- सन्धिः
- प्लवग + ऋषभ → प्लवगर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- प्लवगानाम् ऋषभः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सुग्रीवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
किष्किन्धाकाण्ड — सर्ग 45
वानरों का प्रस्थान और उत्साह-वचन
सुग्रीव का फिर आदेश, चारों दिशाओं में यूथपतियों की नियुक्ति, राम की एक मास की प्रतीक्षा, वानरों के आत्मप्रशंसा-वचन
प्लवगर्षभः सुग्रीवः सर्वान् वानरान् आहूय रामकार्यसिद्धये समादिशत् — ‘मया यथा उक्तं तथा एव भवद्भिः विचेतव्यम्’ इति। भर्तुः उग्रं शासनं विज्ञाय हरिपुंगवाः शलभाः इव मेदिनीं संछाद्य प्रतस्थिरे। रामः तु लक्ष्मणसहितः प्रस्रवणे न्यवसत्, सीताधिगमनार्थं नियतं मासं प्रतीक्षमाणः। उत्तरां दिशं शतबलिः, पूर्वां विनतः, अगस्त्यचरितां दक्षिणां ताराङ्गदसहितः पवनात्मजः, वरुणपालितां पश्चिमां च सुषेणः प्रतस्थे। सर्वाः दिशः यथातथं चोदयित्वा कपिसेनापतिः सुग्रीवः सुखितः मुमोद। राज्ञा संचोदिताः यूथपाः स्वां स्वां दिशम् अभिप्रेत्य नदन्तः गर्जन्तः क्ष्वेडन्तः च प्रतस्थिरे। ‘सीताम् आनयिष्यामः, रावणं हनिष्यामः; अहम् एकः एव आहवे प्राप्तं रावणं वधिष्यामि; पातालात् अपि जानकीम् आहरिष्यामि; वृक्षान् विधमिष्यामि, गिरीन् धरणीं च दारयिष्यामि, सागरान् क्षोभयिष्यामि; योजनशतम् अपि प्लवेयम्; भूतले सागरे पाताले वा मम गतिः न आच्छिद्यते’ इति एकैकः बलदर्पितः वानरः हरिराजस्य संनिधौ अवदत्।
१सुग्रीवस्य आज्ञा, वानराणां प्रस्थानम्
१सर्वांश्चाहूय सुग्रीवः प्लवगान्प्लवगर्षभः।
समस्तांश्चाब्रवीद्राजा रामकार्यार्थसिद्धये॥Sugrīva, the bull among monkeys, summoned all the monkeys and addressed them all, for the accomplishment of Rāma's purpose.
२एवमेतद्विचेतव्यं भवद्भिर्वानरोत्तमैः।
तदुग्रशासनं भर्तुर्विज्ञाय हरिपुंगवाः॥“Just so must you, best of monkeys, carry out this search.” Understanding their master's stern command, those bulls among monkeys —
३शलभा इव संछाद्य मेदिनीं सम्प्रतस्थिरे।
रामः प्रस्रवणे तस्मिन्न्यवसत्सहलक्ष्मणः॥— set out together, covering the earth like locusts. Rāma meanwhile dwelt on that Prasravaṇa hill with Lakṣmaṇa.
वानरश्रेष्ठ सुग्रीव ने सब वानरों को बुलाकर राम के कार्य की सिद्धि के लिए सबसे कहा — ‘हे उत्तम वानरो, जैसा मैंने बताया है, उसी प्रकार तुम्हें यह सब खोजना चाहिए।’ ‘एवम् एतत्’ (यह ऐसा ही है) — इन शब्दों से पिछले सर्ग में बताए गए दिशा-विभाग का स्मरण कराया गया है; कोई नया आदेश नहीं दिया जाता, पहले कहे हुए को ही दृढ़ किया जाता है। स्वामी के उस कठोर शासन को जानकर श्रेष्ठ वानर टिड्डियों के समान पृथ्वी को ढकते हुए चल पड़े। टिड्डियों की उपमा संख्या की अधिकता और वेग को सूचित करती है। राम तो लक्ष्मण के साथ उसी प्रस्रवण पर्वत पर रहे — नीति यह है कि राज-कार्य सेवकों द्वारा सिद्ध किया जाए। यहाँ कवि सेना के प्रस्थान और राजकुमार की स्थिरता को एक ही श्लोक में रखते हैं — गति उनकी है, प्रतीक्षा इनकी। इससे राम का धैर्य भी सूचित होता है; जो स्वयं जा सकते हैं, वे भी मित्र के वचन को मानते हैं और समय को सहते हैं।
Sugrīva, bull among the monkeys, called all the monkeys together and spoke to them all for the success of Rāma's cause: "Just as I have told you, best of monkeys, so must you carry out this whole search." With "just as I have told you" he recalls the division of the quarters already made; he gives no new orders, only confirms the old. Understanding their master's stern command, those bulls among the monkeys set out together, covering the earth like locusts — an image of their numbers and their speed. Rāma, meanwhile, stayed on Mount Prasravaṇa with Lakṣmaṇa, for it is sound policy that a king's business be done by his servants. In a single verse the poet places the army's departure beside the prince's stillness: the going is theirs, the waiting his. It shows Rāma's patience too: he who could have gone himself accepts his friend's word and bears the delay.
