- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अव + प्लु’ धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
सुन्दरकाण्ड — सर्ग 14
अशोकवाटिका में प्रवेश
प्राकार से अशोकवाटिका में छलाँग, वसन्त की शोभा, वृक्षों का हिलना, बावड़ियाँ, नदी और पर्वत, सुनहरा शिंशपा वृक्ष, सीता के आने की प्रतीक्षा
मुहूर्तं ध्यात्वा हनूमान् रावणभवनस्य प्राकारात् अशोकवनिकां प्रति ज्यामुक्तः नाराचः इव पुप्लुवे। तत्र सालाशोकचम्पकचूतादयः पुष्पिताग्राः द्रुमाः, विहगाः, मृगाः च आसन्। तस्य वेगेन कम्पिताः वृक्षाः पुष्पवृष्टिं मुमुचुः, पुष्पावकीर्णः कपिः पुष्पमयः गिरिः इव अशोभत, सर्वाणि भूतानि तं वसन्तम् इव अमन्यन्त। प्रभग्नवृक्षा वनिका मृदितवर्णका युवतिः इव अभवत्। ततः सः मणिसोपानाः वापीः, अम्बुधरसङ्काशं पर्वतं, ततः निपतितां नदीं, पद्मिनीः, कृत्रिमां दीर्घिकां, हेमवेदिकावृतां काञ्चनीं शिंशपां च ददर्श। तां शिंशपाम् आरुह्य सः चिन्तयति — ‘इतः वैदेहीं द्रक्ष्यामि; सन्ध्याकालमनाः सा सन्ध्यार्थम् इमां शुभजलां नदीम् अवश्यम् आगमिष्यति।’ इति मत्वा पर्णघने निलीनः सः मनुजेन्द्रपत्नीं प्रतीक्षमाणः सर्वम् अवेक्षत।
१प्राकारात् वृक्षवाटिकायां प्लवनम्
१स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मनसा चाधिगम्य ताम्।
अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः॥
२स तु संहृष्टसर्वांगः प्राकारस्थो महाकपिः।
पुष्पिताग्रान्वसन्तादौ ददर्श विविधान्द्रुमान्॥
३सालानशोकान्भव्यांश्च चम्पकांश्च सुपुष्पितान्।
उद्दालकान्नागवृक्षांश्चूतान्कपिमुखानपि॥
४तथाऽऽम्रवणसम्पन्नाँल्लताशतसमन्वितान्।
ज्यामुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्षवाटिकाम्॥
क्षण भर ध्यान करके, और मन से उस अशोकवाटिका में पहुँचकर, महातेजस्वी हनुमान रावण के भवन के प्राकार पर कूद पड़े — प्राकार से वाटिका की ओर छलाँग लगाने को उद्यत हुए। प्राकार पर खड़े, रोमांचित सब अंगों वाले महाकपि ने वसन्त के आरम्भ में फूलों से लदे शिखरों वाले विविध वृक्ष देखे — साल, अशोक, सुन्दर चम्पक, खूब फूले उद्दालक, नागकेसर और कपि के मुख जैसे (लाल) फलों वाले आम। आम के वनों से सम्पन्न, सैकड़ों लताओं से युक्त उन वृक्षों की ओर वे धनुष की डोरी से छूटे नाराच बाण की भाँति वृक्ष-वाटिका में कूद पड़े। ‘संहृष्टसर्वाङ्गः’ (रोमांचित सब अंगों वाले) इस पद से उनका उत्साह सूचित होता है — पिछले सर्ग की निराशा यहाँ आशा में बदल गई है, इसलिए उनके सब अंग रोमांचित हैं। वसन्त का आरम्भ — यह समय भी निर्दिष्ट है; इसलिए सब वृक्ष फूले हुए हैं। ‘ज्यामुक्त इव नाराचः’ (डोरी से छूटे बाण की भाँति) यह उपमा उनके वेग और लक्ष्य-निष्ठा को दिखाती है — जैसे धनुष से छूटा बाण सीधे मार्ग से लक्ष्य पर जाता है, वैसे ही हनुमान भी। चौथे श्लोक में ‘तथाऽऽम्रवणसम्पन्नाँल्लताशतसमन्वितान्’ मुद्रित पाठ है; समीक्षित संस्करण में ‘अथाम्रवणसंछन्नां लताशतसमावृताम्’ — यह स्त्रीलिंग, वाटिका का विशेषण है। वृक्षों के नाम गिनाते हुए कवि वन की समृद्धि दिखाते हैं।
Having reflected for a moment, and having already reached the Aśoka grove in his mind, the mighty Hanumān leapt from the rampart of Rāvaṇa's palace towards the garden. Standing on the rampart, thrilled in every limb, the great monkey saw many kinds of trees with their crowns in blossom at the beginning of spring — sālas, aśokas and lovely campakas, uddālakas in full flower, nāgavṛkṣas and mangoes the colour of a monkey's face. Towards those trees, rich in mango groves and hung with hundreds of creepers, he flew into the garden like an arrow loosed from the bowstring. "Thrilled in every limb" shows his eagerness: the despair of the last sarga has turned to hope, and his whole body tingles with it. The season is named too — the start of spring, when every tree is in flower — and the poet lists the trees to show the richness of the grove. The arrow shows both his speed and his singleness of aim: as an arrow freed from the bow flies straight to its mark, so does Hanumān.
