॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्ड · सर्ग 61

किष्किन्धाकाण्ड — सर्ग 61

सम्पाति द्वारा निशाकर को पंख जलने का वृत्तान्त-कथन

सूर्य का पीछा करने की होड़, सूर्य-मार्ग से जगत का दर्शन, मूर्च्छा, जटायु का गिरना, सम्पाति के पंखों का जलना, पर्वत-शिखर से गिरने का संकल्प

निशाकरेण पृष्टः सम्पातिः तत् दारुणं दुष्करं च कर्म आचचक्षे। व्रणयुक्तत्वात् लज्जया च आकुलेन्द्रियः परिश्रान्तः सः कथयति — ‘अहं जटायुश्च संघर्षात् गर्वमोहितौ पराक्रमं जिज्ञासन्तौ आकाशं पतितौ। कैलासशिखरे मुनीनाम् अग्रतः पणं बद्ध्वा आवाभ्यां निश्चितम् — अस्तगिरिं यावत् रविः अनुयातव्यः इति। युगपत् उत्पत्य आवां महीतले रथचक्रप्रमाणानि नगराणि, वादित्रघोषान्, भूषणनिःस्वनान्, रक्तवाससः गायन्तीश्च अङ्गनाः अपश्याव। आदित्यपदम् आस्थितौ आवां शाद्वलसंस्थितं वनम्, उपलैः इव शिलोच्चयैः संछन्नां भुवम्, सूत्रैः इव आपगाभिः संवीतां वसुंधराम्, जलाशये नागान् इव हिमवद्विन्ध्यमेरून् च अपश्याव। ततः तीव्रः स्वेदः खेदः भयं मोहः दारुणा मूर्च्छा च आविशत्; दिशः अपि न प्राज्ञायन्त, युगान्ते दग्धः इव लोकः प्रत्यभात्। महता यत्नेन पुनः दृष्टः भास्करः पृथिवीप्रमाणेन तुल्यः इव आसीत्। ततः जटायुः माम् अनापृच्छ्य महीं निपपात; तं दृष्ट्वा अहम् अपि आत्मानम् आकाशात् मुक्तवान्। पक्षाभ्यां मया गुप्तः सः न प्रदह्यत, अहं तु प्रमादात् वायुपथात् पतन् निर्दग्धः। सः जनस्थाने, अहं तु विन्ध्ये दग्धपक्षः जडीकृतः च पतितः। राज्येन भ्रात्रा पक्षाभ्यां विक्रमेण च हीनः अहं सर्वथा मर्तुम् इच्छन् गिरिशिखरात् पतिष्ये।’

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१मुनेः प्रश्ने सम्पातेः प्रतिवचनम्

१ततस्तद्दारुणं कर्म दुष्करं सहसा कृतम्।
आचचक्षे मुनेः सर्वं सूर्यानुगमनं तथा॥
Then Sampāti told the sage everything about that terrible, difficult deed done on impulse — the whole story of his pursuit of the sun.

२भगवन्व्रणयुक्तत्वाल्लज्जया चाकुलेन्द्रियः।
परिश्रान्तो न शक्नोमि वचनं परिभाषितुम्॥
“Reverend sir, my body is covered with wounds and my senses are confused with shame; exhausted as I am, I cannot even frame my words properly.

निशाकर मुनि का प्रश्न सुनकर सम्पाति वह दारुण और दुष्कर कर्म कहना आरम्भ करते हैं। जो अचानक, बिना विचारे किया गया था, वह सूर्य का पीछा करने का सारा वृत्तान्त उन्होंने मुनि को बता दिया। किन्तु कहने से पहले ही वे अपनी दशा निवेदन करते हैं — ‘भगवन्, घावों के कारण शरीर पीड़ित है, और लज्जा से इन्द्रियाँ व्याकुल हैं; थका हुआ मैं बात भी ठीक से नहीं कह पा रहा हूँ।’ यहाँ कवि शरीर की व्यथा के साथ मन की लज्जा को भी गिनते हैं — पक्षिराज का पराभव केवल शारीरिक नहीं, आत्म-गौरव का भी है। फिर भी वे कहने से नहीं रुकते, क्योंकि मुनि ने पूछा है। ‘सहसा’ (अचानक) इस पद से कर्म का मूल दोष सूचित होता है — बिना विचारे करना ही आगे के सारे दुःख का बीज है।