२मासप्रतीक्षा, चतसृषु दिक्षु यूथपानां नियोगः
४प्रतीक्षमाणस्तं मासं सीताधिगमने कृतः।
उत्तरां तु दिशं रम्यां गिरिराजसमावृताम्॥He waited out the month that had been fixed for the finding of Sītā. To the lovely northern quarter, enclosed by the king of mountains,
५प्रतस्थे सहसा वीरो हरिः शतबलिस्तदा।
पूर्वां दिशं प्रतिययौ विनतो हरियूथपः॥the hero Śatabali, a monkey, at once set out. The troop-leader Vinata went to the eastern quarter.
६ताराङ्गदादिसहितः प्लवगः पवनात्मजः।
अगस्त्याचरितामाशां दक्षिणां हरियूथपः॥The monkey born of the wind, together with Tāra, Aṅgada and the rest, took the southern quarter, the region frequented by Agastya, as troop-leader.
७पश्चिमां च दिशं घोरां सुषेणः प्लवगेश्वरः।
प्रतस्थे हरिशार्दूलो दिशं वरुणपालिताम्॥And to the dreadful western quarter went Suṣeṇa, lord of monkeys; that tiger among monkeys set out for the quarter guarded by Varuṇa.
सीता को खोजने के लिए जो एक मास निश्चित किया गया था, उसकी प्रतीक्षा करते हुए राम वहाँ रहे। यहाँ समय का नियम प्रधान है — सुग्रीव की पहले ही आज्ञा थी कि मास के अन्त में लौट आना है। फिर दिशाओं के विभाग का वर्णन है। पर्वतराज हिमालय से घिरी रमणीय उत्तर दिशा की ओर वीर वानर शतबलि तुरन्त चल पड़े। पूर्व दिशा की ओर विनत नामक वानर-यूथपति गए। तार, अंगद आदि के साथ पवनपुत्र वानर (हनुमान) अगस्त्य द्वारा विचरित दक्षिण दिशा की ओर गए। वरुण द्वारा पालित भयानक पश्चिम दिशा की ओर वानरों के स्वामी, वानरों में सिंह-समान सुषेण ने प्रस्थान किया। चारों दिशाओं में यूथपति नियुक्त किए गए, फिर भी फल दक्षिण दिशा में ही मिलेगा — यह सूक्ष्म संकेत है। चारों यूथपतियों के नाम गुणों के साथ कहे गए हैं — शतबलि वीर हैं, विनत यूथपति हैं, हनुमान पवनपुत्र हैं, सुषेण वानरों के स्वामी हैं। दिशाओं के विशेषण भी सार्थक हैं — उत्तर रमणीय और पर्वतराज से घिरी है, दक्षिण अगस्त्य से पवित्र है, पश्चिम भयानक और वरुण द्वारा रक्षित है। इस प्रकार कवि के वचन से ही भूगोल का चित्रण हो गया है।
There he waited out the month that had been fixed for finding Sītā; the time limit governs everything here, since Sugrīva had already ordered that all must return when the month was over. Then the poet tells how the quarters were divided. The hero Śatabali set out at once for the lovely north, enclosed by the king of mountains. The troop-leader Vinata went east. Hanumān, the monkey born of the Wind, went with Tāra, Aṅgada and the rest to the south, the region Agastya had made his own. And Suṣeṇa, lord of monkeys and a tiger among them, set out for the dreadful west, which Varuṇa guards. Troop-leaders were posted to all four quarters, yet there is a quiet hint that success lies only in the south. Each leader is named with his quality — Śatabali the hero, Vinata the troop-leader, Hanumān the Wind's son, Suṣeṇa the lord of monkeys — and each quarter's epithet counts too: the north lovely and girt by the king of mountains, the south hallowed by Agastya, the west dreadful and guarded by Varuṇa. So the poet paints the map with his words alone.
३सुग्रीवस्य हर्षः, वानराणां कोलाहलः
८ततः सर्वा दिशो राजा चोदयित्वा यथातथम्।
कपिसेनापतिवीरो मुमोद सुखितः सुखम्॥Then, having despatched the monkeys to all the quarters as was fitting, the heroic king, commander of the monkey army, rejoiced happily in his happiness.
