॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्ड · सर्ग 66

किष्किन्धाकाण्ड — सर्ग 66

जाम्बवान द्वारा हनुमान का प्रबोधन और जन्म-कथा

विषण्ण वानर-सेना, गरुड़ से तुलना, अंजना का वृत्तान्त, सूर्य को पकड़ने का प्रयत्न, वज्रपात, देवताओं के वरदान, ‘विजृम्भस्व’ की प्रेरणा

अनेकशतसहस्रां विषण्णां वानरवाहिनीं दृष्ट्वा जाम्बवान् एकान्ते तूष्णीम् उपविष्टं हनूमन्तं सम्बोध्य ‘त्वं सुग्रीवस्य रामलक्ष्मणयोश्च समः, गरुडस्य पक्षबलम् इव तव बाहुबलम्, तर्हि किमर्थम् आत्मानं न सज्जयसि’ इति अपृच्छत्। ततः सः तस्य जन्मकथाम् अकथयत् — पुञ्जिकस्थला नाम अप्सराः शापात् अञ्जना नाम वानरी जाता, केसरिणः पत्नी अभवत्; पर्वताग्रे स्थितायाः तस्याः वस्त्रं मारुतेन अपहृतम्, कामविष्टः सः मनसा एव तां परिष्वज्य वीर्यवन्तं पुत्रं वरम् अददात्; सा गुहायां हनूमन्तं प्रजज्ञे। बाल्ये सूर्यं फलं मत्वा ग्रहीतुम् उत्प्लुतस्य तस्य इन्द्रवज्रेण वामः हनुः भग्नः, ततः ‘हनुमान्’ इति नाम। वायोः कोपेन त्रैलोक्यं स्तब्धम्; ब्रह्मा अशस्त्रवध्यतां, इन्द्रः च स्वच्छन्दमरणं वरम् अददाताम्। अन्ते जाम्बवान् आत्मनः क्षीणतां निवेद्य ‘विजृम्भस्व, महार्णवं लङ्घयस्व’ इति प्रेरितवान्; हनूमांश्च आत्मनः महत् रूपं चकार।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१विषण्णां वाहिनीं दृष्ट्वा जाम्बवतः हनूमत्सम्बोधनम्

१अनेकशतसाहस्रीं विषण्णां हरिवाहिनीम्।
जाम्बवान्समुदीक्ष्यैवं हनूमन्तमथाब्रवीत्॥
Seeing the monkey army, many hundreds of thousands strong, sunk in despondency, Jāmbavān spoke thus to Hanumān.

२वीर वानरलोकस्य सर्वशास्त्रविदां वर।
तूष्णीमेकान्तमाश्रित्य हनूमन्किं न जल्पसि॥
“Hero of the vānara world, foremost among those who know all the śāstras — Hanumān, why do you keep silent, withdrawn apart, and say nothing?

३हनूमन्हरिराजस्य सुग्रीवस्य समो ह्यसि।
रामलक्ष्मणयोश्चापि तेजसा च बलेन च॥
“Hanumān, in energy and in strength you are the equal of Sugrīva the monkey king, and of Rāma and Lakṣmaṇa too.

अनेक लाखों की संख्या वाली वानर-सेना को विषण्ण देखकर ऋक्षराज जाम्बवान ने हनुमान से इस प्रकार कहा। ‘हे वीर, तुम वानर-लोक के वीर हो, और सब शास्त्रों के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ हो; फिर क्यों चुपचाप एकान्त में बैठकर कुछ नहीं बोलते?’ — उन्होंने पूछा। और कहा — ‘हे हनुमान, तेज और बल में तुम वानरराज सुग्रीव के समान हो, और राम-लक्ष्मण के भी तुल्य हो।’ सेना का विषाद, नायक का मौन और वृद्ध का प्रबोधन — इन तीनों से सर्ग का आरम्भ किया गया है। जाम्बवान जानते हैं कि हनुमान अपना बल भूल गए हैं, अतः यहाँ स्मरण कराना ही मुख्य उपाय है। लाखों की संख्या वाली सेना भी जब उत्साहहीन हो जाती है, तब वह निष्फल ही होती है; अतः पहले नायक की चेतना जगाने के लिए जाम्बवान प्रवृत्त हुए। ‘किं न जल्पसि’ (क्यों नहीं बोलते) यह प्रश्न तो कोमल उलाहना है, जिससे हनुमान का मौन टूटता है। सुग्रीव और राम-लक्ष्मण से तुलना करके उनका स्थान ऊँचा स्थापित किया गया है।

Seeing the monkey army, many hundreds of thousands strong, sunk in despondency, Jāmbavān, king of the bears, spoke to Hanumān. "Hero," he said, "you are the champion of the monkey world and foremost among those who know every branch of learning. Why do you sit apart, silent, saying nothing? Hanumān, in energy and strength you are the equal of Sugrīva, king of the monkeys, and of Rāma and Lakṣmaṇa too." The sarga opens with three things: the army's despondency, the hero's silence and the elder's rousing. Jāmbavān knew that Hanumān had forgotten his own strength, so reminding him was the chief remedy. An army of hundreds of thousands is useless once it loses heart, so Jāmbavān set out first to awaken its champion. "Why do you say nothing?" is a gentle reproach meant to break Hanumān's silence, and comparing him with Sugrīva, Rāma and Lakṣmaṇa sets him high.

त्रुटि बताएँ

२गरुडेन सह तुलना, आत्मविस्मृतेः निवारणम्

४अरिष्टनेमिनः पुत्रो वैनतेयो महाबलः।
गरुत्मानिव विख्यात उत्तमः सर्वपक्षिणाम्॥
“Ariṣṭanemi's son, Vinatā's child, the mighty Garutmān, is famed as the best of all birds.

५बहुशो हि मया दृष्टः सागरे स महाबलः।
भुजङ्गानुद्धरन्पक्षी महाबाहुर्महाबलः॥
“Many a time have I seen that mighty bird over the ocean, long-armed and powerful, plucking up serpents.

