king entered the pleasure-grove, which rang with the beasts and birds his coming had woken. Drunk, splendidly adorned, with ears like pegs, mighty — so Hanumān saw the lord of the rākṣasas, the son of Viśravas; surrounded by the loveliest women like the moon among the stars, so the great monkey saw him in his splendour. Hanumān comes to know Rāvaṇa by degrees — first the sound of anklets and girdles, then the lamps, then his form, then his garment, then his women, and at last his identity as the son of Viśravas. The poet does not hide Rāvaṇa's beauty and splendour — he is like the god of love, like the moon — but he names his faults too: he is drunk, and his eyes are crooked and red. Earlier the moon had been Hanumān's helper; now it is Rāvaṇa who is the moon among the stars.
४हनूमतः अवप्लवनं, संवरणं, रावणस्य सीतां प्रति गमनं च
३०रावणोऽयं महाबाहुरिति संचिन्त्य वानरः।
सोऽयमेव पुरा शेते पुरमध्ये गृहोत्तमे।
अवप्लुतो महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः॥
३१स तथाप्युग्रतेजाः स निर्धूतस्तस्य तेजसा।
पत्रे गुह्यान्तरे सक्तो मतिमान्संवृतोऽभवत्॥
३२स तामसितकेशान्तां सुश्रोणीं संहतस्तनीम्।
दिदृक्षुरसितापांगीमुपावर्तत रावणः॥
‘यही महाबाहु रावण है; यही पहले नगर के बीच उत्तम भवन में सोया हुआ था’ — ऐसा सोचकर महातेजस्वी पवनपुत्र वानर हनुमान नीचे उतर आए — जिस शाखा पर बैठे थे, उससे कुछ नीचे आ गए। उग्र तेज वाले होते हुए भी वे बुद्धिमान हनुमान उसके तेज से मानो दब-से गए और पत्तों के घने भीतरी भाग में छिपकर बैठ गए। रावण काले केशों वाली, सुन्दर नितम्बों वाली, सटे हुए स्तनों वाली और काले नेत्र-कोणों वाली उस सीता को देखने की इच्छा से उनकी ओर बढ़ा। तीसवाँ श्लोक छह पादों का है। ‘सोऽयमेव पुरा शेते पुरमध्ये गृहोत्तमे’ (यही पहले नगर के बीच उत्तम भवन में सोया था) यह अर्धश्लोक केवल वल्गेट में है; इससे पिछले सर्गों में वर्णित रावण के शयन का स्मरण होता है — हनुमान ने उसे पहले सोया हुआ देखा था। हिन्दी भाष्य भी यही कहता है कि यही पहले नगर में एक उत्तम भवन के भीतर सोया हुआ था। ‘अवप्लुतः’ (नीचे उतरे) — हनुमान रावण की चेष्टाओं को पास से देखने के लिए नीचे उतरे। इकतीसवें श्लोक में ‘निर्धूतस्तस्य तेजसा’ (उसके तेज से दबे हुए) — मानो रावण का तेज हनुमान के तेज को भी दबा देता है; यह रावण की महत्ता की स्वीकृति है। किन्तु ‘मतिमान्’ (बुद्धिमान) विशेषण हनुमान की बुद्धि दिखाता है — वे असमय प्रकट नहीं होते; समीक्षित संस्करण में यहाँ ‘हनूमान्’ पाठ है। बत्तीसवें श्लोक में रावण का लक्ष्य स्पष्ट है — सीता का दर्शन। अगले सर्ग में सीता की प्रतिक्रिया का वर्णन है।
"This is mighty-armed Rāvaṇa," the monkey thought; "it was he who lay asleep earlier in the finest mansion in the middle of the city." And the mighty son of the Wind leapt down a little from the branch where he sat, to watch Rāvaṇa's movements from closer by. Fierce as his own splendour was, he seemed overpowered by the splendour of the other — an acknowledgement of Rāvaṇa's greatness — yet, being wise, he clung within the hidden depths of the leaves and stayed concealed, not showing himself before the right moment. And Rāvaṇa, longing to see her — Sītā, with her dark hair, her lovely hips and full breasts and dark-cornered eyes — drew near. His purpose is plain: to see Sītā. The next sarga tells how she responds.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- षट् + अङ्ग → षडङ्ग — जश्त्वसन्धिः (ट् → ड्)
- समासः
- षडङ्गाः वेदाः, तान् विदन्ति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रवरैः क्रतुभिः यजन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विगता रात्रिः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ब्रह्म (ब्राह्मणाः) च ते रक्षांसि — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्र + अबोध्यत → प्राबोध्यत — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘बुध्’ धातोः णिजन्तात् कर्मणि लङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- माल्य + अम्बर → माल्याम्बर — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- स्रस्तानि माल्याम्बराणि धरति — उपपदतत्पुरुषः (अन्तः कर्मधारयः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मद + उत्कटः → मदोत्कटः — गुणसन्धिः
- समासः
- मदेन उत्कटः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गुह्’ धातोः तुमुन्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
- सन्धिः
- बिभ्रत् + श्रियम् → बिभ्रच्छ्रियम् — श्चुत्वं (त् → च्), ‘शश्छोऽटि’ इति शकारस्य छकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भृ’ धातोः शतृ (बिभ्रत्) + ‘श्री’ द्वितीया
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ईहायै मृगाः — चतुर्थीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सन्तताः द्रुमाः यस्यां ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वालव्यजनानि हस्तेषु यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- विद्युत् + लताः → विद्युल्लताः — परसवर्णसन्धिः (त् → ल्)
- समासः
- विद्युत् एव लता — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वि + आविद्ध → व्याविद्ध — यण्सन्धिः
- समासः
- व्याविद्धाः हाराः केयूराणि च यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नैर्ऋतानां पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- मन्द + अञ्चित → मन्दाञ्चित — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मन्दम् अञ्चिता गतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- काञ्च्याः निनादः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘चाप्रतिमकर्माणम् + अचिन्त्य’ इति बाह्यसंयोगः
- समासः
- अचिन्त्ये बलपौरुषे यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- तैल + अवसिक्त → तैलावसिक्त — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- गन्धतैलेन अवसिक्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- आयत + ईक्षणम् → आयतेक्षणम् — गुणसन्धिः
- समासः
- जिह्मे ताम्रे आयते ईक्षणे यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- शर + आसनम् → शरासनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अपविद्धं शरासनं येन तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- मथित + अमृत → मथितामृत — सवर्णदीर्घसन्धिः; फेन + आभम् → फेनाभम्
- समासः
- मथितामृतस्य फेनस्य आभा इव आभा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पत्राणां विटपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अव + प्लु’ धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- गुह्य + अन्तरे → गुह्यान्तरे — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- गुह्यम् अन्तरम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- संहतौ स्तनौ यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्