२वनिकायाः शोभा, पुष्पवृष्टिः, वसन्तभ्रमः च
५स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्।
राजतैः काञ्चनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम्॥
६विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।
उदितादित्यसंकाशां ददर्श हनुमान्बली॥
७वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः।
कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्॥
८प्रहृष्टमनुजां काले मृगपक्षिमदाकुलाम्।
मत्तबर्हिणसंघुष्टां नानाद्विजगणायुताम्॥
९मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम्।
सुखप्रसुप्तान्विहगान्बोधयामास वानरः॥
१०उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैर्वातैः समाहताः।
अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः॥
११पुष्पावकीर्णः शुशुभे हनूमान्मारुतात्मजः।
अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः॥
१२दिशः सर्वाभिधावन्तं वृक्षखण्डगतं कपिम्।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे॥
१३वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैरवकीर्णा पृथग्विधैः।
रराज वसुधा तत्र प्रमदेव विभूषिता॥
उन्होंने पक्षियों से गूँजती, चाँदी और सोने के वृक्षों से चारों ओर घिरी, मृग-समूहों से विचित्र, चित्र-विचित्र वनों वाली, उगते सूर्य के समान उस वाटिका में प्रवेश करके उसे देखा। वह फूल और फल देने वाले नाना प्रकार के वृक्षों से घिरी थी, कोयलों और मतवाले भृंगराजों (भौंरों) से सदा सेवित थी, उसमें मनुष्य प्रसन्न रहते थे, वह पशु-पक्षियों के मद से भरी थी, मतवाले मोरों की केका से गूँजती थी, और नाना पक्षी-समूहों से युक्त थी। सुन्दर नितम्बों वाली, अनिन्द्य राजपुत्री को खोजते हुए वानर ने सुख से सोए पक्षियों को जगा दिया। उड़ते पक्षी-समूहों से और उनके पंखों की हवा से टकराए वृक्षों ने अनेक रंगों की विविध पुष्प-वर्षाएँ कीं। फूलों से ढके हनुमान अशोकवाटिका के बीच फूलों के बने पर्वत के समान शोभा पा रहे थे। सब दिशाओं में दौड़ते, वृक्षों के झुरमुट में पहुँचे कपि को देखकर सब प्राणियों ने समझा — ‘यह वसन्त है।’ वृक्षों से गिरे तरह-तरह के फूलों से ढकी धरती सजी-धजी युवती के समान शोभा पा रही थी। यहाँ कवि हनुमान के आगमन को वसन्त के तुल्य बनाते हैं — जहाँ वे जाते हैं, वहाँ फूल बरसते हैं। छठे श्लोक में मुद्रित पाठ ‘बली’ (बलवान्) है, समीक्षित संस्करण में ‘कपिः’। सोए पक्षियों को जगाना भी हनुमान की खोज की सूक्ष्मता दिखाता है — वे हर वृक्ष पर खोजते हैं। दसवें में मुद्रित पाठ ‘पक्षैर्वातैः समाहताः’ (पंखों की हवा से टकराए) है, समीक्षित संस्करण में ‘पक्षैः सालाः समाहताः’ (पंखों से साल वृक्ष टकराए)। फूलों के बने पर्वत की उपमा फूलों से ढके हनुमान के विशाल शरीर का चित्र खींचती है। धरती की युवती से उपमा आगे के वर्णन की भूमिका रचती है। पाँचवें से आठवें श्लोक तक कवि वाटिका का रूप क्रम से खोलते हैं — पहले ध्वनि (पक्षी), फिर रंग (चाँदी और सोने के वृक्ष), फिर गति (मृग-समूह), फिर प्रकाश (उगते सूर्य के समान)। सातवें में कोयलें और भृंगराज मतवाले हैं — यह वसन्त का लक्षण है। आठवें में ‘प्रहृष्टमनुजा काले’ — उस ऋतु में वहाँ के लोग भी प्रसन्न हैं। मोरों की केका और पक्षियों का कलरव वन को मुखरित करते हैं। बारहवें में प्राणियों का भ्रम सुन्दर है — हनुमान के वेग से वृक्षों से फूल गिरते हैं, वे पवन की भाँति सब जगह दौड़ते हैं, इसलिए उनका मानना है कि वे वसन्त ही हैं। इस प्रकार वायुपुत्र को मानो वसन्त का सखा बताया गया है, क्योंकि वसन्त में मलय-पवन फूल बिखेरता है। तेरहवें में फूलों से सजी पृथ्वी नायिका के समान है। नौवें में ‘मार्गमाणः’ (खोजते हुए) इस पद से खोज के उद्देश्य का फिर स्मरण कराया जाता है — वे वन की शोभा देखने नहीं, बल्कि सीता को खोजने के लिए ही वन में आए हैं। दसवें में पक्षियों के उड़ने से ही पुष्प-वर्षा होती है — कपि परोक्ष कारण हैं। ग्यारहवें की फूलों के पर्वत वाली उपमा बारहवें में वसन्त के भ्रम से पुष्ट होती है।
Entering that wonderful garden he took it in: it rang with birds, was surrounded on every side by trees of silver and gold, was bright with herds of deer, its woods many-coloured, shining like the risen sun. It was ringed by trees of every kind bearing flowers and fruit, always haunted by cuckoos and excited black bees; the people there were joyful in that season; it was astir with the rut of beasts and birds, loud with the cries of peacocks and full of flocks of birds of many kinds. The poet unfolds it step by step — first its sound, the birds; then its colour, the silver and golden trees; then its movement, the herds of deer; then its light, like the rising sun — and the excited cuckoos and bees are the signs of spring. Searching for the lovely and blameless princess — for he had come not to admire the grove but to find Sītā — the mighty monkey woke the birds that slept in comfort, for he searched tree by tree. Struck by the wings of the rising flocks and the wind of their flight, the trees let fall showers of flowers of many colours and kinds, so that the monkey himself was only the hidden cause. Covered in flowers, Hanumān shone in the middle of the Aśoka grove like a mountain made of blossoms. Seeing the monkey dashing in every direction among the clumps of trees, all creatures thought, "This is Spring!" — for wherever he went the flowers fell, and he ran everywhere like the breeze; so the son of the Wind is pictured as the friend of Spring, as in spring the breeze from Malaya scatters the flowers. And the earth, strewn with the many flowers that had fallen from the trees, shone like a woman adorned.
