॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्ड · सर्ग 18

किष्किन्धाकाण्ड — सर्ग 18

राम का धर्मसम्मत उत्तर और वाली की प्रसन्नता

इक्ष्वाकुओं की भूमि, भरत का शासन, भाई की पत्नी से सम्बन्ध का दण्ड, मनु का वचन, मृगया का धर्म, वाली की क्षमायाचना, अंगद की रक्षा की प्रार्थना

वालिना उक्तं प्रश्रितं धर्मार्थसहितं तथापि परुषं वाक्यं श्रुत्वा रामः प्रत्युत्तरम् आह — ‘धर्मम् अर्थं कामं लौकिकं समयं च अविज्ञाय वृद्धान् अपृष्ट्वा वानरचापल्यात् त्वं मां विगर्हसे। इयं भूमिः इक्ष्वाकूणाम्; तां धर्मात्मा भरतः पालयति, वयं च तस्य आदेशवर्तिनः मार्गविभ्रष्टं निगृह्णीमः। ज्येष्ठभ्राता पिता विद्यादाता च त्रयः पितरः; यवीयान् पुत्रः शिष्यः च त्रयः पुत्रवत्। सनातनं धर्मं त्यक्त्वा जीवति सुग्रीवे त्वं रुमायां स्नुषायां वर्तसे; अतः अयं दण्डः प्रतिपादितः। यः अनुजस्य भार्यायां प्रचरेत् तस्य दण्डः वधः स्मृतः। मनुना गीतौ श्लोकौ — दण्डितः पापात् मुच्यते, अशासन् राजा तु किल्बिषं लभते। राजर्षयः अपि मृगयां यान्ति; त्वं च शाखामृगः।’ एवम् उक्तः वाली धर्मे अधिगतनिश्चयः सन् राघवे दोषं न दध्यौ, प्राञ्जलिः च क्षमां याचते, अङ्गदस्य तारायाः च रक्षणं प्रार्थयते। रामः तम् आश्वासयति — ‘दण्डसंयोगात् त्वं विगतकल्मषः, शोकं मोहं भयं च त्यज’ इति। अन्ते वाली अजानता उक्तं वचनं क्षन्तुं प्रार्थयते।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१रामस्य प्रत्युत्तरारम्भः

१इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्।
परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा॥
Thus addressed by the fallen and senseless Vālī with words courteous, in keeping with dharma and its ends, well meant and yet harsh —

२तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम्।
उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम्॥
him, like the sun without its light, like a cloud that has let go its water, that best of monkeys who had said his say and was like a fire grown calm,

३धर्मार्थगुणसम्पन्नं हरीश्वरमनुत्तमम्।
अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद्वालिनमब्रवीत्॥
that unsurpassed lord of monkeys endowed with dharma, prosperity and virtue: Rāma, thus reproached, then spoke to Vālī in reply.

४धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम्।
अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे॥
“Without understanding dharma, prosperity, pleasure, and even the usage of the world, how do you out of childishness find fault with me here today?

५अपृष्ट्वा बुद्धिसम्पन्नान्वृद्धानाचार्यसम्मतान्।
सौम्य वानरचापल्यात्त्वं मां वक्तुमिहेच्छसि॥
“Without asking the elders, men of understanding approved by teachers, you wish out of monkey levity to lecture me here, my good fellow.