Hearing the sage Niśākara's question, Sampāti began to tell of that terrible, hard deed, the chase after the sun, done on impulse without a thought, and he told the sage the whole of it. "On impulse" names the root fault: thoughtlessness was the seed of all the grief that followed. But first he described his own state. "Reverend sir, my body is racked with wounds and my senses are confused with shame; I am so exhausted I can hardly put my words together." The poet counts shame as well as bodily pain, for the vulture king's defeat was not only of the body but of his pride. Yet he did not stop, because the sage had asked.

त्रुटि बताएँ

२गर्वमोहितयोर्भ्रात्रोः सूर्यानुगमनपणः

३अहं चैव जटायुश्च संघर्षाद्गर्वमोहितौ।
आकाशं पतितौ दूराज्जिज्ञासन्तौ पराक्रमम्॥
“Jaṭāyus and I, both of us deluded by pride born of rivalry, flew up into the sky from afar, eager to test the limits of our strength.

४कैलासशिखरे बद्ध्वा मुनीनामग्रतः पणम्।
रविः स्यादनुयातव्यो यावदस्तं महागिरिम्॥
“On the peak of Kailāsa, before the sages, we laid a wager: the sun was to be followed until he reached the great mountain of his setting.

५अप्यावां युगपत्प्राप्तावपश्याव महीतले।
रथचक्रप्रमाणानि नगराणि पृथक्पृथक्॥
“The two of us rose together, and we looked down and saw the cities on the face of the earth, each one no bigger than a chariot wheel.

६क्वचिद्वादित्रघोषश्च क्वचिद्भूषणनिःस्वनः।
गायन्तीः स्माङ्गना बह्वीः पश्यावो रक्तवाससः॥
“Here and there we heard the sound of instruments, here and there the jingling of ornaments, and we saw many women in red garments, singing.

‘मैं और जटायु आपस की होड़ से गर्व में मोहित हो गए थे। अपने पराक्रम की सीमा जानने की इच्छा से हम दोनों दूर से ही आकाश में उड़ चले। कैलास के शिखर पर मुनियों के सामने हमने शर्त बाँधी — सूर्य के अस्ताचल महापर्वत पर पहुँचने तक उसका पीछा करना है। साक्षी मुनि थे और स्थान तीर्थ; इस प्रकार होड़ प्रतिज्ञा बन गई। एक साथ उड़कर हमने पृथ्वी पर रथ के पहिये जितने बड़े नगरों को अलग-अलग देखा। कहीं बाजों का घोष और कहीं आभूषणों की झनकार सुनाई देती थी; और हमने लाल वस्त्र पहने, गाती हुई बहुत-सी स्त्रियों को देखा।’ उड़ान के आरम्भ में पृथ्वी सुन्दर और छोटी प्रतीत होती है, और कानों में मंगल-ध्वनियाँ आती हैं — यह गर्व का पहला फल है, जिसके बाद विपर्यय आएगा। नगरों के छोटे दिखने से चढ़ाई की ऊँचाई मापी जाती है। ‘पणम्’ (शर्त) यह पद महत्त्वपूर्ण है — खेल के लिए बाँधी गई होड़ ही प्राण-संकट उत्पन्न करेगी। ‘दूरात्’ (दूर से ही) कहते हुए सम्पाति अपना दोष नहीं छिपाते; गर्व और होड़ दोनों स्वीकार किए गए हैं — यह उनकी सरलता सूचित करता है।