३वृक्षाणां प्रकम्पनं, वनिकायाः मर्दनं च
१४तरस्विना ते तरवस्तरसा बहु कम्पिताः।
कुसुमानि विचित्राणि ससृजुः कपिना तदा॥
१५निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफलद्रुमाः।
निक्षिप्तवस्त्राभरणा धूर्ता इव पराजिताः॥
१६हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः।
पुष्पपत्रफलान्याशु मुमुचुः फलशालिनः॥
१७विहंगसङ्घैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया द्रुमाः।
बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेन विनिर्धुताः॥
१८विधूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका।
निपीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता॥
१९तथा लांगूलहस्तैस्तु चरणाभ्यां च मर्दिता।
तथैवाशोकवनिका प्रभग्नवनपादपा॥
२०महालतानां दामानि व्यधमत्तरसा कपिः।
यथा प्रावृषि वेगेन मेघजालानि मारुतः॥
वेगवान् कपि द्वारा वेग से बहुत हिलाए गए उन वृक्षों ने विचित्र फूल बरसाए। जिनके पत्ते और शिखर झड़ गए थे, जिनके फूल और फल गिर गए थे, वे वृक्ष वस्त्र और आभूषण उतार चुके हारे हुए धूर्तों के समान थे — जैसे जुए में हारे जुआरी वस्त्र और आभूषण छोड़ देते हैं। वेगवान् हनुमान द्वारा हिलाए गए फलों से भरे श्रेष्ठ वृक्षों ने शीघ्र ही फूल, पत्ते और फल गिरा दिए। पक्षी-समूहों से रहित, केवल तने के सहारे खड़े वे वृक्ष वायु से झकझोरे गए पर्वतों के समान हो गए। जैसे बिखरे बालों वाली, मिटे हुए अंगराग वाली, जिसके सुन्दर दाँत और ओठ पिए गए हों, नखों और दाँतों से क्षत युवती होती है, वैसे ही हनुमान की पूँछ, हाथों और पैरों से रौंदी गई, टूटे वन-वृक्षों वाली अशोकवाटिका हो गई। जैसे वर्षा ऋतु में वायु वेग से मेघ-समूहों को, वैसे ही कपि ने बड़ी-बड़ी लताओं की लड़ियों को वेग से छिन्न-भिन्न कर दिया। यहाँ उपमाएँ क्रम से तीव्र होती जाती हैं — पहले हारा हुआ जुआरी, फिर रौंदी गई युवती, फिर वर्षा में वायु से बिखरे मेघ। अठारहवाँ श्लोक शृंगारिक उपमा का प्रयोग करता है, जो भावी वन-विध्वंस की भी सूचना है। पन्द्रहवें में ‘धूर्ता इव पराजिताः’ (हारे हुए धूर्तों की भाँति) — यहाँ ‘धूर्त’ शब्द जुआरी के अर्थ में है। सोलहवें में मुद्रित पाठ ‘पुष्पपत्रफलानि … फलशालिनः’ है, समीक्षित संस्करण में ‘पुष्पपर्णफलान्य् … पुष्पशालिनः’। उन्नीसवें में मुद्रित पाठ ‘तथैवाशोकवनिका प्रभग्नवनपादपा’ है, समीक्षित संस्करण में ‘बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा’। हनुमान का यह वेग अनचाहे ही वन को रौंद देता है; आगे वे इच्छापूर्वक वन को तोड़ेंगे। सत्रहवें में पक्षियों द्वारा छोड़े गए, पत्तों और फूलों से रहित वृक्ष केवल तनों के रूप में रह गए और वायु से हिलते पर्वतों के समान खड़े हैं — हिन्दी भाष्य में भी शाखाओं और पत्तों से रहित ठूँठ का भाव है। बीसवें में जैसे वर्षा ऋतु में वायु विन्ध्य पर्वत के मेघ-समूहों को बिखेरता है, वैसे ही हनुमान लताओं के जाल काटते हैं; मुद्रित पाठ में ‘वेगेन’ (वेग से) पाठ है। चौदहवें में ‘तरस्विना ते तरवस्तरसा’ यह शब्दालंकार (यमक और अनुप्रास) है — ‘तर’ वर्ण-समूह की आवृत्ति वेग की ध्वनि का अनुकरण करती है। उन्नीसवें में पूँछ, हाथ और पैर — तीनों अंगों से वन रौंदा गया।
Shaken hard and swiftly by the mighty monkey, the trees shed their many-coloured blossoms — the poet's very words echo with the rush of his speed. Their leafy crowns stripped bare, their flowers and fruit scattered, the trees looked like gamblers who have lost at dice and thrown down their clothes and ornaments. Shaken by swift Hanumān, those fine fruit-laden trees quickly let fall their flowers, leaves and fruit. Abandoned by the flocks of birds, left with nothing but their trunks, the trees stood like bare hills shaken by the wind. Like a young woman with her hair dishevelled, her cosmetics smeared, her lovely lips and teeth kissed, marked by nails and teeth, so the Aśoka grove stood, trampled by his tail, hands and feet, its forest trees broken. As the wind in the rains scatters masses of cloud with its force, so the monkey swiftly tore apart the garlands of great creepers. The images grow fiercer in turn — the beaten gambler, the ravished young woman, the clouds scattered by the monsoon wind — and the amorous image of the woman also foreshadows the wrecking of the grove to come. For now his speed crushes the grove without his meaning it; later he will break it on purpose.