६पक्षयोर्यद्बलं तस्य भुजवीर्यबलं तव।
विक्रमश्चापि वेगश्च न ते तेनापहीयते॥
“Whatever strength is in his wings, that same strength is in your arms; in prowess and in speed you fall short of him in nothing.

७बलं बुद्धिश्च तेजश्च सत्त्वं च हरिपुङ्गव।
विशिष्टं सर्वभूतेषु किमात्मानं न सज्जसे॥
“Bull among monkeys, your strength, intelligence, energy and steadfastness are preeminent among all beings — why then do you not rouse yourself?

‘अरिष्टनेमि कश्यप के पुत्र, विनता को आनन्द देने वाले महाबली गरुड़ सब पक्षियों में उत्तम के रूप में विख्यात हैं। समुद्र से सर्पों को निकालते हुए उन महाबाहु, महाबली पक्षी को मैंने बहुत बार देखा है। उनके पंखों में जितना बल है, उतना ही तुम्हारी भुजाओं में है; पराक्रम और वेग में तुम उनसे कम नहीं हो’ — जाम्बवान ने कहा। और पूछा — ‘हे श्रेष्ठ वानर, बल, बुद्धि, तेज और सत्त्व — यह सब तुममें सब प्राणियों से विशिष्ट है; फिर तुम समुद्र लाँघने के लिए अपने को तैयार क्यों नहीं करते?’ आत्म-विस्मृति ही यहाँ एकमात्र दोष है; उसके निवारण के लिए पूर्व-वृत्तान्त का कथन आरम्भ किया गया। गरुड़ पक्षिराज हैं, और हनुमान वायुपुत्र — दोनों ही आकाशगामी और महाबली हैं। इस उपमा से जाम्बवान दिखाते हैं कि समुद्र लाँघना हनुमान के लिए असाध्य नहीं है। जहाँ बल, बुद्धि, तेज और सत्त्व — ये चार गुण एक साथ मिलते हैं, वहाँ असम्भव कुछ भी नहीं बचता। ‘किमात्मानं न सज्जसे’ (अपने को तैयार क्यों नहीं करते) — यह प्रश्न सर्ग का केन्द्र-बिन्दु कहा जा सकता है।

"Garuḍa, son of Ariṣṭanemi Kaśyapa, Vinatā's child, is famous as the mightiest and best of all birds. Many times I have seen that mighty bird, long-armed and powerful, snatching serpents out of the ocean. Whatever strength is in his wings is in your arms; in valour and speed you are in no way less than he. Bull among monkeys, strength, intelligence, energy and courage are all yours beyond all other beings — why then do you not ready yourself to leap the ocean?" His only fault was forgetting himself, and to cure it Jāmbavān began to tell him his past. Garuḍa, king of birds, and Hanumān, son of the Wind, both travel the sky and both are mighty, and by the comparison Jāmbavān shows that leaping the sea is not beyond him. Where strength, intelligence, energy and courage come together, nothing impossible remains. "Why do you not ready yourself?" can be called the centre of the sarga.

त्रुटि बताएँ

३अञ्जनायाः जन्मकथा, शापवशात् कपित्वम्

८अप्सराऽप्सरसां श्रेष्ठा विख्याता पुञ्जिकस्थला।
अञ्जनेति परिख्याता पत्नी केसरिणो हरेः॥
“There was an apsaras, foremost of apsarases, famed as Puñjikasthalā; she it was who, known as Añjanā, became the wife of Kesarin, lord of monkeys.

९विख्याता त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमा भुवि।
अभिशापादभूत्तात कपित्वे कामरूपिणी॥
“Famed in the three worlds, unmatched on earth for beauty, she became through a curse a monkey who could change her form at will.

१०दुहिता वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य महात्मनः।
मानुषं विग्रहं कृत्वा रूपयौवनशालिनी॥
“She was the daughter of the great Kuñjara, lord of the vānaras. Once, taking on human form, radiant with youth and beauty,

११विचित्रमाल्याभरणा कदाचित्क्षौमधारिणी।
अचरत्पर्वतस्याग्रे प्रावृडम्बुदसंनिभे॥
“adorned with garlands and ornaments of many kinds and wearing fine linen, she wandered on a mountain peak dark as a rain-cloud.

‘अप्सराओं में श्रेष्ठ, पुंजिकस्थला नाम से विख्यात एक अप्सरा थीं; वही अंजना नाम से प्रसिद्ध होकर वानरराज केसरी की पत्नी बनीं। तीनों लोकों में विख्यात वे पृथ्वी पर रूप में अनुपम थीं; किन्तु शाप के कारण वे वानर-योनि में इच्छानुसार रूप धारण करने वाली हुईं। वे महात्मा वानरराज कुंजर की पुत्री थीं। एक बार वे मनुष्य का शरीर धारण करके, रूप और यौवन से शोभित, विचित्र मालाओं और आभूषणों से सजी, रेशमी वस्त्र पहने, वर्षा-ऋतु के मेघ के समान पर्वत-शिखर पर विचर रही थीं।’ वानर-योनि में जन्मी होकर भी वे इच्छा से मनुष्य-रूप धारण कर सकती थीं — यही उनका वरदान था। अप्सरा का अवतरण, शाप, वानर-योनि में जन्म, वानरराज की पुत्री होना, केसरी के साथ विवाह — इन सीढ़ियों से कवि हनुमान की माता का दिव्य मूल स्थापित करते हैं। मेघ के समान श्यामल पर्वत-शिखर, और उस पर श्वेत वस्त्र पहने सुन्दरी — यह चित्र आगे के वृत्तान्त की पृष्ठभूमि है। ‘कामरूपिणी’ (इच्छानुसार रूप धारण करने वाली) विशेषण दो बार प्रयुक्त हुआ है, जिससे ज्ञात होता है कि इच्छानुसार रूप धारण करना ही उनका प्रधान लक्षण है।

"There was an apsaras named Puñjikasthalā, the finest of the apsarases, who became known as Añjanā, wife of Kesarī, lord of the monkeys. Famous in the three worlds and unmatched on earth for beauty, she was born through a curse as a monkey who could take any form she wished. She was the daughter of great Kuñjara, lord of the monkeys. Once, taking human form, radiant with youth and beauty, adorned with lovely garlands and ornaments and dressed in fine linen, she was wandering on a mountain peak dark as a rain-cloud." Though born a monkey, she could take human form at will, and that was her gift; the epithet "able to change her form" is used twice, marking it as her chief trait. An apsaras come down, a curse, birth as a monkey, daughter of a monkey lord, married to Kesarī — by these steps the poet establishes the divine origin of Hanumān's mother. The dark mountain peak and the lovely woman in her bright garment upon it set the scene for what follows.

