- सन्धिः
- गिरि + स्थल → गिरिस्थल — सन्धिकार्यं नास्ति (इकारानन्तरं सकारः)
- समासः
- गिरेः स्थलम्, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
किष्किन्धाकाण्ड — सर्ग 56
सम्पाति का दर्शन
गृध्रराज का आगमन, वानरों का भय, अंगद का जटायु-स्मरण, सम्पाति का शोक, नीचे उतारने की प्रार्थना
यस्मिन् गिरिस्थले हरयः प्रायम् उपविष्टाः, तं देशं गृध्रराजः उपचक्रमे। सम्पातिः नाम चिरजीवी विहंगमः, जटायुषः भ्राता, विख्यातबलपौरुषः, विन्ध्यकन्दरात् निर्गत्य उपविष्टान् हरीन् दृष्ट्वा हृष्टात्मा अवदत् — ‘विधिः विधानेन एव नरम् अनुवर्तते; अयं भक्ष्यः चिरात् स्वयम् एव मह्यम् उपागतः; परम्परया मृतं मृतं वानरं भक्षिष्ये।’ तत् श्रुत्वा परमायस्तः अङ्गदः हनूमन्तम् अवदत् — ‘सीतापदेशेन साक्षात् वैवस्वतः यमः एव वानराणां विपत्तये आगतः। रामस्य कार्यं राजशासनं च न कृतम्; अज्ञाता विपत्तिः सहसा आगता। वैदेह्याः प्रियकामेन जटायुषा यत् कृतम्, तत् वः श्रुतम्; तिर्यग्योनिगतानि अपि भूतानि प्राणान् त्यक्त्वा रामस्य प्रियं कुर्वन्ति। स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः अन्योन्यम् उपकुर्वन्ति; तस्मात् तदुपकारार्थम् आत्मानं त्यजत। धर्मज्ञः जटायुः एव सुखी — रावणेन रणे हतः, सुग्रीवभयात् मुक्तः, परमां गतिं गतः। जटायुविनाशेन, दशरथक्षयेण, सीताहरणेन च हरयः संशयं गताः; रामलक्ष्मणयोः वनवासः, वालिवधः, रामकोपात् रक्षसां वधः — इदं सर्वं कैकेय्याः वरदानेन विकृतं कृतम्।’ एतत् असुखं वचः श्रुत्वा, भुवि पतितान् वानरान् निरीक्ष्य, भृशचकितमतिः सः गृध्रराजः कृपणम् उदाहृतवान्; तीक्ष्णतुण्डः महास्वनः च अपृच्छत् — ‘कः अयं मम प्राणेभ्यः प्रियतरस्य भ्रातुः जटायुषः वधं घोषयति? जनस्थाने राक्षसगृध्रयोः युद्धं कथम् आसीत्? भ्रातुः नामधेयं चिरस्य अद्य श्रुतम्। गिरिदुर्गात् मां भवद्भिः अवतारितुम् इच्छेयम्; यवीयसः विनाशं श्रोतुम् इच्छेयम्। जनस्थाननिवासिनः मम भ्रातुः सखा दशरथः कथम् आसीत्? सूर्यांशुदग्धपक्षत्वात् विसर्पितुं न शक्नोमि; अस्मात् पर्वतात् अवतर्तुम् इच्छेयम्।’
१सम्पातेः आगमनम्, भक्ष्यलाभे हर्षवचनं च
१उपविष्टास्तु ते सर्वे यस्मिन्प्रायं गिरिस्थले।
हरयो गृध्रराजश्च तं देशमुपचक्रमे॥To that spot upon the mountain where they were all seated to fast unto death came the apes’ own kind of visitor — the king of the vultures drew near that place.
२सम्पातिर्नाम नाम्ना तु चिरजीवी विहंगमः।
भ्राता जटायुषः श्रीमान्विख्यातबलपौरुषः॥Sampāti was his name, a long-lived bird, the brother of Jaṭāyu, illustrious, of renowned strength and prowess.