"Jaṭāyu and I, deluded by pride born of rivalry, flew up into the sky from far away, eager to test the limits of our strength. On the peak of Kailāsa, before the sages, we made a wager: we would follow the sun until it reached the great mountain where it sets." With sages as witnesses and a holy place as the setting, the contest became a vow, and that wager, made in sport, would put their lives in peril. By saying "from far away" and admitting both the pride and the rivalry, Sampāti hides nothing of his fault, which shows his honesty. "We rose together, and looking down we saw the cities on the earth, each no bigger than a chariot wheel. Here and there we heard the sound of music, here and there the jingle of ornaments, and we saw many women in red clothes, singing." At the start of the flight the earth seems lovely and small, and the ears hear sounds of celebration — the first fruit of pride, soon to be reversed. The smallness of the cities measures how high they had climbed.

त्रुटि बताएँ

३आदित्यपथात् दृष्टं जगत्, तापश्च

७तूर्णमुत्पत्य चाकाशमादित्यपदमास्थितौ।
आवामालोकयावस्तद्वनं शाद्वलसंस्थितम्॥
“Flying up swiftly, we took our station on the path of the sun, and from there we looked down on the forest lying green with grass.

८उपलैरिव संछन्ना दृश्यते भूः शिलोच्चयैः।
आपगाभिश्च संवीता सूत्रैरिव वसुंधरा॥
“The earth seemed strewn with mountains as though with pebbles, and the world was wrapped about with rivers as though with threads.

९हिमवांश्चैव विन्ध्यश्च मेरुश्च सुमहागिरिः।
भूतले सम्प्रकाशन्ते नागा इव जलाशये॥
“Himavān, Vindhya and Meru, that vast mountain, shone upon the surface of the earth like elephants standing in a pool.

१०तीव्रः स्वेदश्च खेदश्च भयं चासीत्तदावयोः।
समाविशत मोहश्च ततो मूर्च्छा च दारुणा॥
“Then came upon us a fierce sweating, exhaustion and fear; stupefaction overcame us, and after it a terrible swoon.

११न च दिग्ज्ञायते याम्या न चाग्नेयी न वारुणी।
युगान्ते नियतो लोको हतो दग्ध इवाग्निना॥
“We could not tell which quarter was the south, which the south-east, which the west; the world seemed to have been burnt by fire at the end of an age.

‘फिर तेजी से ऊपर उड़कर हम सूर्य के मार्ग पर जा पहुँचे; वहाँ से हमने हरी घास पर स्थित-सा वन देखा। पत्थरों के ढेरों (पर्वतों) से ढकी पृथ्वी मानो कंकड़ों से ढकी दिखती थी, और नदियों से लिपटी धरती मानो धागों से लिपटी थी। हिमालय, विन्ध्य और महापर्वत मेरु पृथ्वी पर ऐसे चमक रहे थे, जैसे जलाशय में खड़े हाथी।’ तीन उपमाओं से कवि दूरी मापते हैं — पर्वत कंकड़ जितने, नदियाँ धागे जितनी, और महापर्वत हाथी जितने। इसके बाद वर्णन अचानक उलट जाता है — ‘हमें तीव्र पसीना, थकान और भय होने लगा, मोह छा गया, और फिर दारुण मूर्च्छा आ गई। न दक्षिण दिशा का पता चलता था, न आग्नेय का, न पश्चिम का; स्थिर होते हुए भी लोक प्रलय के समय अग्नि से जला हुआ-सा प्रतीत होता था।’ दिशा-भ्रम ही आपत्ति का पहला चिह्न है; जो शर्त बाँधकर उड़े थे, वे अब दिशा भी नहीं जानते। सौन्दर्य के दर्शन से ताप के दर्शन की ओर यह गति सर्ग का केन्द्र है। ‘नियतः’ (स्थिर) इस विशेषण से कवि सूचित करते हैं कि लोक वास्तव में स्वस्थ ही था, विकार तो देखने वाले दोनों की आँखों में था। जो बाहरी जगत प्रलय से ग्रस्त-सा प्रतीत होता है, वह वास्तव में उन्हीं की मूर्च्छा का प्रतिबिम्ब है।