त्रुटि बताएँ

४वायोः वस्त्रापहरणं कामवशता च

१२तस्या वस्त्रं विशालाक्ष्याः पीतं रक्तदशं शुभम्।
स्थितायाः पर्वतस्याग्रे मारुतोऽपाहरच्छनैः॥
“The beautiful garment of that large-eyed lady was yellow with a red border. As she stood on the mountain peak, the wind gently carried it away.

१३स ददर्श ततस्तस्या वृत्तावूरू सुसंहतौ।
स्तनौ च पीनौ सहितौ सुजातं चारु चाननम्॥
“Then he saw her rounded, close-set thighs, her full breasts pressed together, and her lovely, well-formed face.

१४तां बलादायतश्रोणीं तनुमध्यां यशस्विनीम्।
दृष्ट्वैव शुभसर्वाङ्गीं पवनः काममोहितः॥
“Seeing her perforce — broad and full of hip, slender of waist, glorious, lovely in every limb — the Wind was overcome with desire.

१५स तां भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां पर्यष्वजत मारुतः।
मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो गतात्मा तामनिन्दिताम्॥
“With his long, full arms that Māruta embraced the blameless one; every limb of his possessed by love, he lost himself utterly.

‘उन विशाल नेत्रों वाली का सुन्दर वस्त्र पीले रंग का था, और उसकी किनारी लाल थी। पर्वत के शिखर पर खड़ी उनके उस वस्त्र को वायु ने धीरे से हटा दिया। तब उन्होंने उनकी सुगठित, गोल जाँघें, पुष्ट और परस्पर सटे स्तन और सुन्दर, मनोहर मुख देखा। विशाल नितम्बों वाली, चौड़ी कटि वाली, पतली कमर वाली, सब अंगों से सुन्दर उस यशस्विनी को देखते ही पवन काम से मोहित हो गए। तब उन वायु ने अपनी पुष्ट, लम्बी भुजाओं से उस अनिन्दिता का आलिंगन किया; उनके सारे अंगों में काम का आवेश भर गया और वे आत्म-विस्मृत हो गए’ — जाम्बवान कहते हैं। वायु अमूर्त होकर भी मूर्त की भाँति आलिंगन करते हैं — यह काव्य की रीति है। वस्त्र का हटाना दुष्टता नहीं, बल्कि वायु की स्वाभाविक चेष्टा है; उसी का परिणाम दर्शन है, और दर्शन का परिणाम काम। ‘गतात्मा’ (आत्म-विस्मृत) इस पद से कवि वायु की आत्म-विस्मृति सूचित करते हैं। यह वर्णन केवल शृंगार नहीं, बल्कि दिव्य जन्म के कारण का कथन है। पीला वस्त्र और लाल किनारी — रंगों के विरोध से कवि दृश्य की स्पष्टता बढ़ाते हैं।

"That large-eyed lady's lovely garment was yellow with a red border. As she stood on the mountain top, the Wind gently lifted it away. Then he saw her rounded thighs, her full breasts and her beautiful face. Seeing her so — full-hipped, slender-waisted, glorious, lovely in every limb — the Wind was overcome with desire. He embraced the blameless lady with his long, strong arms, and with every limb possessed by love he lost himself entirely." The yellow garment with its red border — the contrast of colours sharpens the picture. The Wind lifting the garment was no wickedness but a wind's natural motion; from it came seeing, and from seeing, desire, and "lost himself" conveys the Wind's self-forgetting. That the formless wind embraces her as if he had a body is a poet's licence. This description is not there for sensuality alone; it tells the cause of a divine birth.

त्रुटि बताएँ

५अञ्जनायाः प्रतिवचनम्, वायोः वरदानं जन्म च

१६सा तु तत्रैव सम्भ्रान्ता सुव्रता वाक्यमब्रवीत्।
एकपत्नीव्रतमिदं को नाशयितुमिच्छति॥
“Startled then and there, that lady of good vows said: ‘Who is it that wishes to destroy this vow of mine to one husband?’

१७अञ्जनाया वचः श्रुत्वा मारुतः प्रत्यभाषत।
न त्वां हिंसामि सुश्रोणि मा भूत्ते मनसो भयम्॥
“Hearing Añjanā's words, Māruta answered: ‘Fair-limbed one, I do you no injury; blessed lady, let there be no fear in your heart.

१८मनसास्मि गतो यत्त्वां परिष्वज्य यशस्विनि।
वीर्यवान्बुद्धिसम्पन्नस्तव पुत्रो भविष्यति॥
“‘Glorious one, it is in mind that I have embraced you and come to you; a son valorous and endowed with wisdom shall be born to you.

१९महासत्त्वो महातेजा महाबलपराक्रमः।
लङ्घने प्लवने चैव भविष्यति मया समः॥
“‘He shall be of great courage, great energy, great strength and prowess, and in leaping and in flight he shall be my equal.’

२०एवमुक्ता ततस्तुष्टा जननी ते महाकपे।
गुहायां त्वां महाबाहो प्रजज्ञे प्लवगर्षभ॥
“Addressed thus, your mother was well pleased; and then, great monkey, mighty-armed bull among the leaping ones, she bore you in a cave.