४मणिभूमयः, वाप्यः, सरितः, लतागुल्माः च
२१स तत्र मणिभूमीश्च राजतीश्च मनोरमाः।
तथा काञ्चनभूमीश्च विचरन्ददृशे कपिः॥
२२वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा।
महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः॥
२३मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः।
काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः॥
२४बुद्धपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपशोभिताः।
नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः॥
२५दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरिद्भिश्च समन्ततः।
अमृतोपमतोयाभिः शिवाभिरुपसंस्कृताः॥
२६लताशतैरवतताः संतानकुसुमावृताः।
नानागुल्मावृतवनाः करवीरकृतान्तराः॥
वहाँ विचरते हुए उस कपि ने मणियों की भूमियाँ, मनोरम चाँदी की भूमियाँ और सोने की भूमियाँ देखीं। जहाँ-तहाँ उत्तम जल से भरी, बहुमूल्य मणियों की सीढ़ियों से युक्त, विविध आकारों वाली बावड़ियाँ उन्होंने देखीं। उनकी बालू मोतियों और मूँगों की थी, भीतर के फ़र्श स्फटिक के थे, और किनारे सोने के विचित्र वृक्षों से सुशोभित थे। उनमें खिले कमलों और उत्पलों के वन थे, चक्रवाक उनकी शोभा बढ़ाते थे, जल-मुर्गों (नत्यूह) की बोली से वे गूँजती थीं, और हंसों तथा सारसों के स्वर से निनादित थीं। चारों ओर लम्बी, वृक्षों से युक्त, अमृत के समान जल वाली, कल्याणकारी सरिताओं से वे सँवारी गई थीं; सैकड़ों लताओं से फैली थीं, सन्तानक (कल्पवृक्ष) के फूलों से ढकी थीं, नाना प्रकार की झाड़ियों से घिरे वनों वाली थीं, और बीच-बीच में करवीर (कनेर) लगे थे — ऐसी थीं वे बावड़ियाँ। यहाँ रावण के ऐश्वर्य का वर्णन है — बावड़ियों की सीढ़ियाँ भी मणियों की, तल स्फटिक का, बालू मोतियों और मूँगों की। चौबीसवें श्लोक में मुद्रित पाठ ‘बुद्धपद्मोत्पलवनाः’ है — ‘बुद्ध’ खिले हुए के अर्थ में; समीक्षित संस्करण में ‘फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः’ है। नत्यूह एक प्रकार का जल-मुर्गा है, जिसकी बोली से बावड़ियाँ गूँजती थीं। छब्बीसवें में ‘सन्तानकुसुमावृताः’ — हिन्दी भाष्य के अनुसार कल्पवृक्ष के फूलों से ढकी हुई। यह सारा वर्णन हनुमान की दृष्टि से किया गया है — वे विस्मित होकर देखते हैं, किन्तु उनका लक्ष्य सीता ही हैं। इक्कीसवें में भूमियाँ भी तीन प्रकार की हैं — मणियों की, चाँदी की और सोने की; इससे लंका का अपार धन सूचित होता है। बाईसवें और तेईसवें में बावड़ियों की सीढ़ियाँ, तल और किनारे क्रम से वर्णित हैं। पच्चीसवें में ‘शिवाभिः’ — कल्याणकारी सरिताओं से बावड़ियाँ सँवारी गई हैं। चौबीसवें में चक्रवाक, नत्यूह, हंस और सारस — चार जल-पक्षी गिनाए गए हैं; काव्य-परम्परा में चक्रवाक वियोग-दुःख का प्रतीक है; यहाँ सीता के विरह का सूक्ष्म संकेत भी देखा जा सकता है। छब्बीसवें में करवीर (कनेर) की झाड़ियाँ बीच-बीच में लगाई गई हैं।
Moving about there, the monkey saw grounds of jewels, lovely grounds of silver and grounds of gold, a sign of Laṅkā's boundless wealth. Here and there he saw wells of many shapes, full of excellent water, with costly steps of jewels; their sand was of pearls and coral, their floors within of crystal, and their banks were adorned with bright golden trees. They had beds of full-blown lotuses and lilies, were graced by cakravāka birds, loud with the cry of waterhens and ringing with the calls of swans and cranes. All round them ran long streams lined with trees, their water pure, wholesome and like nectar; they were overhung with hundreds of creepers and covered with the flowers of santāna, the tree of heaven, with thickets of many kinds and oleanders planted in between. Here Rāvaṇa's splendour is described: even the steps of the wells are of jewels, their floors of crystal, their sand of pearl and coral. Of the four water-birds named, the cakravāka is in poetry the emblem of the grief of separation, so there is a quiet hint here of Sītā parted from Rāma. All this is seen through Hanumān's eyes; he looks in wonder, but his goal is Sītā alone.