"Flying up swiftly, we took our place on the sun's path, and from there we looked down on the forest lying green with grass. The earth seemed strewn with mountains like pebbles and wrapped in rivers like threads. The Himālaya, the Vindhya and mighty Meru shone on the face of the earth like elephants standing in a pool." With three images the poet measures the distance: mountains the size of pebbles, rivers the size of threads, great ranges the size of elephants. Then the picture suddenly reverses. "Then a fierce sweat, exhaustion and fear came over us; we were stupefied, and after that we fell into a terrible swoon. We could not tell the south from the south-east or the west; the world seemed burnt, as if by fire at the end of an age." Losing their sense of direction was the first sign of disaster: the two who flew up with a wager now did not even know which way was which. This turn from seeing beauty to feeling the burning heat is the centre of the sarga. Yet the world itself was unchanged; the fault lay in the eyes of those who saw it, and what looked like the world's destruction was only the reflection of their own swoon.

त्रुटि बताएँ

४यत्नेन पुनः सूर्यस्य दर्शनम्

१२मनश्च मे हतं भूयश्चक्षुः प्राप्य तु संश्रयम्।
यत्नेन महता ह्यस्मिन्मनः संधाय चक्षुषी॥
“My mind was undone, and my eyes too, once they found a resting place, were undone again; yet with a great effort I fixed mind and eyes upon him.

१३यत्नेन महता भूयो भास्करः प्रतिलोकितः।
तुल्यपृथ्वीप्रमाणेन भास्करः प्रतिभाति नौ॥
“With a great effort the sun was looked at once more, and to us that maker of light seemed equal in size to the earth itself.

‘मन मारा गया, और आँख भी (सूर्य का) आश्रय पाकर फिर मारी गई। फिर भी बड़े प्रयत्न से इसी सूर्य में मन और आँखें लगाकर हमने उसे देखा। फिर बड़े प्रयत्न से सूर्य को देखा गया — और वह हमें पृथ्वी के आकार के बराबर-सा प्रतीत हुआ।’ सूर्य की निकटता यहाँ उसके आकार से मापी जाती है; जो भूमि पर खड़े लोगों को केवल एक मण्डल-सा दिखता है, वह पास से पृथ्वी जैसा विशाल है। पहले नगर रथ के पहिये जितने थे, अब सूर्य पृथ्वी जितना — आकारों की यह उलटी गति चढ़ाई की पराकाष्ठा सूचित करती है। बारहवाँ श्लोक समीक्षित संस्करण में नहीं मिलता; वह प्रचलित (वल्गेट) पाठ का ही अपना है।

"My mind was undone, and my eyes, once they found something to rest on, were undone again; yet with a great effort I fixed my mind and eyes on the sun and we looked at him. With another great effort we looked at the sun again, and to us he seemed as big as the earth itself." How close they were to the sun is measured by its size: what from the ground seems a small disc was, up close, as vast as the earth. Before, the cities had shrunk to chariot wheels; now the sun had swelled to the size of the earth, and this reversal of scale marks the height of their climb.

त्रुटि बताएँ

५जटायुषः पतनं सम्पातेश्च पक्षदाहः

१४जटायुर्मामनापृच्छ्य निपपात महीं ततः।
तं दृष्ट्वा तूर्णमाकाशादात्मानं मुक्तवानहम्॥
“Jaṭāyus, without so much as asking my leave, dropped to the ground; seeing him fall, I at once let myself go from the sky.

१५पक्षाभ्यां च मया गुप्तो जटायुर्न प्रदह्यत।
प्रमादात्तत्र निर्दग्धः पतन्वायुपथादहम्॥
“Sheltered by my two wings, Jaṭāyus was not burnt; it was I who, falling from the path of the wind, was burnt there through my own carelessness.

१६आशङ्के तं निपतितं जनस्थाने जटायुषम्।
अहं तु पतितो विन्ध्ये दग्धपक्षो जडीकृतः॥
“I suspect that he came down in Janasthāna, while I fell upon the Vindhya, my wings burnt away and my body left helpless.