९एवं संचोदिताः सर्वे राज्ञा वानरयूथपाः।
स्वां स्वां दिशमभिप्रेत्य त्वरिताः सम्प्रतस्थिरे॥Thus urged on by the king, all the troop-leaders of the monkeys made for their several quarters and set out in haste.
१०नदन्तश्चोन्नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
क्ष्वेडन्तो धावमानाश्च विनदन्तो महाबलाः॥Roaring and bellowing and growling, those monkeys of great strength went shouting, running and crying aloud.
तब सब दिशाओं में यथोचित रूप से वानरों को भेजकर वानर-सेनापति वीर राजा सुग्रीव सुखी होकर आनन्द से प्रसन्न हुए। ‘यथातथम्’ (यथोचित रूप से) इस पद से ज्ञात होता है कि वानरों को उनके देश-ज्ञान के अनुसार योग्य ढंग से भेजा गया। इस प्रकार राजा द्वारा प्रेरित सब वानर-यूथपति अपनी-अपनी दिशा की ओर लक्ष्य करके शीघ्रता से चल पड़े। वे महाबली वानर नाद करते, ऊँचे स्वर में चिल्लाते, गरजते, किलकारियाँ भरते, दौड़ते और गूँजते हुए जा रहे थे। एक साथ गूँथे गए छह क्रियापद वानर-सेना के कोलाहल को मानो श्रोता के कानों तक पहुँचा देते हैं। राजा का हर्ष भी सकारण है — उनका वैर शान्त हो गया है और मित्र का कार्य आरम्भ हो गया है, इसलिए ‘सुखी होकर सुख से प्रसन्न हुए’ — इस दोहरे कथन से हर्ष की गहराई दिखाई गई है। एक ही क्षण में भय चला गया और उत्साह आ गया।
Having sent the monkeys to every quarter as each was fitted to go — "as was fitting" means according to their knowledge of the lands — the heroic king, commander of the monkey army, was happy and rejoiced in his happiness. The repetition shows how deep his joy was, and it had reason: his feud was over and his friend's cause was under way, fear gone and enthusiasm come in a single moment. Urged on by the king, all the monkey troop-leaders made for their own quarters and set off in haste, and those mighty monkeys went roaring, bellowing, growling, shouting, running and crying aloud. Six verbs packed together bring the din of the monkey army right to the listener's ears.
५लङ्घनसामर्थ्यस्य घोषणा, सर्गोपसंहारः
१५अहं योजनसंख्यायाः प्लवेयं नात्र संशयः।
शतयोजनसंख्यायाः शतं समधिकं ह्यहम्॥“I can leap the span of a yojana, there is no doubt of it; and I can go a hundred yojanas, and even more than a hundred.”
१६भूतले सागरे वापि शैलेषु च वनेषु च।
पातालस्यापि वा मध्ये न ममाच्छिद्यते गतिः॥“On the surface of the earth or in the ocean, among the hills or in the woods, or even in the midst of Pātāla, my going is nowhere checked.”
१७इत्येकैकस्तदा तत्र वानरा बलदर्पिताः।
ऊचुश्च वचनं तस्य हरिराजस्य संनिधौ॥So one after another the monkeys, proud of their strength, spoke these words there in the presence of the monkey king.
किसी ने कहा — ‘मैं एक योजन तक छलाँग लगा सकता हूँ, इसमें संशय नहीं; मैं सौ योजन, बल्कि सौ से भी अधिक छलाँग लगा सकता हूँ।’ दूसरे ने कहा — ‘पृथ्वी पर, सागर में, पर्वतों पर, वनों में या पाताल के भीतर — कहीं भी मेरी गति रुकती नहीं।’ इस प्रकार बल से गर्वित एक-एक वानर ने उस समय वहाँ वानरराज के सामने वचन कहे। यह गर्व भरा भाषण आगे हनुमान द्वारा किए जाने वाले समुद्र-लंघन की पूर्व-सूचना-सा लगता है — जो बहुत-से कहते हैं, उसे एक ही करेगा। ‘एकैकः’ (एक-एक) इस पद से ध्वनित होता है कि क्रम से एक के बाद दूसरा बोला, जैसे सभा में प्रतिज्ञाएँ की जाती हैं। सर्ग प्रतिज्ञाओं से समाप्त होता है, कार्य तो अगले सर्गों में आरम्भ होता है।
"I can leap a whole yojana, no doubt about it," said one, "and I can cover a hundred yojanas and more than a hundred besides." "On the earth or in the ocean, in the hills or the forests, even in the depths of Pātāla, nothing anywhere can stop my going," said another. So, one after another, as vows are taken in an assembly, the monkeys, proud of their strength, spoke there in the presence of the monkey king. This proud talk seems to foreshadow Hanumān's leap across the ocean: what many say, one will do. The sarga closes with vows; the deed itself begins in the sargas that follow.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- आ + हूय → आहूय — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘सर्वान् + आहूय’ इति बाह्यसन्धौ नकारस्य अनुस्वारः शकारश्च
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ह्वे’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘आ’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- वि + चेतव्य → विचेतव्य — सन्धिकार्यं नास्ति (‘एतद् + विचेतव्यम्’ इति बाह्यसन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चि’ धातोः तव्यत्प्रत्ययान्तम्, ‘वि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (कर्मणि विधिः)
- सन्धिः
- वानर + उत्तम → वानरोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- वानरेषु उत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘भवद्भिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तद् + उग्रशासनम् → तदुग्रशासनम् — बाह्यसन्धौ दकारः अविकृतः; शब्दान्तः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- उग्रं शासनम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘विज्ञाय’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- हरि + पुंगव → हरिपुंगव — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पुम् + गव’ इति अन्तर्गतः अनुस्वारः