५पर्वतः, नदी, पद्मिन्यः, दीर्घिका च
२७ततोऽम्बुधरसंकाशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम्।
विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम्॥
२८शिलागृहैरवततं नानावृक्षसमावृतम्।
ददर्श कपिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम्॥
२९ददर्श च नगात्तस्मान्नदीं निपतितां कपिः।
अंकादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम्॥
३०जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम्।
वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः॥
३१पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः।
प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम्॥
३२तस्यादूरात्स पद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः।
ददर्श कपिशार्दूलो हनूमान्मारुतात्मजः॥
३३कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा।
मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम्॥
३४विविधैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।
प्रासादैः सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा॥
३५काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलंकृताम्।
ये केचित्पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः॥
तब कपिसिंह ने मेघ के समान, ऊँचे शिखरों वाला, विचित्र चोटियों वाला, चारों ओर शिखरों से घिरा, पत्थर के घरों से भरा, नाना वृक्षों से ढका, संसार में रमणीय एक पर्वत देखा। और उस पर्वत से गिरती एक नदी देखी — मानो प्रियतम की गोद से उछलकर गिरी हुई प्रिया। जल में झुके शिखरों वाले वृक्षों से सुशोभित वह नदी मानो प्रिय बन्धुओं द्वारा रोकी जाती हुई क्रुद्ध युवती थी; और फिर लौटकर बहते जल वाली वह नदी मानो प्रियतम के पास फिर आई हुई प्रसन्न प्रियतमा थी — ऐसा महाकपि ने देखा। उसके पास ही हनुमान ने नाना पक्षी-समूहों से युक्त कमल-सरोवर, और शीतल जल से भरी, मणियों की श्रेष्ठ सीढ़ियों वाली, मोतियों की बालू से शोभित एक कृत्रिम दीर्घिका (लम्बी बावड़ी) देखी। वह दीर्घिका विविध मृग-समूहों से विचित्र, चित्र-विचित्र वनों वाली थी, और विश्वकर्मा द्वारा निर्मित अत्यन्त विशाल महलों और कृत्रिम वनों से चारों ओर अलंकृत थी। यहाँ नदी का वर्णन पूरी तरह प्रणय के रूपक से किया गया है — गिरना कलह है, वृक्षों द्वारा रोका जाना बन्धुओं का रोकना है, और लौटना प्रसन्न होना है। यह वर्णन सीता और राम के वियोग और भावी मिलन की ध्वनि भी वहन करता है। विश्वकर्मा के निर्माण के उल्लेख से लंका की दिव्यता का स्मरण कराया जाता है। पैंतीसवें श्लोक का उत्तरार्ध ‘ये केचित्पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः’ (वहाँ जो कोई फूल-फल वाले वृक्ष थे) अगला वाक्य आरम्भ करता है, जो छत्तीसवें में पूरा होता है। सत्ताईसवें में पर्वत ‘अम्बुधरसङ्काशः’ (मेघ के समान) है — नीले मेघ के रंग का, ऊँचे शिखरों वाला; अट्ठाईसवें में ‘रम्यं जगति’ — संसार में सबसे रमणीय। उनतीसवें में नदी प्रियतम की गोद से उछलकर गिरी प्रिया के समान है — वह मानिनी नायिका, जो प्रणय-कलह में प्रियतम को छोड़कर चली जाती है। तीसवें में जल में डूबे शिखरों वाले वृक्ष उसकी गति रोकते हैं, जैसे प्रिय बन्धु क्रुद्ध नायिका को रोकते हैं। इकतीसवें में नदी का जल फिर पर्वत के पास लौटता है, जैसे प्रसन्न प्रियतमा फिर प्रियतम के पास जाती है। ये तीन रूपक शृंगार रस के मान और प्रसाद को चित्रित करते हैं। बत्तीसवें और तैंतीसवें में कमल-सरोवर और दीर्घिका — प्राकृतिक और कृत्रिम, दोनों प्रकार का जल वहाँ है। चौंतीसवें में विविध मृग-समूह और बहुत बड़े महल; पैंतीसवें में कृत्रिम वन — यह सब कृत्रिम और प्राकृतिक मिला हुआ है, जैसा राजोद्यान में होता है। हनुमान सब देखते हैं, किन्तु कहीं भी ठहरते नहीं। इकतीसवें में ‘ददर्श स महाकपिः’ (महाकपि ने देखा), बत्तीसवें में ‘ददर्श कपिशार्दूलः’ (कपिसिंह ने देखा) — ‘ददर्श’ (देखा) क्रियापद की आवृत्ति सर्ग में सब जगह दिखाई देती है, जिससे स्पष्ट है कि हनुमान की दृष्टि ही वर्णन का सूत्र है।
Then the tiger among monkeys saw a mountain like a rain-cloud, dark and lofty, its many-coloured summits ringed about with further peaks, hollowed with rock-chambers and covered with many trees — the loveliest mountain in the world. And he saw a river falling from that mountain, like a beloved who has sprung from her lover's lap and flung herself away; graced by trees whose tops dipped into its waters, it was like an angry woman held back by her loving kinsmen; and turning back again towards the mountain, it was like a beloved, reconciled, returning to her lover. Not far off Hanumān saw lotus pools thronged with birds of many kinds, and an artificial lake full of cool water, with steps of the finest jewels and sand of pearls, bright with herds of deer of every kind, with many-coloured woods, adorned on every side with very large palaces built by Viśvakarman and with artificial groves. The river is described wholly as a lovers' quarrel: its fall is the quarrel, the trees that stay it are the kinsmen who hold her back, its turning back is the reconciliation — the pride and the softening of love — and it carries an echo too of the separation of Sītā and Rāma and of their reunion to come. The mention of Viśvakarman recalls the heavenly nature of Laṅkā. Natural water and artificial, pools and a made lake, lie side by side, the natural and the made mingled as in a royal park. Hanumān sees everything, yet stops nowhere; the repeated "he saw" makes his gaze the thread of the whole description.