‘किन्तु उत्तम व्रत वाली वे वहीं घबराकर बोलीं — “मेरे इस एकपत्नी-व्रत (पातिव्रत्य) को कौन नष्ट करना चाहता है?” अंजना का वचन सुनकर वायु ने उत्तर दिया — “हे सुन्दरी, मैं तुम्हें हानि नहीं पहुँचाता; हे सौभाग्यवती, तुम्हारे मन में भय न हो। हे यशस्विनी, मैं केवल मन से तुम्हारा आलिंगन करके चला गया हूँ; इससे तुम्हारे एक पराक्रमी, बुद्धिमान पुत्र होगा। वह महान सत्त्व वाला, महातेजस्वी, महान बल और पराक्रम वाला होगा, और लाँघने तथा छलाँग लगाने में मेरे समान होगा।” ऐसा कहे जाने पर वह माता सन्तुष्ट हो गईं; हे महाकपि, हे महाबाहु, हे श्रेष्ठ वानर, तब उन्होंने एक गुफा में तुम्हें जन्म दिया’ — जाम्बवान ने कहा। व्रत की रक्षा और वर की प्राप्ति — दोनों ही यहाँ सिद्ध हुए। यहाँ अंजना का शील मुख्य है — वे (वायु से) डरी नहीं, बल्कि व्रत-भंग से ही डरीं। वायु भी उनके शील की रक्षा करते हुए ‘मनसा एव’ (केवल मन से) कहते हैं; इससे पुत्र-जन्म मानसिक संकल्प से ही सिद्ध हुआ, शारीरिक संसर्ग से नहीं। पुत्र के गुणों की प्रतिज्ञा भी पहले ही कर दी गई — महान सत्त्व वाला, महातेजस्वी, लाँघने में पिता के समान। ‘गुहायाम्’ (गुफा में) इस पद से जन्म-स्थान भी बताया गया है, जो वानर-जाति का स्वाभाविक निवास-स्थान है।

"Startled, that lady true to her vows cried out: 'Who is it that wants to break my vow of faithfulness to one husband?' Hearing Añjanā, the Wind answered: 'Lovely lady, I am doing you no harm; blessed one, have no fear. It is only in my mind, glorious one, that I have embraced you and come to you, and from this you will bear a son, valiant and wise. He will have great courage, great energy, great strength and valour, and in leaping and flying he will be my equal.' At these words your mother was content, great monkey, and then, mighty-armed bull among leapers, she bore you in a cave." Añjanā's virtue is central here: she was not afraid for herself, only of breaking her vow. The Wind too protected her virtue by saying "only in my mind", so the son was born of his mental resolve, not of bodily union; her vow was kept and the boon was won. The son's qualities were promised in advance — great courage and energy, his father's equal in leaping — and the cave, the natural home of monkeys, is named as his birthplace.

त्रुटि बताएँ

६बाल्ये सूर्याभिमुखं प्लवनम्, इन्द्रवज्रपातः

२१अभ्युत्थितं ततः सूर्यं बालो दृष्ट्वा महावने।
फलं चेति जिघृक्षुस्त्वमुत्प्लुत्याभ्युत्पतो दिवम्॥
“In boyhood, seeing the risen sun in the great forest and thinking it a fruit, you sprang up and leapt into the sky to seize it.

२२शतानि त्रीणि गत्वाथ योजनानां महाकपे।
तेजसा तस्य निर्धूतो न विषादं गतस्ततः॥
“Great monkey, having gone three hundred yojanas, though scorched by the sun's heat you did not then fall into despair.

२३त्वामप्युपगतं तूर्णमन्तरिक्षं महाकपे।
क्षिप्तमिन्द्रेण ते वज्रं कोपाविष्टेन तेजसा॥
“Great monkey, when you had swiftly reached him in the sky, Indra in his fury hurled at you his blazing thunderbolt.

२४तदा शैलाग्रशिखरे वामो हनुरभज्यत।
ततो हि नामधेयं ते हनुमानिति कीर्तितम्॥
“Then on a mountain peak your left jaw was broken; and from that very fact your name is proclaimed as ‘Hanumān’.

‘बचपन में महावन में उगते सूर्य को देखकर, ‘यह फल है’ ऐसा मानकर, तुम उसे पकड़ने की इच्छा से उछलकर आकाश में उड़ गए। हे महाकपि, तीन सौ योजन जाकर उस सूर्य के तेज से झुलसकर भी तुम विषाद को प्राप्त नहीं हुए। हे महाकपि, अन्तरिक्ष में तुम्हें तेजी से पास आते देखकर क्रोध से भरे इन्द्र ने तेज से युक्त वज्र चलाया। तब पर्वत-शिखर के अग्र भाग पर गिरने से तुम्हारी बाईं हनु (ठोड़ी) टूट गई; तभी से तुम्हारा नाम ‘हनुमान’ प्रसिद्ध हुआ।’ बालक की निर्भयता, सूर्य के तेज की असह्यता, इन्द्र का क्रोध और नाम की व्युत्पत्ति — यह सब एक साथ कहा गया है। ‘फल’ समझने की बुद्धि बालक की निष्कपटता ही दिखाती है; तीन सौ योजन उछलकर सूर्य के पास जाने की शक्ति तो जन्म से ही सिद्ध है। इन्द्र का वज्र भी उन्हें मारता नहीं, केवल हनु ही तोड़ता है — अतः उनका नाम भी उनकी पराजय का नहीं, बल्कि अजेयता का ही चिह्न है। वज्रपात से भी विषाद नहीं हुआ — इससे बालक का सहज धैर्य यहाँ प्रकट हुआ है।

"As a child, seeing the sun rising over the great forest, you thought it was a fruit and wanted to grab it, so you sprang up and leapt into the sky. You went three hundred yojanas, great monkey, and though you were scorched by the sun's heat you did not lose heart. When you had quickly reached the sun in the sky, Indra, in a rage, hurled his blazing thunderbolt at you. You fell on a mountain peak and your left jaw — your hanu — was broken, and from that you have been called Hanumān." The fearlessness of a child, the unbearable blaze of the sun, Indra's anger and the meaning of his name are all told together. Taking the sun for a fruit shows a child's innocence, while the power to leap three hundred yojanas towards the sun was his from birth. Even Indra's thunderbolt did not kill him but only broke his jaw, so his very name marks not a defeat but his invincibility; and that even the thunderbolt did not dishearten him shows a courage he was born with.