१७राज्याच्च हीनो भ्रात्रा च पक्षाभ्यां विक्रमेण च।
सर्वथा मर्तुमेवेच्छन्पतिष्ये शिखराद्गिरेः॥
“Robbed of my kingdom, robbed of my brother, robbed of my wings and of my prowess, I mean only to die, and I shall throw myself from the mountain peak.”

‘जटायु मुझसे पूछे बिना ही वहाँ से पृथ्वी की ओर गिर पड़ा। उसे देखकर मैंने भी तुरन्त अपने को आकाश से छोड़ दिया। मेरे पंखों से ढका होने के कारण जटायु नहीं जला; किन्तु असावधानी से वायु-मार्ग से गिरता हुआ मैं ही वहाँ जल गया। मेरा अनुमान है कि वह जनस्थान में गिरा, और मैं जले पंखों वाला, जड़ बना हुआ विन्ध्य पर गिरा। राज्य से हीन, भाई से हीन, पंखों और पराक्रम से हीन मैं सब प्रकार से मरना ही चाहता हूँ, (इसलिए) पर्वत के शिखर से गिर पड़ूँगा।’ छोटे भाई की रक्षा ही उनके जलने का कारण है — यहाँ स्नेह पराक्रम से बड़ा है, और बड़े भाई का धर्म गर्व से अधिक बलवान है। तीन बार ‘हीन’ पद से वे अपनी रिक्तता गिनाते हैं; फिर भी सर्ग यहीं समाप्त होता है, और मुनि का उत्तर अगले सर्ग में होगा। यह सारा पूर्व-वृत्तान्त वानरों के सामने कहा जा रहा है, इसलिए उत्तम पुरुष में रचा गया है।