६काञ्चनी शिंशपा, सुवर्णवृक्षाः, किङ्किणीनिर्घोषः च
३६सच्छत्राः सवितर्दीकाः सर्वे सौवर्णवेदिकाः।
लताप्रतानैर्बहुभिः पर्णैश्च बहुभिर्वृताम्॥
३७काञ्चनीं शिंशपामेकां ददर्श स महाकपिः।
वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिः समन्ततः॥
३८सोऽपश्यद्भूमिभागांश्च नगप्रस्रवणानि च।
सुवर्णवृक्षानपरान्ददर्श शिखिसंनिभान्॥
३९तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव महाकपिः।
अमन्यत तदा वीरः काञ्चनोऽस्मीति सर्वतः॥
४०तान्काञ्चनान्वृक्षगणान्मारुतेन प्रकम्पितान्।
किङ्किणीशतनिर्घोषान्दृष्ट्वा विस्मयमागमत्॥
४१सुपुष्पिताग्रान्रुचिरांस्तरुणाङ्कुरपल्लवान्।
तामारुह्य महावेगः शिंशपां पर्णसंवृताम्॥
वहाँ जो कोई फूल और फल देने वाले वृक्ष थे, वे सब छत्रों वाले, चबूतरों वाले और सोने की वेदिकाओं वाले थे। लता-विस्तारों और बहुत-से पत्तों से ढके, चारों ओर सोने की वेदिकाओं से घिरे एक सुनहरे शिंशपा (शीशम) वृक्ष को महाकपि ने देखा। उन्होंने भूमि-भागों, पर्वत के झरनों, और अग्नि के समान चमकते दूसरे सुनहरे वृक्षों को देखा। उन वृक्षों की प्रभा से वीर वानर ने वैसे ही माना कि ‘मैं सब ओर से सुनहरा हो गया हूँ’, जैसे मेरु के सम्पर्क से (होता है) — लोक-प्रसिद्धि है कि सुमेरु के पास जाने पर कौआ भी सुनहरे रंग का हो जाता है। वायु से हिलते, सैकड़ों घुँघरुओं की ध्वनि वाले उन सुनहरे वृक्ष-समूहों को देखकर वे विस्मित हो गए। फिर खूब फूले शिखरों वाले, सुन्दर, नए अंकुरों और कोंपलों वाले वृक्षों को देखकर वह महावेगशाली कपि पत्तों से ढके उसी शिंशपा वृक्ष पर चढ़ गए। सैंतीसवें श्लोक का उत्तरार्ध ‘वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिः समन्ततः’ (चारों ओर सोने की वेदिकाओं से घिरा) केवल वल्गेट में है; समीक्षित संस्करण में वह नहीं है। चालीसवें में मुद्रित पाठ ‘तान्काञ्चनान्वृक्षगणान्मारुतेन प्रकम्पितान्’ है, समीक्षित संस्करण में ‘तां काञ्चनैस्तरुगणैर्मारुतेन च वीजिताम्’ — भिन्न पाठ है। उनतालीसवें में मुद्रित पाठ ‘काञ्चनोऽस्मीति सर्वतः’ है, समीक्षित संस्करण में ‘वानरः’। शिंशपा पर चढ़ना ही कथा का निर्णायक कर्म है — इसी वृक्ष के नीचे आगे सीता बैठी दिखाई देती हैं। अड़तीसवें में ‘शिखिसंनिभान्’ — अग्नि के समान, सुनहरी कान्ति से दमकते हुए। इकतालीसवें में ‘महावेगः’ (महान् वेग वाले) यह विशेषण उनके चढ़ने की शीघ्रता सूचित करता है। छत्तीसवें में वृक्षों के छत्र और वेदिकाएँ — ये राजोद्यान के लक्षण हैं। उस शिंशपा का अकेलापन ‘एकाम्’ (एक) इस पद से विशेष रूप से निर्दिष्ट है।
All the trees there that bore flowers and fruit had parasols and platforms around them and golden altars. And the great monkey saw one golden śiṃśapā tree, covered with many spreading creepers and much foliage, surrounded on every side by platforms of gold. He saw stretches of ground and mountain springs, and other golden trees that shone like fire. By the radiance of those trees the heroic monkey felt himself turned all to gold, as one does who comes near Mount Meru — it is a common saying that even a crow grows golden near Sumeru. Seeing those clusters of golden trees shaken by the wind and ringing with the sound of hundreds of little bells, he was filled with wonder. Then, seeing the trees with their flowering crowns, lovely, with tender shoots and young leaves, the swift monkey climbed that same śiṃśapā, thick with leaves. The parasols and platforms around the trees are the marks of a royal pleasure-garden. The poet singles out "one" śiṃśapā, for climbing it is the decisive act of the story: it is beneath this very tree that Sītā will be seen.