त्रुटि बताएँ

७वायोः कोपः, ब्रह्मणः इन्द्रस्य च वरदानम्

२५ततस्त्वां निहतं दृष्ट्वा वायुर्गन्धवहः स्वयम्।
त्रैलोक्यं भृशसंक्रुद्धो न ववौ वै प्रभञ्जनः॥
“Seeing you struck down, the wind-god, bearer of fragrance, was fiercely enraged and did not blow at all in the three worlds.

२६सम्भ्रान्ताश्च सुराः सर्वे त्रैलोक्ये क्षुभिते सति।
प्रसादयन्ति संक्रुद्धं मारुतं भुवनेश्वराः॥
“With the three worlds thus thrown into turmoil, all the gods were dismayed, and the lords of the worlds set about appeasing the angry Māruta.

२७प्रसादिते च पवने ब्रह्मा तुभ्यं वरं ददौ।
अशस्त्रवध्यतां तात समरे सत्यविक्रम॥
“When the Wind had been appeased, Brahmā granted you a boon: ‘Dear child, truly valorous one, you shall not be slain by any weapon in battle.’

२८वज्रस्य च निपातेन विरुजं त्वां समीक्ष्य च।
सहस्रनेत्रः प्रीतात्मा ददौ ते वरमुत्तमम्॥
“And seeing you unhurt even by the fall of the thunderbolt, the thousand-eyed Indra, well pleased, also granted you an excellent boon:

‘तब तुम्हें मारा गया देखकर गन्ध को वहन करने वाले वायु स्वयं अत्यन्त क्रुद्ध होकर तीनों लोकों में नहीं बहे; प्रभंजन (वायु) थम गए। तीनों लोकों के क्षुब्ध होने पर सब देवता घबरा गए, और लोकपाल क्रुद्ध वायु को प्रसन्न करने लगे। पवन के प्रसन्न हो जाने पर ब्रह्मा ने तुम्हें वर दिया — “हे तात, हे सत्य-पराक्रमी, युद्ध में तुम किसी शस्त्र से नहीं मारे जा सकोगे।” वज्र के प्रहार से भी तुम्हें पीड़ा-रहित और अक्षत देखकर प्रसन्न-चित्त सहस्रनेत्र इन्द्र ने भी तुम्हें उत्तम वर दिया।’ पुत्र-स्नेह से उत्पन्न वायु का क्रोध तीनों लोकों को स्तब्ध कर देता है, और उसी से हनुमान का अमोघ बल सिद्ध होता है। वायु के रुक जाने पर प्राणियों का श्वास ही रुक जाता है, अतः तीनों लोक क्षुब्ध हो गए। देवताओं द्वारा प्रसन्न करना ही उपाय बना। ब्रह्मा और इन्द्र के वर मिलकर हनुमान के शरीर को अवध्य बना देते हैं; इससे सूचित होता है कि आगे लंका में जो कुछ भी आ पड़ेगा, वह सब सहने में वे समर्थ हैं। ‘प्रभञ्जनः न ववौ’ (प्रभंजन नहीं बहे) यह वाक्य वायु के मौन की भयंकरता दिखाता है।

"When he saw you struck down, the Wind, bearer of fragrance, was furious and stopped blowing anywhere in the three worlds." When the wind stops, the breath of every creature stops, and so the three worlds were thrown into turmoil; the Wind's silence was terrible. "All the gods were dismayed, and the lords of the worlds set about appeasing the angry Wind. When he had been appeased, Brahmā gave you a boon: 'Dear child, truly valiant one, no weapon shall kill you in battle.' And seeing you unhurt even by the blow of the thunderbolt, the thousand-eyed Indra was pleased and also gave you an excellent boon." The Wind's anger, born of love for his son, froze the three worlds, and through it Hanumān's unfailing strength was secured. The boons of Brahmā and Indra together make his body proof against death, a hint that he will be able to endure whatever befalls him later in Laṅkā.

त्रुटि बताएँ

८स्वच्छन्दमरणवरः, त्वं वायुसुतः अस्माकं शरणम्

२९स्वच्छन्दतश्च मरणं तव स्यादिति वै प्रभो।
स त्वं केसरिणः पुत्रः क्षेत्रजो भीमविक्रमः॥
“‘Your death shall come only at your own will, my lord.’ You then are the son of Kesarin by his wife, of terrible prowess,

३०मारुतस्यौरसः पुत्रस्तेजसा चापि तत्समः।
त्वं हि वायुसुतो वत्स प्लवने चापि तत्समः॥
“and the true-born son of Māruta, his equal in energy; Vāyu's son you are, dear child, and his equal in leaping too.

३१वयमद्य गतप्राणा भवानस्मासु साम्प्रतम्।
दाक्ष्यविक्रमसम्पन्नः कपिराज इवापरः॥
“We today are as good as dead; you alone remain to us now — endowed with skill and valour, like a second king of birds.