"Then Jaṭāyu, without so much as a word to me, dropped towards the earth, and seeing him fall, I at once let myself drop from the sky too. Sheltered by my wings, Jaṭāyu was not burned; it was I who, falling carelessly from the path of the wind, was scorched there. I suspect he came down in Janasthāna, while I fell on the Vindhya, my wings burnt and my body left helpless." Shielding his younger brother was the cause of his burning; here love proved stronger than valour, and an elder brother's duty stronger than pride. "Robbed of my kingdom, robbed of my brother, robbed of my wings and my strength, I want only to die, and I will throw myself from the mountain peak." Three times he says "robbed", counting up his emptiness. All this is a past event told in his own words before the monkeys, and the sarga ends here; the sage's reply comes in the next.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३२ पदानि
आचचक्षे ६१.१ कथितवान्, यथावत् निवेदितवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘चक्ष्’ धातोः लिटि द्वित्वेन ‘चचक्षे’, तत्र ‘आ’ उपसर्गः
समासः
समासः नास्ति — आङ्पूर्वात् ‘चक्ष्’ धातोः रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
सूर्यानुगमनम् ६१.१ सूर्यस्य पृष्ठतः गमनम्, रवेः अनुधावनम्
सन्धिः
सूर्य + अनुगमन → सूर्यानुगमन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सूर्यस्य अनुगमनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
व्रणयुक्तत्व ६१.२ शरीरे व्रणाः सन्ति इति कारणात्
सन्धिः
व्रणयुक्त + त्व → व्रणयुक्तत्व; पञ्चम्यन्तरूपं ‘व्रणयुक्तत्वात्’, तस्य च ‘लज्जया’ इत्यनेन सह लत्वसन्धिः (त् + ल् = ल्ल्) — मुद्रणे ‘व्रणयुक्तत्वाल्लज्जया’
समासः
व्रणेन युक्तः व्रणयुक्तः, तस्य भावः व्रणयुक्तत्वम् — तृतीयातत्पुरुषगर्भः भावप्रत्ययान्तः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (हेत्वर्थे — ‘व्रणयुक्तत्वात्’)
आकुलेन्द्रियः ६१.२ यस्य इन्द्रियाणि व्याकुलानि, अस्वस्थचित्तः
सन्धिः
आकुल + इन्द्रिय → आकुलेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
आकुलानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (वक्तुः विशेषणम्)
परिभाषितुम् ६१.२ सम्यक् वक्तुम्, स्पष्टं कथयितुम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘परि’ उपसर्गः, ‘भाष्’ धातुः, तुमुन्प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तुमुन्नन्तम् अव्ययम् (‘शक्नोमि’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
संघर्ष ६१.३ परस्परस्पर्धा, होडा
सन्धिः
सम् + घर्ष → संघर्ष — मकारस्य अनुस्वारः; मुद्रणे अनुस्वारेण एव लिखितम्, न ‘ङ्घ’ इति संयोगेन
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गपूर्वात् ‘घृष्’ धातोः भावे घञ्
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (हेतौ — पदे ‘संघर्षात्’)
गर्वमोहितौ ६१.३ अहङ्कारेण मूढौ, दर्पेण विमोहितौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति पदमध्ये
समासः
गर्वेण मोहितौ — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
जिज्ञासन्तौ ६१.३ ज्ञातुम् इच्छन्तौ, परीक्षितुम् उद्यतौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः सन्नन्तात् द्वित्वे ‘जिज्ञास्’, ततः शतृप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम् (शतृप्रत्ययान्तम्)
अनुयातव्यः ६१.४ अनुगन्तव्यः, पृष्ठतः अनुसर्तव्यः
सन्धिः
अनु + यातव्य → अनुयातव्य — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘अनुयातव्यः’ इत्यस्य विसर्गस्य ओकारः (‘स्यादनुयातव्यो’)
समासः
समासः नास्ति — ‘अनु’ उपसर्गपूर्वात् ‘या’ धातोः तव्यत्प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, कर्मणि विधिः
पणम् ६१.४ प्रतिज्ञा, होडा, स्पर्धायां कृतः निश्चयः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘पण्’ धातोः अच्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्राप्त ६१.५ उपगतौ, गगनमार्गं प्राप्तवन्तौ
सन्धिः
प्र + आप्त → प्राप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); पदे ‘प्राप्तौ + अपश्याव’ इति अयादिसन्धिना ‘प्राप्तावपश्याव’
समासः
समासः नास्ति — प्रपूर्वात् ‘आप्’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम् (पदे ‘प्राप्तौ’)
रथचक्रप्रमाणानि ६१.५ रथचक्रतुल्यपरिमाणानि, अत्यन्तं लघूनि इव दृश्यमानानि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति पदमध्ये
समासः
रथस्य चक्रं रथचक्रम्, तत् प्रमाणं येषां तानि — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘नगराणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
भूषणनिःस्वनः ६१.६ आभरणानां झणत्कारः
सन्धिः
निः + स्वन → निःस्वन — विसर्गस्य सकारे परे अपरिवर्तनम् (विसर्जनीयः एव)
समासः