७सीतायाः आगमनस्य तर्कः प्रतीक्षा च
४२इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं रामदर्शनलालसाम्।
इतश्चेतश्च दुःखार्तां सम्पतन्तीं यदृच्छया॥
४३अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः।
चन्दनैश्चम्पकैश्चापि बकुलैश्च विभूषिता॥
४४इयं च नलिनी रम्या द्विजसङ्घनिषेविता।
इमां सा राजमहिषी नूनमेष्यति जानकी॥
४५सा रामा राजमहिषी राघवस्य प्रिया सती।
वनसंचारकुशला ध्रुवमेष्यति जानकी॥
४६अथवा मृगशावाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा।
वनमेष्यति साद्येह रामचिन्तासुकर्शिता॥
४७रामशोकाभिसंतप्ता सा देवी वामलोचना।
वनवासरता नित्यमेष्यते वनचारिणी॥
४८वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा।
रामस्य दयिता चार्या जनकस्य सुता सती॥
४९संध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी।
नदीं चेमां शुभजलां संध्यार्थे वरवर्णिनी॥
५०तस्याश्चाप्यनुरूपेयमशोकवनिका शुभा।
शुभायाः पार्थिवेन्द्रस्य पत्नी रामस्य सम्मता॥
५१यदि जीवति सा देवी ताराधिपनिभानना।
आगमिष्यति सावश्यमिमां शीतजलां नदीम्॥
५२एवं तु मत्वा हनुमान्महात्मा प्रतीक्षमाणो मनुजेन्द्रपत्नीम्।
अवेक्षमाणश्च ददर्श सर्वं सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः॥
शिंशपा पर चढ़े हनुमान ने सोचा — ‘यहाँ से मैं राम के दर्शन की लालसा वाली, दुःख से पीड़ित, अपनी इच्छा से इधर-उधर आती-जाती वैदेही को देखूँगा। उस दुरात्मा की यह अशोकवाटिका बहुत रमणीय है, चन्दन, चम्पक और बकुल के वृक्षों से विभूषित है। और पक्षी-समूहों से सेवित यह कमल-सरोवर भी रमणीय है; वह राजमहिषी जानकी निश्चय ही इसके पास आएँगी। राघव की प्रिया, सती, सुन्दरी, राजमहिषी, वन में विचरने में कुशल वह निश्चय ही आएँगी। अथवा इस वन को भली-भाँति जानने वाली, राम की चिन्ता से अत्यन्त दुर्बल, हरिणी के बच्चे जैसी आँखों वाली वह आज यहाँ वन में आएँगी। राम के शोक से सन्तप्त, सुन्दर नेत्रों वाली, वनवास में रमी रहने वाली, वन में विचरने वाली वह देवी नित्य यहाँ आती होंगी। राम की प्रिया, आर्या, जनक की पुत्री वह सती पहले वनवासी प्राणियों से सदा स्नेह करती थीं। सन्ध्या-काल में (सन्ध्योपासन में) मन लगाने वाली, युवती, सुन्दर वर्ण वाली जानकी सन्ध्या-वन्दन के लिए इस शुभ जल वाली नदी पर निश्चय ही आएँगी। राजाधिराज की शुभ पत्नी, राम की प्रिय उन सीता के योग्य ही यह शुभ अशोकवाटिका है। यदि चन्द्रमा के समान मुख वाली वह देवी जीवित हैं, तो वे इस शीतल जल वाली नदी पर अवश्य आएँगी।’ ऐसा मानकर महात्मा हनुमान मनुष्यों के राजा की पत्नी की प्रतीक्षा करते हुए, खूब फूले, घने पत्तों वाले वृक्ष में छिपकर सब कुछ देखते रहे। यहाँ हनुमान का तर्क सूक्ष्म है — सीता वन से प्रेम करती हैं और सन्ध्योपासन में तत्पर हैं; इसलिए वे अवश्य नदी के तट पर आएँगी। ‘यदि जीवित हैं’ — यह शंका अभी भी बनी है। पैंतालीसवें में ‘ध्रुवमेष्यति’ (निश्चय ही आएँगी), और उनचासवें में भी ‘ध्रुवमेष्यति’ — इस पुनरुक्ति से उनकी आशा दृढ़ होती है। समीक्षित संस्करण में ‘नूनम् एष्यति’ है। अन्तिम श्लोक उपजाति छन्द में रचा गया है। हनुमान की प्रतीक्षा धैर्य का उदाहरण है — वे छिपकर प्रतीक्षा करते हैं, जल्दबाज़ी नहीं करते। सीता के सन्ध्योपासन का उल्लेख उनकी धर्मनिष्ठा सूचित करता है; हनुमान का विश्वास है कि बन्धन में भी वे नित्य-कर्म नहीं छोड़तीं। बयालीसवें में ‘यदृच्छया सम्पतन्तीम्’ (अपनी इच्छा से इधर-उधर आती-जाती) — दुःख से पीड़ित होकर वे इधर-उधर अनियमित रूप से घूमती होंगी। तैंतालीसवें में रावण ‘दुरात्मा’ है, किन्तु उसका वन रमणीय है — यह विषमता कवि बार-बार दिखाते हैं। चौवालीसवें और पैंतालीसवें में सीता को दो बार ‘राजमहिषी’ कहा गया है — बन्धन में भी वे रानी ही हैं। अड़तालीसवें में सीता के पिछले वृत्तान्त का स्मरण है — दण्डकारण्य में वे वनवासी पशु-पक्षियों से स्नेह करती थीं। पचासवें में वाटिका और सीता की अनुरूपता है — शुभ वाटिका शुभ राजपत्नी के योग्य है। सैंतालीसवें में ‘वनवासरता’ (वनवास में रमी रहने वाली) — यह स्मृति है कि अयोध्या से वन की ओर जाना सीता ने अपनी इच्छा से स्वीकार किया था। इक्यावनवें में ‘यदि जीवति’ (यदि जीवित हैं) — यह अन्तिम शंका है; हनुमान की आशा दृढ़ है, फिर भी वे वास्तविकता नहीं भूलते। इस प्रकार चौदहवाँ सर्ग हनुमान की प्रतीक्षा के साथ समाप्त होता है; अगले सर्ग में वे शिंशपा के नीचे सीता को देखते हैं। कवि वर्णन को लम्बा करके पाठक की उत्सुकता भी बढ़ाते हैं।
Sitting in the śiṃśapā, Hanumān thought: "From here I shall see Vaidehī, longing to see Rāma, stricken with grief, as she wanders here and there as chance takes her. This Aśoka grove of the evil-minded Rāvaṇa is truly delightful, adorned with sandal, campaka and bakula trees, and this lotus pool, haunted by flocks of birds, is lovely; surely the queen Jānakī will come to it. Rāghava's beloved, his virtuous and lovely queen, so skilled in roaming the woods, will surely come here. Or the doe-eyed lady, who knows this grove well, worn thin with thoughts of Rāma, will come into it today. Tormented by grief for Rāma, the queen with the lovely eyes, who delighted in forest life and ranged the woods, will surely