‘हे प्रभु, (इन्द्र ने) यह वर दिया — “तुम्हारी मृत्यु तुम्हारी इच्छा से ही होगी।” वही तुम केसरी के क्षेत्रज पुत्र हो, भयंकर पराक्रम वाले; और वायु के औरस पुत्र हो, तेज में भी उन्हीं के समान। हे वत्स, तुम वायु-पुत्र हो, छलाँग लगाने में भी उन्हीं के समान हो। हम आज मानो प्राणहीन-से हो गए हैं; इस समय हममें आप ही एकमात्र बचा हुआ आश्रय हैं। दक्षता और पराक्रम से सम्पन्न तुम दूसरे पक्षिराज (गरुड़) के समान शोभित होते हो’ — जाम्बवान ने कहा। क्षेत्रज और औरस — दोनों कहकर कवि हनुमान के पिता से दो प्रकार के सम्बन्ध को स्पष्ट करते हैं। ‘गतप्राणाः’ (प्राणहीन) अतिशयोक्ति नहीं है — सीता को देखे बिना किष्किन्धा नहीं जाया जा सकता, और वहाँ मृत्यु निश्चित है; अतः वानरों का जीवन अब हनुमान पर ही टिका है। पक्षिराज की उपमा फिर स्मरण कराई गई, जिससे स्पष्ट होता है कि छलाँग लगाने का सामर्थ्य ही यहाँ प्रधान है।

"'You shall die only when you yourself choose,' my lord — that was the boon. So you are the son of Kesarī by his wife, and of terrible valour, but the true-born son of the Wind and his equal in energy. You are the Wind's son, dear child, and his equal in leaping too." By naming both Kesarī, in whose marriage he was born, and the Wind, who begot him, the poet makes clear his double fatherhood. "Today we are as good as dead; you alone are left to us as our refuge. With your skill and valour you shine like a second king of birds." "As good as dead" is no exaggeration: without finding Sītā they could not go back to Kiṣkindhā, and there death was certain, so the monkeys' lives now rested on Hanumān alone. The comparison with the king of birds returns, making it plain that leaping is what matters.

त्रुटि बताएँ

९जाम्बवतः आत्मवृत्तान्तः — त्रिविक्रमकाले परिक्रमा

३२त्रिविक्रमे मया तात सशैलवनकानना।
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी परिक्रान्ता प्रदक्षिणम्॥
“Dear child, at the time of the three strides I circled this earth with its mountains, woods and groves twenty-one times in reverence.

३३तथा चौषधयोऽस्माभिः संचिता देवशासनात्।
निर्मथ्यममृतं याभिस्तदानीं नो महद्बलम्॥
“At that time too, by the gods' command, we gathered those herbs from which the nectar was churned out; in those days we had great strength.

३४स इदानीमहं वृद्धः परिहीनपराक्रमः।
साम्प्रतं कालमस्माकं भवान्सर्वगुणान्वितः॥
“That same I am now old, my prowess gone. This is now our hour, and you are the one endowed with every quality.

‘हे तात, त्रिविक्रम के समय मैंने पर्वतों, वनों और काननों सहित इस पृथ्वी की इक्कीस बार प्रदक्षिणा की थी। उसी प्रकार देवताओं की आज्ञा से हमने वे ओषधियाँ एकत्र की थीं, जिनसे मन्थन करके अमृत निकाला गया; तब हममें महान बल था। वही मैं अब वृद्ध होकर पराक्रम से हीन हो गया हूँ। अब तो हमारा यह समय है कि आप ही सब गुणों से युक्त हैं।’ अपना गौरव कहकर भी वे स्वीकार करते हैं कि वह सब बीत चुका है, और वर्तमान का भार हनुमान पर ही रख देते हैं। इक्कीस बार पृथ्वी की परिक्रमा और अमृत के लिए ओषधियों का संचय — ये दोनों वृत्तान्त जाम्बवान की अति-प्राचीनता को प्रमाणित करते हैं। फिर भी वे गर्व नहीं करते; ‘साम्प्रतं कालः अस्माकम्’ (अब हमारा यह समय है) कहते हुए वे अपने युग की समाप्ति और हनुमान के युग का आरम्भ स्वीकार करते हैं।

"Dear child, at the time of Viṣṇu's three strides I circled this earth, with its mountains, woods and forests, twenty-one times in reverence. And at the gods' command we gathered the herbs that were churned to produce the nectar; in those days we had great strength. Now I am old and my strength is gone. This is our hour, and you are the one who has every quality." Having told of his own glory, he admits it all belongs to the past and lays the burden of the present on Hanumān. Circling the earth twenty-one times and gathering herbs for the nectar prove Jāmbavān's great antiquity, yet he does not boast; in saying "this is our hour" he accepts that his age is over and Hanumān's has begun.

त्रुटि बताएँ

१०‘विजृम्भस्व’ इति प्रेरणा, हनूमतः रूपवर्धनम्

३५तद्विजृम्भस्व विक्रान्त प्लवतामुत्तमो ह्यसि।
त्वद्वीर्यं द्रष्टुकामा हि सर्वा वानरवाहिनी॥
“Rouse yourself then, valiant one; you are the best of leapers. This whole monkey army longs to see your might.

३६उत्तिष्ठ हरिशार्दूल लङ्घयस्व महार्णवम्।
परा हि सर्वभूतानां हनुमन्या गतिस्तव॥
“Rise up, tiger among monkeys, and leap across the great ocean; Hanumān, your pace surpasses that of all beings.

३७विषण्णा हरयः सर्वे हनुमन्किमुपेक्षसे।
विक्रमस्व महावेग विष्णुस्त्रीन्विक्रमानिव॥
“All the monkeys are despondent, Hanumān — why do you sit by? Great in speed, stride forth as Viṣṇu strode his three strides.”

३८ततः कपीनामृषभेण चोदितः प्रतीतवेगः पवनात्मजः कपिः।
प्रहर्षयंस्तां हरिवीरवाहिनीं चकार रूपं महदात्मनस्तदा॥
Then, urged on by Jāmbavān, that bull among monkeys, the son of the Wind, of renowned swiftness, gladdening that army of monkey heroes, made his body vast.