३कन्दरादभिनिष्क्रम्य स विन्ध्यस्य महागिरेः।
उपविष्टान्हरीन्दृष्ट्वा हृष्टात्मा गिरमब्रवीत्॥Coming forth from a cavern of the great Vindhya mountain and seeing the apes seated there, he spoke in gladness of heart:
४विधिः किल नरं लोके विधानेनानुवर्तते।
यथायं विहितो भक्ष्यश्चिरान्मह्यमुपागतः॥“In this world destiny surely follows a man by its own ordinance, as this food, appointed for me, has come to me of itself after long.
५परम्पराणां भक्षिष्ये वानराणां मृतं मृतम्।
उवाचैतद्वचः पक्षी तान्निरीक्ष्य प्लवंगमान्॥One after another I shall eat these apes as each one dies.” This the bird said, looking down upon the leaping apes.
जिस पर्वत-स्थल पर वे सब वानर प्रायोपवेशन के लिए बैठे थे, उस स्थान पर गृध्रराज आ पहुँचे। सम्पाति नाम का चिरजीवी पक्षी, जटायु का भाई, श्रीमान् और बल-पौरुष के लिए विख्यात — वह महापर्वत विन्ध्य की कन्दरा से निकला और बैठे हुए वानरों को देखकर प्रसन्न मन से बोला — ‘लोक में विधाता मनुष्य के पास अपने विधान के अनुसार ही (फल) पहुँचाता है; जैसे यह भोजन बहुत समय बाद अपने आप ही मेरे पास आ गया है। एक-एक करके जो-जो वानर मरता जाएगा, उसे मैं खाता जाऊँगा।’ उन वानरों को देखकर उस पक्षी ने यह वचन कहा। कर्म का फल अपने आप सामने आ जाता है — इस सिद्धान्त को गृध्र ने यहाँ अपने सुख के लिए जोड़ लिया; वानर उसी सिद्धान्त का उलटा रूप अनुभव करते हैं — एक का भोजन-लाभ, दूसरों की मृत्यु। सर्ग के आरम्भ में ही कवि विरोध प्रस्तुत करते हैं — जो मरने का निश्चय कर चुके हैं, उन्हीं के पास भक्षक आ पहुँचा। सम्पाति का परिचय तीन पदों से दिया गया है — चिरजीवी, जटायु का भाई, और बल-पौरुष के लिए विख्यात; इन तीनों में ही आगे के सारे कथानक का बीज निहित है, क्योंकि जटायु से सम्बन्ध ही उन्हें वानरों का सहायक बनाएगा। ‘हृष्टात्मा’ (प्रसन्न मन वाला) यह पद करुण है — जो उसके हर्ष के लिए है, वही दूसरों की मृत्यु के लिए। ‘परम्पराणां मृतं मृतम्’ (एक-एक करके जो-जो मरे) इस आवृत्ति से लम्बे समय तक चलने वाला भक्षण-क्रम सूचित होता है; पक्षी अचानक आक्रमण नहीं करता, बल्कि मृत्यु की ही प्रतीक्षा करता है।
To the spot on the mountain where the monkeys sat fasting to death came the king of the vultures. His name was Sampāti, a long-lived bird, Jaṭāyu's brother, glorious and famous for his strength and prowess. Three details introduce him — long-lived, Jaṭāyu's brother, famed for his strength — and in them lies the seed of all that follows, for it is his bond with Jaṭāyu that will make him the monkeys' helper. Coming out of a cavern in the great Vindhya mountain and seeing the monkeys sitting there, he said with glee: "Surely in this world fate follows a creature by its own decree — here is food meant for me, come to me of its own accord after so long. I shall eat these monkeys one by one as each of them dies." So said the bird, looking down on the monkeys. The principle that one's lot comes to one unbidden is turned by the vulture to his own advantage, and the monkeys feel its reverse: one creature's meal is another's death. The poet sets up the irony at the very start of the sarga: to those who have resolved to die, a devourer has come. "With glee" is pitiful, for what gladdens him means death for them, and "one by one as each dies" shows he would not attack but simply wait for them to die.