भूषणानां निःस्वनः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
रक्तवाससः ६१.६ लोहितवस्त्रधारिणीः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रक्तं वासः यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘अङ्गनाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
आदित्यपदम् ६१.७ सूर्यमार्गः, रवेः गमनपथः
सन्धिः
आदित्य + पद → आदित्यपद — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे पूर्वपदेन सह ‘चाकाशमादित्यपदम्’ इति संहितम्
समासः
आदित्यस्य पदम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
शाद्वलसंस्थितम् ६१.७ हरितशष्पाच्छादितं, नवतृणयुक्तम्
सन्धिः
सम् + स्थित → संस्थित — अनुस्वारादेशः
समासः
शाद्वले संस्थितम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शिलोच्चयैः ६१.८ पर्वतैः, शिलासमूहरूपैः गिरिभिः
सन्धिः
शिला + उच्चय → शिलोच्चय — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
शिलानाम् उच्चयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
वसुंधरा ६१.८ पृथिवी, रत्नधारिणी भूमिः
सन्धिः
वसु + धरा → वसुंधरा — ‘मुम्’ इति आगमः, तस्य च अनुस्वारः (अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्); मुद्रणे अनुस्वारेण एव लिखितम्, न ‘न्ध’ इति संयोगेन
समासः
वसु धारयति इति वसुंधरा — मुमागमयुक्तः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
जलाशये ६१.९ सरसि, जलाधारे
सन्धिः
जल + आशय → जलाशय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
जलानाम् आशयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
समाविशत ६१.१० प्रविष्टः, आक्रान्तवान्
सन्धिः
सम् + आ + अविशत → समाविशत — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ), मकारस्य अनुनासिकः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ ‘आ’ इति द्वौ उपसर्गौ, ‘विश्’ धातोः लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
मूर्च्छा ६१.१० संज्ञानाशः, चेतनाहानिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘मूर्च्छ्’ धातोः भावे अ-प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
आग्नेयी ६१.११ अग्निकोणस्था दिक्, पूर्वदक्षिणयोः मध्यदिशा
सन्धिः
च + आग्नेयी → चाग्नेयी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अग्नि’ इत्यस्मात् ढक्प्रत्यये स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘दिक्’ इत्यस्य विशेषणम्)
संश्रयम् ६१.१२ आश्रयः, अवलम्बनम्
सन्धिः
सम् + श्रय → संश्रय — मकारस्य अनुस्वारः शकारे परे
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गपूर्वात् ‘श्रि’ धातोः अच्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
चक्षुषी ६१.१२ नेत्रे, उभे लोचने
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
प्रतिलोकितः ६१.१३ पुनः दृष्टः, प्रतिविलोकितः
सन्धिः
प्रति + लोकित → प्रतिलोकित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति’ उपसर्गपूर्वात् ‘लोक्’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘भास्करः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तुल्यपृथ्वीप्रमाणेन ६१.१३ पृथिवीपरिमाणेन समः इति भावः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति पदमध्ये
समासः
पृथ्व्याः प्रमाणं पृथ्वीप्रमाणम्, तेन तुल्यः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः; अत्र ‘तुल्य’ इति पूर्वनिपातेन समस्तम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अनापृच्छ्य ६१.१४ अनुमतिम् अगृहीत्वा, न पृष्ट्वा
सन्धिः
न + आपृच्छ्य → अनापृच्छ्य — नञ्समासे ‘अन्’ आदेशः स्वरे परे
समासः
न आपृच्छ्य इति — नञ्तत्पुरुषः (अव्ययीभावसदृशः)
विभक्तिः
ल्यबन्तम् अव्ययम्
गुप्तः ६१.१५ रक्षितः, आच्छादितः
सन्धिः
पदान्ते ‘गुप्तः’ इत्यस्य विसर्गस्य ओकारः (‘गुप्तो जटायुः’)
समासः
समासः नास्ति — ‘गुप्’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वायुपथ ६१.१५ आकाशमार्गः, गगनपथः
सन्धिः
वायु + पथ → वायुपथ — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘वायुपथात् + अहम्’ इति जश्त्वसन्धिना ‘वायुपथादहम्’ (त् + स्वरः = द्)
समासः
वायोः पन्थाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (पदे ‘वायुपथात्’)
जडीकृतः ६१.१६ चेष्टारहितः कृतः, निश्चलीकृतः
सन्धिः
जड + कृत → जडीकृत — च्विप्रत्यये अकारस्य ईकारः
समासः
अजडः जडः सम्पद्यमानः कृतः — च्व्यन्तः उपपदसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
मर्तुम् ६१.१७ मर्तुम्, प्राणत्यागं कर्तुम्
सन्धिः
मर्तुम् + एव → मर्तुमेव — सन्धिकार्यं नास्ति, केवला संहिता
समासः
समासः नास्ति — ‘मृ’ धातोः तुमुन्
विभक्तिः
तुमुन्नन्तम् अव्ययम् (‘इच्छन्’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
पतिष्ये ६१.१७ पतिष्यामि, निपतिष्यामि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः लृट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्