‘हे पराक्रमी, तो अब विस्तार करो (विजृम्भस्व); छलाँग लगाने वालों में तुम ही उत्तम हो। यह सारी वानर-सेना तुम्हारा पराक्रम देखना चाहती है। हे वानर-सिंह, उठो, महासागर को लाँघो; हे हनुमान, सब प्राणियों की जो गति है, उससे भी परे तुम्हारी गति है। सब वानर विषण्ण हैं, तुम उपेक्षा क्यों कर रहे हो? हे महावेगवान, जैसे विष्णु ने तीन पग रखे थे, वैसे ही तुम भी पराक्रम करो।’ तब वानरों में श्रेष्ठ जाम्बवान से प्रेरित, प्रसिद्ध वेग वाले पवनपुत्र कपि ने उस वानर-वीरों की सेना को हर्षित करते हुए तब अपना विशाल रूप धारण किया। सर्ग के अन्त में विषाद के स्थान पर हर्ष स्थापित कर दिया गया। ‘विजृम्भस्व’ यह धातु अंगों के विस्तार को, सिंह की जम्हाई की भाँति, सूचित करती है। विष्णु के त्रिविक्रम की उपमा यहाँ फिर आई है — जो पहले जाम्बवान ने अपने लिए प्रयुक्त की थी, वह अब हनुमान पर रखी जाती है। रूप का बढ़ाना ही उनका उत्तर है, वचन नहीं — वे कर्म से ही उत्तर देते हैं।

"So stretch yourself out, valiant one; you are the best of leapers. This whole monkey army longs to see your might. Rise, tiger among monkeys, and leap the great ocean; Hanumān, your speed surpasses that of every creature. All the monkeys are despondent — why do you hold back? Mighty in speed, stride out as Viṣṇu strode his three strides." "Stretch yourself" suggests the spreading of limbs, like a lion stretching; and the image of Viṣṇu's three strides returns — once applied by Jāmbavān to himself, it is now laid on Hanumān. Then, urged on by Jāmbavān, that bull among monkeys, the son of the Wind, whose speed was famous, made his body vast, delighting that army of monkey heroes. His answer was not words but the growing of his form: he replied with action. At the sarga's end despondency has given way to joy.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