२अङ्गदस्य विषादः, जटायुषः कर्मस्मरणं च
६तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भक्ष्यलुब्धस्य पक्षिणः।
अङ्गदः परमायस्तो हनूमन्तमथाब्रवीत्॥Hearing that speech of the bird greedy for its food, Aṅgada, sorely distressed, said to Hanumān:
७पश्य सीतापदेशेन साक्षाद्वैवस्वतो यमः।
इमं देशमनुप्राप्तो वानराणां विपत्तये॥“See — on the pretext of Sītā, Vaivasvata Yama himself has come in person to this place for the destruction of the apes.
८रामस्य न कृतं कार्यं न कृतं राजशासनम्।
हरीणामियमज्ञाता विपत्तिः सहसाऽऽगता॥Rāma’s work is not done, nor is the king’s command carried out; and now this unlooked-for calamity has suddenly fallen upon the apes.
९वैदेह्याः प्रियकामेन कृतं कर्म जटायुषा।
गृध्रराजेन यत्तत्र श्रुतं वस्तदशेषतः॥What Jaṭāyu, king of the vultures, did there out of his wish to please Vaidehī — all that you have heard in full.
१०तथा सर्वाणि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि।
प्रियं कुर्वन्ति रामस्य त्यक्त्वा प्राणान्यथा वयम्॥So too all beings, even those born in the wombs of beasts, do what pleases Rāma, laying down their lives as we do.
११अन्योन्यमुपकुर्वन्ति स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः।
ततस्तस्योपकारार्थं त्यजतात्मानमात्मना॥Bound by affection and pity they help one another; therefore, for his sake, give up your own selves by your own act.
भोजन के लोभी उस पक्षी का वह वचन सुनकर अत्यन्त व्याकुल अंगद ने हनुमान से कहा — ‘देखो, सीता के बहाने साक्षात् सूर्यपुत्र यम ही वानरों की विपत्ति के लिए इस स्थान पर आ पहुँचे हैं। न राम का कार्य हुआ, न राजा की आज्ञा का पालन हुआ; वानरों पर यह अनजानी विपत्ति अचानक आ पड़ी। वैदेही का प्रिय करने की इच्छा से गृध्रराज जटायु ने वहाँ जो कर्म किया, वह तुम सबने पूरा सुना ही है। उसी प्रकार सब प्राणी — पशु-पक्षी की योनि में उत्पन्न भी — हमारी ही तरह प्राण त्यागकर राम का प्रिय करते हैं। स्नेह और करुणा से बँधे हुए वे एक-दूसरे का उपकार करते हैं; इसलिए उनके उपकार के लिए स्वयं ही अपने को त्याग दो।’ यहाँ अंगद मृत्यु का कारण ही बदल देते हैं — सुग्रीव के भय से नहीं, बल्कि राम के उपकार के लिए प्राण-त्याग ही श्रेष्ठ है। ‘साक्षाद् वैवस्वतो यमः’ (साक्षात् सूर्यपुत्र यम) इस उत्प्रेक्षा से अंगद गृध्र को मृत्यु-देवता मानते हैं। उनके दो शोक हैं — कार्य का सिद्ध न होना और असमय मृत्यु; किन्तु शीघ्र ही वे इन दोनों के ऊपर एक तीसरा भाव रख देते हैं — राम के लिए मरना तो व्यर्थ नहीं है। जटायु का दृष्टान्त यहाँ मूलभूत है; जो एक पक्षी ने भी किया, वह वानरों को भी करना चाहिए। ‘स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः’ (स्नेह और करुणा से बँधे) इस पद से कहा गया है कि प्राणियों का परस्पर उपकार स्वभाव से सिद्ध है, केवल विधि से नियत नहीं। इस प्रकार यहाँ अंगद का वचन शोक से धर्मोपदेश की ओर परिणत होता है।
Hearing the words of that bird greedy for his food, Aṅgada, in deep distress, said to Hanumān: "Look — Yama, son of Vivasvān, has come here in person to destroy the monkeys, with Sītā as his pretext." In his imagination the vulture is the god of death himself. "Rāma's work is not done, nor the king's command; and now this unforeseen disaster has suddenly fallen on the monkeys." His two sorrows are failure in the task and untimely death, but he quickly raises a third thought above them: a death for Rāma's sake is not in vain. "You have all heard in full what Jaṭāyu, king of the vultures, did there out of his wish to serve Vaidehī. In the same way all creatures, even those born as beasts, are laying down their lives as we are to do what pleases Rāma. Bound by love and compassion they help one another; so, for his sake, give up your lives of your own accord." Aṅgada here changes the very reason for their death: it is better to give up life not out of fear of Sugrīva but to serve Rāma. Jaṭāyu's example is the foundation: what even a bird has done, monkeys must do too. And "bound by love and compassion" says that creatures help one another by nature, not merely because a rule requires it. So Aṅgada's words turn from grief to teaching about dharma.