- समासः
- हरीणां पुंगवाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + छाद्य → संछाद्य — मकारस्य अनुस्वारः (अनुस्वारसन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘छद्’ धातोः णिजन्तस्य ल्यबन्तम्, ‘सम्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- सम् + प्रतस्थिरे → सम्प्रतस्थिरे — मकारस्य परसवर्णः पकारात् पूर्वं मकारः एव (मुद्रणे ‘म्प’)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः लिट्, ‘सम्’ ‘प्र’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्
- सन्धिः
- प्रति + ईक्षमाण → प्रतीक्षमाण — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्, ‘प्रति’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सीता + अधिगमन → सीताधिगमन — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); अधि + गमन इति अन्तर्गतम्
- समासः
- सीतायाः अधिगमनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (निमित्तसप्तमी)
- सन्धिः
- सम् + आवृत → समावृत — मकारस्य परसवर्णः; गिरि + राज इति सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गिरिराजेन समावृता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘दिशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- यूथ + प → यूथप — सन्धिकार्यं नास्ति; हरि + यूथप इति अपि तथा
- समासः
- हरीणां यूथस्य पः (पालकः) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तार + अङ्गद → ताराङ्गद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अङ्गद + आदि → अङ्गदादि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- तारः अङ्गदः च आदिः येषां तैः सहितः — द्वन्द्वगर्भितः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पवनात्मजः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अगस्त्य + आचरिता → अगस्त्याचरिता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- अगस्त्येन आचरिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘आशाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्लवग + ईश्वर → प्लवगेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- प्लवगानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- यथा + तथम् → यथातथम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अव्ययीभावः — यथा तथा इति द्वयोः अव्ययसमासः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — क्रियाविशेषणम्
- सन्धिः
- सेना + पति → सेनापति — सन्धिकार्यं नास्ति; कपि + सेनापति इति अपि तथा
- समासः
- कपीनां सेनायाः पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वीरः’ इत्यनेन सह)
- सन्धिः
- अभि + प्र + इत्य → अभिप्रेत्य — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); पदपूर्वे ‘दिशम् + अभिप्रेत्य’ इति बाह्यसन्धौ मकारः लुप्तः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इ’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘अभि’ ‘प्र’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- उत् + नदन्त → उन्नदन्त — तकारस्य नकारे परे नकारः (अनुनासिकसन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नद्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्, ‘उद्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘क्ष्वेड्’ धातोः शतृप्रत्ययेन सह
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- आ + नयिष्यामहे → आनयिष्यामहे — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नी’ धातोः लृट्, ‘आ’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्
- सन्धिः
- उत् + मथ्य → उन्मथ्य — तकारस्य मकारे परे नकारः; पूर्वे ‘ततः + च + उन्मथ्य’ इति गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मन्थ्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘उद्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- स्थीयताम् + इति → स्थीयतामिति — बाह्यसन्धौ मकारः अविकृतः; शब्दान्तः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः कर्मणि लोट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, भावे प्रयोगः
- सन्धिः
- विधमिष्यामि + अहम् → विधमिष्याम्यहम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ध्मा’ धातोः लृट्, ‘वि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + अधिक → समधिक — मकारस्य अनुनासिकत्वं विहाय मकारः एव, ‘सम्’ इत्यस्य उपसर्गत्वात्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अधिक’ इत्यस्य उपसर्गपूर्वकं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘शतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- आ + छिद्यते → आच्छिद्यते — छकारात् पूर्वं चकारागमः (तुक्); ‘मम + आच्छिद्यते’ इति सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘छिद्’ धातोः कर्मणि लट्, ‘आ’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- बल + दर्पित → बलदर्पित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलेन दर्पिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + निधि → संनिधि — मकारस्य अनुस्वारः, मुद्रणे ‘संनि’ इति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धा’ धातोः किप्रत्ययान्तम्, ‘सम्’ ‘नि’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘संनिधि’ इति प्रातिपदिकम्)