४० पदानि
अनेकशतसाहस्रीम् ६६.१ अनेकलक्षसंख्याम्
सन्धिः
न + एक → अनेक — नञ्समासे ‘अन्’ आदेशः स्वरपरत्वात्
समासः
अनेकानि शतसहस्राणि यस्यां सा — बहुव्रीहिः, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘हरिवाहिनीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
समुदीक्ष्य ६६.१ सम्यक् दृष्ट्वा, अवलोक्य
सन्धिः
सम् + उत् + ईक्ष्य → समुदीक्ष्य — ‘उत्’ इत्यस्य तकारे ईकारसंयोगात् ‘उदी’
समासः
समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘सम्’ ‘उत्’ इति द्वौ उपसर्गौ
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
सर्वशास्त्रविदाम् ६६.२ सर्वशास्त्रज्ञानां मध्ये
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — व्यञ्जनसंयोगमात्रम्
समासः
सर्वाणि शास्त्राणि विदन्ति इति सर्वशास्त्रविदः, तेषाम् — उपपदतत्पुरुषगर्भितः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
जल्पसि ६६.२ वदसि, भाषसे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘जल्प्’ धातोः लट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
वैनतेयः ६६.४ विनतायाः पुत्रः, गरुडः
सन्धिः
विनता + ढक् → वैनतेय — आदिवृद्धिः, सन्धिकार्यं पृथक् नास्ति
समासः
समासः नास्ति — मातृनाम्नः अपत्यार्थकतद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गरुत्मान् ६६.४ महापक्षयुक्तः, गरुडः
सन्धिः
गरुत्मान् + इव → गरुत्मानिव — सन्धौ नकारस्य लोपः न, पदसंयोगमात्रम्
समासः
समासः नास्ति — ‘गरुत्’ (पक्ष) इत्यस्मात् मतुप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भुजङ्गान् ६६.५ सर्पान्
सन्धिः
भुजम् + गान् → भुजङ्गान् — मकारस्य ङकारे परसवर्णसन्धिः
समासः
भुजेन कुटिलगत्या गच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
अपहीयते ६६.६ न्यूनः भवति, हीयते
सन्धिः
‘तेन + अपहीयते’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); शब्दान्तरे अप + हीयते
समासः
समासः नास्ति — ‘हा’ धातोः कर्मणि लट्, ‘अप’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
हरिपुङ्गव ६६.७ हे वानरश्रेष्ठ
सन्धिः
हरि + पुङ्गव → हरिपुङ्गव — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हरीणां पुङ्गवः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
सज्जसे ६६.७ सज्जः भवसि, उद्युक्तः भवसि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सञ्ज्’ धातोः लट्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
अप्सराः ६६.८ देवाङ्गना
सन्धिः
अप् + सरस् → अप्सरस् — सन्धिकार्यं नास्ति, व्यञ्जनसंयोगः; ‘अप्सरा + अप्सरसाम्’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अप्सु सरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पुञ्जिकस्थला ६६.८ अञ्जनायाः पूर्वजन्मनि अप्सरोनाम
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — रूढसंज्ञा
समासः
समासः नास्ति — संज्ञाशब्दः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कामरूपिणी ६६.९ इच्छानुसारं रूपधारिणी
सन्धिः
काम + रूपिणी → कामरूपिणी — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कामतः रूपं यस्याः सा — बहुव्रीहिः, इनिप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वानरेन्द्रस्य ६६.१० वानरराजस्य
सन्धिः
वानर + इन्द्रस्य → वानरेन्द्रस्य — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
वानराणाम् इन्द्रः, तस्य — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
प्रावृडम्बुदसंनिभे ६६.११ वर्षाकालस्य मेघसदृशे (श्यामे)
सन्धिः
प्रावृष् + अम्बुद → प्रावृडम्बुद — जश्त्वसन्धिः (ष् → ड्)
समासः
प्रावृषः अम्बुदः इव संनिभम्, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भितः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘पर्वतस्याग्रे’ इत्यस्य विशेषणम्)
विशालाक्ष्याः ६६.१२ विस्तीर्णनयनायाः
सन्धिः
विशाल + अक्षि → विशालाक्षी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
विशाले अक्षिणी यस्याः सा, तस्याः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
सुसंहतौ ६६.१३ परस्परं सुसंलग्नौ
सन्धिः
सु + सम् + हतौ → सुसंहतौ — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘हन्’ धातोः निष्ठा, ‘सु’ ‘सम्’ उपसर्गौ
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘ऊरू’ इत्यस्य विशेषणम्)
आयतश्रोणीम् ६६.१४ विस्तीर्णनितम्बाम्
सन्धिः
‘बलात् + आयत’ इत्यत्र तकारस्य दकारः (जश्त्वसन्धिः); शब्दान्तरे आयत + श्रोणी
समासः
आयता श्रोणी यस्याः सा, ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
मन्मथाविष्टसर्वाङ्गः ६६.१५ कामेन व्याप्तसर्वशरीरः
सन्धिः
मन्मथ + आविष्ट → मन्मथाविष्ट — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
मन्मथेन आविष्टानि सर्वाणि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
एकपत्नीव्रतम् ६६.१६ पातिव्रत्यम्
सन्धिः
एक + पत्नी → एकपत्नी — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
एकस्य पत्नी इति एकपत्नी, तस्याः व्रतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परिष्वज्य ६६.१८ आलिङ्ग्य
सन्धिः
परि + स्वज्य → परिष्वज्य — षत्वसन्धिः (इकारपरत्वात् सकारस्य षकारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘ष्वञ्ज्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
जिघृक्षुः ६६.२१ ग्रहीतुम् इच्छुः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — सन्नन्तात् उप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
उत्प्लुत्य ६६.२१ ऊर्ध्वम् उत्प्लुत्य, कूर्दित्वा
सन्धिः
उत् + प्लुत्य → उत्प्लुत्य — सन्धिकार्यं नास्ति, व्यञ्जनसंयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘प्लु’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘उत्’ उपसर्गः
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
निर्धूतः ६६.२२ अभिभूतः, तप्तः
सन्धिः
निस् + धूतः → निर्धूतः — रुत्वसन्धिः (स् → र्)
समासः
समासः नास्ति — ‘धू’ धातोः निष्ठा, ‘निस्’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कोपाविष्टेन ६६.२३ क्रोधाभिभूतेन
सन्धिः
कोप + आविष्टेन → कोपाविष्टेन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
कोपेन आविष्टः, तेन — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘इन्द्रेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
गन्धवहः ६६.२५ गन्धवाहकः, वायुः
सन्धिः
गन्ध + वहः → गन्धवहः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गन्धं वहति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भुवनेश्वराः ६६.२६ लोकपालाः
सन्धिः
भुवन + ईश्वराः → भुवनेश्वराः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
भुवनानाम् ईश्वराः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
अशस्त्रवध्यताम् ६६.२७ शस्त्रैः अवध्यत्वम्
सन्धिः
न + शस्त्रवध्य → अशस्त्रवध्य — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः
समासः
शस्त्रैः वध्यः न इति अशस्त्रवध्यः, तस्य भावः — नञ्तत्पुरुषः, तल्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विरुजम् ६६.२८ अक्षतम्, पीडारहितम्
सन्धिः
वि + रुजम् → विरुजम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगता रुक् (पीडा) यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
क्षेत्रजः ६६.२९ पत्न्यां जातः पुत्रः (यस्य पिता अन्यः)
सन्धिः
क्षेत्र + जः → क्षेत्रजः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्षेत्रे जातः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
औरसः ६६.३० स्वकीयात् उरसः जातः, साक्षात् पुत्रः
सन्धिः
उरस् + अण् → औरस — आदिवृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दाक्ष्यविक्रमसम्पन्नः ६६.३१ चातुर्येण पराक्रमेण च युक्तः
सन्धिः
दाक्ष्य + विक्रम → सन्धिकार्यं नास्ति; सम् + पन्नः → सम्पन्नः, मकारस्य परसवर्णः
समासः
दाक्ष्येण विक्रमेण च सम्पन्नः — तृतीयातत्पुरुषः (इतरेतरद्वन्द्वगर्भितः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
त्रिःसप्तकृत्वः ६६.३२ एकविंशतिवारम्
सन्धिः
त्रिस् + सप्तकृत्वः → त्रिःसप्तकृत्वः — विसर्गसन्धिः
समासः
त्रिः सप्तवारान् — अव्ययसमासः, ‘कृत्वसुच्’ प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
अव्ययम्
निर्मथ्य ६६.३३ मथित्वा, निष्कास्य
सन्धिः
निस् + मथ्य → निर्मथ्य — रुत्वसन्धिः (स् → र्)
समासः
समासः नास्ति — ‘मन्थ्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
परिहीनपराक्रमः ६६.३४ क्षीणपराक्रमः
सन्धिः
परि + हीन → परिहीन; सन्धिकार्यं पृथक् नास्ति
समासः
परिहीनः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सर्वगुणान्वितः ६६.३४ समस्तगुणयुक्तः
सन्धिः
गुण + अन्वितः → गुणान्वितः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सर्वैः गुणैः अन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विजृम्भस्व ६६.३५ अङ्गानि विस्तारय, वर्धस्व
सन्धिः
वि + जृम्भस्व → विजृम्भस्व — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘जृम्भ्’ धातोः लोट्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
द्रष्टुकामा ६६.३५ द्रष्टुम् इच्छन्ती
सन्धिः
द्रष्टुम् + कामा → द्रष्टुकामा — मकारलोपः (तुमुन्नन्ते कामशब्दयोगे)
समासः
द्रष्टुं कामः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
महार्णवम् ६६.३६ महासमुद्रम्
सन्धिः
महा + अर्णवम् → महार्णवम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
महान् अर्णवः, तम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पवनात्मजः ६६.३८ वायुपुत्रः, हनूमान्
सन्धिः
पवन + आत्मजः → पवनात्मजः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
पवनस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्