३जटायुषः सुखकथनम्, कैकेयीवरदानजन्याः विपत्तयः
१२प्रियं कृतं हि रामस्य धर्मज्ञेन जटायुषा।
राघवार्थे परिश्रान्ता वयं संत्यक्तजीविताः॥It was Jaṭāyu, knower of dharma, who did what pleased Rāma. We for Rāghava’s sake have worn ourselves out and given up our lives;
१३कान्ताराणि प्रपन्नाः स्म न च पश्याम मैथिलीम्।
स सुखी गृध्रराजस्तु रावणेन हतो रणे।
मुक्तश्च सुग्रीवभयाद्गतश्च परमां गतिम्॥we have made our way into trackless forests, and yet we do not see Maithilī. Happy is that king of the vultures, slain by Rāvaṇa in battle, freed from the fear of Sugrīva and gone to the highest goal.
१४जटायुषो विनाशेन राज्ञो दशरथस्य च।
हरणेन च वैदेह्याः संशयं हरयो गताः॥By the destruction of Jaṭāyu and by that of king Daśaratha, and by the carrying away of Vaidehī, the apes have fallen into peril.
१५रामलक्ष्मणयोर्वासमरण्ये सह सीतया।
राघवस्य च बाणेन वालिनश्च तथा वधः॥The dwelling of Rāma and Lakṣmaṇa in the forest with Sītā, and the slaying of Vālin by Rāghava’s arrow,
१६रामकोपादशेषाणां रक्षसां च तथा वधम्।
कैकेय्या वरदानेन इदं च विकृतं कृतम्॥and the destruction of all the rākṣasas that must follow from Rāma’s wrath — this whole disaster was wrought by Kaikeyī’s boon.”
‘धर्मज्ञ जटायु ने ही राम का प्रिय किया। हम तो राघव के लिए थककर, जीवन का मोह छोड़कर, दुर्गम वनों में भटकते रहे, फिर भी मैथिली को नहीं देख पा रहे हैं। वह गृध्रराज ही सुखी है — जो युद्ध में रावण द्वारा मारा गया, सुग्रीव के भय से मुक्त हो गया और परम गति को प्राप्त हुआ। जटायु के विनाश से, राजा दशरथ की मृत्यु से और वैदेही के हरण से वानर संशय में पड़ गए हैं। राम-लक्ष्मण का सीता के साथ वन में निवास, राघव के बाण से वाली का वध, और राम के क्रोध से सब राक्षसों का वध — यह सारा अनर्थ कैकेयी के वरदान से ही हुआ।’ यहाँ कवि सूचित करते हैं कि एक वरदान का फल अयोध्या, दण्डकारण्य, किष्किन्धा और लंका तक फैल जाता है। ‘सुग्रीवभयाद् मुक्तः’ (सुग्रीव के भय से मुक्त) इस पद में तीव्र व्यंग्य है — मरकर भी जटायु वानरों से अधिक सुखी हैं, क्योंकि उन पर सुग्रीव का दण्ड नहीं है। सोलहवें श्लोक में अंगद दुःख-परम्परा का मूल एक स्थान पर बताते हैं — कैकेयी का वरदान; उसी से वनवास, उसी से सीता-हरण, उसी से वाली-वध, और उसी से वानरों का यह मरण-व्रत। यह कारण-माला रामायण के सारे कथानक को एक सूत्र में गूँथ देती है। ‘संशयं गताः’ (संशय में पड़ गए) इस पद से जीवन का ही संशय कहा गया है, मन का नहीं; यहाँ वानरों की स्थिति कथा के सबसे निचले बिन्दु पर पहुँच गई है।