come. Rāma's beloved, the noble daughter of Janaka, that faithful wife, always used to delight in the creatures of the forest. Her mind turned to the twilight hour, the youthful Jānakī of lovely complexion will surely come to this river of pure water for her evening worship. This lovely Aśoka grove is a fit place for her, the lovely wife of the king of kings, esteemed by Rāma. If that queen with a face like the moon is still alive, she will surely come to this river of cool water." Thinking thus, great-souled Hanumān, hidden in the flowering, leaf-thick tree, waited for the wife of the lord of men and watched everything. His reasoning is subtle: Sītā loves the forest and is devoted to her evening worship, so she is certain to come to the riverbank. The repeated "surely she will come" strengthens his hope, yet the doubt "if she is alive" still lingers; his hope is firm, but he does not forget reality. He remembers her past: in the Daṇḍaka forest she loved the beasts and birds, and she chose life in the forest of her own will when Rāma left Ayodhyā. Twice he calls her "queen": even in captivity she is a queen. He trusts that even as a prisoner she will not give up her daily rites, which shows her devotion to dharma; and the grove, fair as it is, is fit for so fair a queen, though its owner is evil-minded — a contrast the poet draws again and again. His waiting is an example of patience: he watches in hiding and does not act in haste. So the sarga ends with Hanumān waiting; in the next he sees Sītā beneath the śiṃśapā, and the length of the description only heightens the reader's own suspense.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘संहृष्टसर्वांगः’
- समासः
- संहृष्टानि सर्वाणि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कपेः मुखम् इव (वर्णः) येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- ज्यायाः मुक्तः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्लु’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- उदित + आदित्य → उदितादित्य — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- उदितः आदित्यः इति कर्मधारयः, तेन संकाशा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मत्तैः बर्हिणैः संघुष्टा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पुष्प + अवकीर्णः → पुष्पावकीर्णः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पुष्पैः अवकीर्णः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सर्वाः + अभिधावन्तम् → सर्वाभिधावन्तम् — विसर्गलोपानन्तरं सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति (सन्धिजं पदद्वयम्)
- विभक्तिः
- ‘अभिधावत्’ द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निर्धूतानि पत्राणि शिखराणि च येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘धूर्ता इव’ इति विसर्गलोपः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मात्र + आश्रयाः → मात्राश्रयाः — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- स्कन्धमात्रम् आश्रयः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मृदितः वर्णकः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- वि + अधमत् → व्यधमत् — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + ध्मा’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मुक्ताः प्रवालाः च सिकताः यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नत्यूहानां रुतैः संघुष्टाः — तृतीयातत्पुरुषः (अन्तः षष्ठीतत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अमृत + उपम → अमृतोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अमृतेन उपमं तोयं यासां ताभिः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- ततः + अम्बुधर → ततोऽम्बुधर इति बाह्यसन्धिः
- समासः
- अम्बुधरेण संकाशः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शिलानां गृहाणि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वृ’ धातोः णिजन्तात् कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पुनः + आवृत्त → पुनरावृत्त — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- पुनः आवृत्तं तोयं यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वितर्दीभिः सहिताः — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- किङ्किणीनां शतस्य निर्घोषः येषां तान् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रामस्य दर्शने लालसा यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रामचिन्तया सुकर्शिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सन्ध्याकाले मनः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- तारा + अधिप → ताराधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः; निभ + आनना → निभानना
- समासः
- ताराधिपेन निभम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पर्णैः घनः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्