"It was Jaṭāyu, who knew dharma, who truly did Rāma a service. We have worn ourselves out for Rāghava's sake and given up our lives; we have made our way into trackless wilds, and still we cannot find Maithilī. That king of the vultures is the lucky one: killed by Rāvaṇa in battle, freed from fear of Sugrīva, and gone to the highest state." There is sharp irony in "freed from fear of Sugrīva": even dead, Jaṭāyu is better off than the monkeys, for Sugrīva's punishment cannot touch him. "Because of Jaṭāyu's death, and King Daśaratha's, and the carrying off of Vaidehī, the monkeys' very lives are in danger. Rāma and Lakṣmaṇa living in the forest with Sītā, Vālī killed by Rāghava's arrow, and the destruction of all the rākṣasas that Rāma's anger will bring — this whole disaster was brought about by Kaikeyī's boon." Here Aṅgada traces the chain of suffering to one root, Kaikeyī's boon: from it came the exile, from it the abduction, from it Vālī's death, and from it this vow of the monkeys to die. The fruit of a single boon spreads through Ayodhyā, the Daṇḍaka forest, Kiṣkindhā and Laṅkā, and this chain of causes binds the whole plot of the Rāmāyaṇa on one thread. With their very lives at stake, the monkeys have reached the lowest point of the story.
४सम्पातेः चित्तक्षोभः, भ्रातृवधश्रवणे प्रश्नः
१७तदसुखमनुकीर्तितं वचो भुवि पतितांश्च निरीक्ष्य वानरान्।
भृशचकितमतिर्महामतिः कृपणमुदाहृतवान्स गृध्रराजः॥Hearing that grievous speech thus recounted, and looking upon the apes fallen to the ground, that king of the vultures, a being of great mind, his understanding shaken through and through, spoke piteously.
१८तत्तु श्रुत्वा तथा वाक्यमङ्गदस्य मुखोद्गतम्।
अब्रवीद्वचनं गृध्रस्तीक्ष्णतुण्डो महास्वनः॥Hearing that speech that came forth from Aṅgada’s mouth, the sharp-beaked vulture of mighty voice said:
१९कोऽयं गिरा घोषयति प्राणैः प्रियतरस्य मे।
जटायुषो वधं भ्रातुः कम्पयन्निव मे मनः॥“Who is this that with his voice proclaims the slaying of my brother Jaṭāyu, dearer to me than life, making my heart tremble?
२०कथमासीज्जनस्थाने युद्धं राक्षसगृध्रयोः।
नामधेयमिदं भ्रातुश्चिरस्याद्य मया श्रुतम्॥How came there to be a battle at Janasthāna between a rākṣasa and a vulture? Today, after long, this name of my brother has reached my ears.
बार-बार कहे गए उस दुःखद वचन को सुनकर और भूमि पर पड़े वानरों को देखकर, अत्यन्त चकित बुद्धि वाले उस महाबुद्धिमान गृध्रराज ने दीन वचन कहा। अंगद के मुख से निकला वह वाक्य सुनकर तीखी चोंच वाले, ऊँचे स्वर वाले गृध्र ने कहा — ‘यह कौन है जो अपनी वाणी से मेरे प्राणों से भी प्रिय भाई जटायु के वध की घोषणा कर रहा है, मानो मेरे मन को कँपाता हुआ? जनस्थान में राक्षस और गृध्र का युद्ध कैसे हुआ? भाई का यह नाम आज मैंने बहुत समय बाद सुना है।’ ‘कम्पयन्निव’ (मानो कँपाता हुआ) इस उपमा से कवि दिखाते हैं — शरीर नहीं काँपता, मन ही काँपता है; वही अधिक गहरा दुःख है। भोजन की इच्छा से आया पक्षी भाई का नाम सुनकर अचानक बदल जाता है; ‘भृशचकितमतिः’ (अत्यन्त चकित बुद्धि वाला) इस पद से उसके चित्त का अचानक परिवर्तन सूचित होता है। ‘महामतिः’ (महाबुद्धिमान) विशेषण भी सूचित करता है कि वह केवल पक्षी नहीं, बल्कि विवेकी है; इसीलिए उसका शोक दीनतापूर्ण है, क्रोधपूर्ण नहीं। वानरों का वचन ‘अनुकीर्तित’ था, अर्थात् बार-बार कहा गया; इसी से भाई का नाम उसके कानों में पड़ा। ‘गिरा घोषयति’ (वाणी से घोषणा करता है) इस प्रयोग से सूचित होता है कि वह स्वयं भी विश्वास नहीं कर पा रहा — उसे संशय है कि जो सुना वह सत्य है या भ्रम।
Hearing these painful words repeated over and over, and seeing the monkeys lying on the ground, that wise king of the vultures was shaken to the core and spoke piteously. The bird that had come to feed was suddenly changed on hearing his brother's name; "shaken to the core" marks the sudden turn in his mind, and "wise" shows that he was no mere bird but a thoughtful being, so his response was pitiful grief, not anger. Having heard what came from Aṅgada's mouth, the sharp-beaked vulture with the mighty voice said: "Who is this who proclaims the killing of my brother Jaṭāyu, dearer to me than life, making my heart tremble?" It is his heart, not his body, that trembles, and that is the deeper grief. "How did a rākṣasa and a vulture come to fight at Janasthāna? Today, after so long, I hear my brother's name again." His words suggest he can hardly believe it himself, uncertain whether what he heard was true or a mistake.
५सम्पातेः अवतारणप्रार्थना, वृत्तान्तश्रवणेच्छा च
२१इच्छेयं गिरिदुर्गाच्च भवद्भिरवतारितुम्।
यवीयसो गुणज्ञस्य श्लाघनीयस्य विक्रमैः॥I would be brought down by you from this mountain fastness. At the naming of my younger brother, who knew worth and whose prowess was praiseworthy,
२२अतिदीर्घस्य कालस्य परितुष्टोऽस्मि कीर्तनात्।
तदिच्छेयमहं श्रोतुं विनाशं वानरर्षभाः॥after so very long a time, I am filled with gladness. So I wish to hear, O bulls among apes, of his destruction.
२३भ्रातुर्जटायुषस्तस्य जनस्थाननिवासिनः।
तस्यैव च मम भ्रातुः सखा दशरथः कथम्॥How was Daśaratha the friend of that brother of mine, Jaṭāyu who dwelt in Janasthāna —
२४यस्य रामः प्रियः पुत्रो ज्येष्ठो गुरुजनप्रियः।
सूर्यांशुदग्धपक्षत्वान्न शक्नोमि विसर्पितुम्।
इच्छेयं पर्वतादस्मादवतर्तुमरिंदमाः॥he whose dear son Rāma is the eldest and beloved of his elders? Because my wings are burnt by the rays of the sun I cannot take flight; I would come down from this mountain, O subduers of foes.”
‘गुणों को जानने वाले, पराक्रम के लिए प्रशंसनीय, मेरे छोटे भाई का नाम-कीर्तन सुनकर मैं बहुत लम्बे समय के बाद सन्तुष्ट हुआ हूँ। अतः हे श्रेष्ठ वानरो, मैं चाहता हूँ कि आप मुझे इस पर्वत-दुर्ग से नीचे उतारें; और मैं उसके विनाश का वृत्तान्त सुनना चाहता हूँ। जनस्थान में रहने वाले मेरे उस भाई जटायु के सखा दशरथ कैसे थे — जिनके प्रिय पुत्र राम हैं, जो ज्येष्ठ हैं और गुरुजनों के प्रिय हैं? सूर्य की किरणों से पंख जल जाने के कारण मैं चल-फिर नहीं सकता; हे शत्रुदमन वीरो, मैं इस पर्वत से नीचे उतरना चाहता हूँ।’ भोजन की इच्छा से आया गृध्र भाई का नाम सुनकर अचानक शोक से व्याकुल हो गया; यहाँ वानरों का भय आशा में ही बदल गया। ‘यवीयसः’ (छोटे भाई का) इस पद से ज्ञात होता है कि सम्पाति बड़े हैं; यहाँ बड़े भाई का छोटे भाई के प्रति स्नेह प्रकट हुआ है। पंख जलने की कथा अगले सर्गों में विस्तार से कही जाएगी; यहाँ उसका केवल उनकी असमर्थता के कारण के रूप में संकेत किया गया है। ‘अवतारितुम्’ (नीचे उतारने) की यह याचना ही कथा का मोड़ है — जो भक्षक था, वह याचक बन गया; वानरों के भय के स्थान पर आशा उदित हुई। इस प्रकार सर्ग प्रश्न के साथ समाप्त होता है, और उत्तर अगले सर्ग में दिया जाता है। यहाँ चौबीसवाँ श्लोक तीन अर्धों में रचा गया है।
"I am glad to hear the name of my younger brother, a judge of worth and praiseworthy for his valour, after so very long a time." "Younger" tells us that Sampāti was the elder, and an elder brother's love for the younger shows here. "So, bulls among monkeys, I wish to be brought down by you from this mountain fastness, and to hear how he died. How did Daśaratha, whose dear eldest son is Rāma, loved by his elders, come to be the friend of my brother Jaṭāyu, who lived in Janasthāna? My wings were burnt by the sun's rays, so I cannot move; I would come down from this mountain, subduers of your enemies." The story of his burnt wings will be told at length in later sargas; here it is mentioned only to explain his helplessness. The vulture who came wanting to eat them was suddenly overcome by grief at his brother's name, and the monkeys' fear begins to turn into hope. His request to be carried down is the turning point of the story: the devourer has become a suppliant. So the sarga ends with a question, whose answer comes in the next.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- उप + चक्रमे → उपचक्रमे — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्, ‘उप’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- चिर + जीविन् → चिरजीविन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चिरं जीवति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- विहम् + गम → विहंगम — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- विहायसा (आकाशेन) गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + ख्यात → विख्यात — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विख्यातं बलं पौरुषं च यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (मुद्रणे ‘विख्यात-’; समीक्षिते ‘प्रख्यात-’)
- सन्धिः
- कन्दरात् + अभिनिष्क्रम्य → कन्दरादभिनिष्क्रम्य — जश्त्वसन्धिः (त् + अ = द् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — पञ्चम्यन्तपदेन सह ल्यबन्तस्य सम्बन्धः
- विभक्तिः
- पञ्चमी (‘कन्दरात्’), ल्यबन्तम् अव्ययम् (‘अभिनिष्क्रम्य’)
- सन्धिः
- हृष्ट + आत्मन् → हृष्टात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- हृष्टः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- विधानेन + अनुवर्तते → विधानेनानुवर्तते — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — तृतीयान्तपदेन सह क्रियापदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (‘विधानेन’ इति तृतीया)
- सन्धिः
- चिरात् + मह्यम् → चिरान्मह्यम् — तकारस्य अनुनासिकः नकारः (परे नासिक्ये)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चिरात्’ इति पञ्चम्यन्तम् अव्ययवत्, ‘मह्यम्’ इति चतुर्थी
- विभक्तिः
- पञ्चमी + चतुर्थी, एकवचनम्
- सन्धिः
- परम् + पराणाम् → परम्पराणाम् — मकारस्य परसवर्णः (म् + प = म्प)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परम्परा’ इति आवृत्तिजन्यं रूपम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘वानराणाम्’ इत्यनेन सह)
- सन्धिः
- उवाच + एतत् → उवाचैतत् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ); एतत् + वचः → एतद्वचः (जश्त्वम्)
- समासः
- एतत् वचः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- भक्ष्य + लुब्ध → भक्ष्यलुब्ध — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भक्ष्ये लुब्धः, तस्य — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘पक्षिणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परम + आयस्त → परमायस्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- परमम् आयस्तः — कर्मधारयः (क्रियाविशेषणगर्भितः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अङ्गदः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सीता + अपदेश → सीतापदेश — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- सीतायाः अपदेशः, तेन — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- विवस्वत् + अण् → वैवस्वत — तद्धिते आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘यमः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सहसा + आगता → सहसागता — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ); मुद्रणे अवग्रहद्वयेन सन्धिः सूचितः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सहसा’ इति अव्ययम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘विपत्तिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + शेष → अशेष, ततः तसिल् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — नञ्समासात् तसिल्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — तसिलन्तम्
- सन्धिः
- तिर्यक् + योनि → तिर्यग्योनि — जश्त्वसन्धिः (क् + य = ग् + य)
- समासः
- तिर्यग्योनिं गतानि — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (मुद्रणे ‘तिर्यग्योनिगतान्यपि’ इति ‘अपि’ इत्यनेन सह यण्सन्धौ)
- सन्धिः
- स्नेह + कारुण्य → स्नेहकारुण्य — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारानन्तरं ककारः)
- समासः
- स्नेहेन कारुण्येन च यन्त्रिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- त्यजत + आत्मानम् → त्यजतात्मानम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘त्यज्’ धातोः लोट्, ‘आत्मानम्’ इति कर्म
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्; कर्म द्वितीयायाम्
- सन्धिः
- सम् + त्यक्त → संत्यक्त — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- संत्यक्तं जीवितं यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कान्तार’ इति रूढशब्दः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — विशेषणविशेष्यभावः
- समासः
- परमा गतिः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- मुख + उद्गत → मुखोद्गत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- मुखात् उद्गतम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- भृश + चकित → भृशचकित — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारानन्तरं चकारः)
- समासः
- भृशं चकिता मतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- उद् + आहृतवान् → उदाहृतवान् — सन्धिकार्यं नास्ति (दकारानन्तरम् आकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः क्तवतुप्रत्ययान्तम्, ‘उद्’ ‘आ’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तीक्ष्ण + तुण्ड → तीक्ष्णतुण्ड — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तीक्ष्णं तुण्डं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- कम्पयन् + इव → कम्पयन्निव — नकारस्य द्वित्वम् (ह्रस्वात् परस्य नकारस्य)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कम्प्’ धातोः णिजन्तस्य शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- चिरस्य + अद्य → चिरस्याद्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चिरस्य’ इति षष्ठ्यन्तम् अव्ययवत् प्रयुक्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययवत् प्रयुक्ते द्वे पदे
- सन्धिः
- अव + तारितुम् → अवतारितुम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तॄ’ धातोः णिजन्तस्य तुमुनन्तम्, ‘अव’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — तुमुनन्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘श्लाघ्’ धातोः अनीयर्प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — कृदन्तम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘यवीयसः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सूर्य + अंशु → सूर्यांशु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), अनुस्वारसहितम्
- समासः
- सूर्यस्य अंशुभिः दग्धौ पक्षौ यस्य सः, तस्य भावः, तस्मात् — बहुव्रीहिगर्भितं त्वप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (मुद्रणे ‘सूर्यांशुदग्धपक्षत्वान्न’ इति; तकारस्य नकारः परे नकारे)
- सन्धिः
- अरिम् + दम → अरिंदम — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, बहुवचनम्