मारे गए, चेतना खोते हुए वाली द्वारा कहा गया विनययुक्त, धर्म और अर्थ से युक्त, हितकर, फिर भी कठोर वचन सुनकर राम उत्तर देना आरम्भ करते हैं। जल बरसा चुके मेघ की तरह, प्रभाहीन सूर्य की तरह, बुझी हुई अग्नि की तरह पड़े, अपनी बात कह चुके, धर्म, अर्थ और गुणों से सम्पन्न, अनुपम वानरश्रेष्ठ, वानरराज वाली से, उसके आक्षेप सुन चुके राम ने तब कहा। तीनों उपमाएँ क्षीण तेज को ही सूचित करती हैं — बरसकर शान्त हुआ मेघ, अस्त हुआ सूर्य, बुझाई गई अग्नि; वाली का वचन भी इसी प्रकार पूरा निकल चुका था। ‘आक्षेप सुन चुके’ इस पद से कवि सूचित करते हैं कि राम ने आक्षेप सुने तो, फिर भी क्रोध प्रकट नहीं करते, बल्कि शान्त उत्तर देते हैं। ‘धर्म, अर्थ, काम और लौकिक मर्यादा को जाने बिना, नासमझी से तुम आज यहाँ मेरी निन्दा क्यों करते हो? हे सौम्य, बुद्धिमान, आचार्यों द्वारा सम्मानित वृद्धों से पूछे बिना ही तुम वानर-सुलभ चंचलता से मुझसे बात करना चाहते हो।’ इस प्रकार राम सबसे पहले वाली के अधिकार पर ही प्रश्न करते हैं — धर्म के निर्णय में वृद्धों और शास्त्रों की अपेक्षा होती है। ‘बाल्यात्’ (बचपने से) यह पद यहाँ आयु से नहीं, अविवेक से सम्बन्धित है; भाव यह है कि वाली वृद्ध होकर भी धर्म के निर्णय में बालक है। पहले तीन श्लोकों में क्रियापद नहीं दिखता, ‘कहा’ तीसरे के अन्त में ही आता है — तीनों श्लोक मिलकर एक वाक्य बनाते हैं, जो वाल्मीकि की प्रसिद्ध शैली है। ‘सौम्य’ इस सम्बोधन से राम क्रोध प्रकट नहीं करते, बल्कि मैत्री ही बनाए रखते हैं; यह उनकी शैली की विशेषता है। पाँचवें श्लोक में ‘आचार्यों द्वारा सम्मानित वृद्धों से पूछे बिना’ इस वचन से धर्म-निर्णय में परम्परा की प्रामाणिकता स्थापित की गई है — सिद्धान्त यह है कि केवल अपनी बुद्धि से धर्म का निर्णय नहीं करना चाहिए।

Rāma had heard the words the fallen, fainting Vālī had spoken — courteous, in keeping with dharma and its purposes, well meant and yet harsh — and now he began his reply. Vālī lay there like a cloud that has let go its rain, like a sun without its light, like a fire that has died down: all three images show a splendour spent, and his words too had now all poured out of him. To that unsurpassed lord of the monkeys, rich in dharma, prosperity and virtue, Rāma, who had been reproached, then spoke. The word "reproached" shows that Rāma had taken in every accusation, yet he showed no anger and answered calmly. "Without understanding dharma, prosperity, pleasure or even the ways of the world, why do you, like a child, find fault with me here today? Without asking the elders, men of understanding approved by teachers, you want in your monkey's restlessness to lecture me, my good friend." So at the outset Rāma questions Vālī's standing to judge: deciding dharma requires the elders and the tradition, not one's own opinion alone. "Like a child" refers not to age but to lack of discernment: though grown, in matters of dharma Vālī is a child. And by calling him "my good friend" Rāma shows no anger but keeps his tone kindly, as is his way.

त्रुटि बताएँ

२इक्ष्वाकूणां भूमिः भरतस्य शासनं च

६इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना।
मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहेष्वपि॥
“This land with its hills, woods and groves belongs to the Ikṣvākus; and ours too is the punishing and the favouring of beast, bird and man.

७तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवानृजुः।
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः॥
“It is ruled by Bharata, a man of dharma, truthful and upright, who knows the true nature of dharma, pleasure and prosperity, and is intent on punishing and on favouring.

८नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन्सत्यं च सुस्थितम्।
विक्रमश्च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित्॥
“He in whom policy and restraint, and truth, are firmly set, and whose valour is seen as it should be — he is a king who knows place and time.

९तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवाः।
चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसंतानमिच्छवः॥
“Under his dharma-given command, we and other rulers range the whole earth, wishing for the continuance of dharma.

१०तस्मिन्नृपतिशार्दूले भरते धर्मवत्सले।
पालयत्यखिलां पृथ्वीं कश्चरेद्धर्मविप्रियम्॥
“While that tiger among kings, Bharata, devoted to dharma, protects the entire earth, who would act against dharma?

११ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः।
भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि॥
“So we, standing firm in our own highest duty, holding Bharata's command before us, restrain in due form whoever strays from the path.

१२त्वं तु संक्लिष्टधर्मश्च कर्मणा च विगर्हितः।
कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि॥
“But you — your dharma is confounded, your conduct is blamed, you make the rule of desire your first concern, and you do not keep to the way of kings.

‘पर्वतों, वनों और काननों सहित यह भूमि इक्ष्वाकुओं की है; यहाँ के पशु, पक्षी और मनुष्यों को दण्ड देने और उन पर अनुग्रह करने का अधिकार हमारा है। उस भूमि का पालन सत्यवादी, सरल, धर्मात्मा भरत करते हैं, जो धर्म, काम और अर्थ के तत्त्व को जानते हैं और दण्ड तथा अनुग्रह में तत्पर रहते हैं। जिसमें नीति, विनय और सत्य भली-भाँति स्थित हों, और जिसमें पराक्रम यथावत् दिखाई दे, वही देश और काल को जानने वाला राजा है। उनके धर्मयुक्त आदेश लेकर हम और अन्य राजा धर्म के प्रसार की इच्छा से सारी पृथ्वी पर विचरते हैं। जब राजाओं में सिंह के समान, धर्मप्रेमी भरत सारी पृथ्वी का पालन कर रहे हैं, तब कौन धर्म के विरुद्ध आचरण कर सकता है? हम अपने परम धर्म में स्थित रहकर, भरत की आज्ञा को आगे रखकर, मार्ग से भटके हुए को विधिपूर्वक दण्ड देते हैं। तुमने तो धर्म को दूषित किया है, कर्म से निन्दित हो, कामना के वश में रहते हो, और राजमार्ग पर स्थित नहीं हो।’ यहाँ राम अपने को स्वतन्त्र कर्ता नहीं, बल्कि भरत की आज्ञा का पालन करने वाले दण्डधारी के रूप में दिखाते हैं — यही उनके उत्तर का मूल है। वाली के ‘तुमने मुझे क्यों मारा’ पूछने पर राम कहते हैं ‘राजा की आज्ञा से दण्ड दिया गया’; अतः सिद्ध होता है कि वध व्यक्तिगत नहीं, राजकीय दण्ड है। यहाँ ‘यह भूमि इक्ष्वाकुओं की है’ इस वचन से राम सबसे पहले राज्य की सीमा ही स्थापित करते हैं, क्योंकि दण्ड का अधिकार क्षेत्र के अधिकार से ही उत्पन्न होता है। ध्वनि यह है कि किष्किन्धा भी उसी क्षेत्र के भीतर है। ‘पशु, पक्षी और मनुष्यों’ इस समास से सूचित होता है कि वानर भी दण्ड के योग्य हैं, जो आगे चालीसवें श्लोक में स्पष्ट होगा। भरत के गुणों का वर्णन तीन श्लोकों में फैला है — सत्यवादी, सरल, धर्म-काम-अर्थ के तत्त्व को जानने वाले, देश-काल के ज्ञाता; इससे स्थापित किया जाता है कि दण्ड का स्रोत शुद्ध है। बारहवें श्लोक में वाली के चार दोष गिनाए गए हैं — धर्म को दूषित करना, कर्म से निन्दित होना, कामना के वश में रहना और राजमार्ग पर स्थित न रहना; आगे इन्हीं चारों को विस्तार से सिद्ध किया जाएगा।

"This land, with its hills, woods and groves, belongs to the Ikṣvākus, and ours is the right to punish and to favour beast, bird and man. It is ruled by Bharata, a man of dharma, truthful and upright, who knows the true nature of dharma, pleasure and prosperity and is intent on punishing and favouring. A king in whom policy, discipline and truth are firmly set and whose valour is seen as it should be — such a king knows time and place. Under his command, given in accordance with dharma, we and other princes range over the whole earth, wishing to see dharma carried on. While that tiger among kings, Bharata, devoted to dharma, protects the whole earth, who would dare to act against dharma? So we, standing firm in our own highest duty and holding Bharata's command before us, restrain in due form whoever strays from the path. But you — your dharma is tainted, your conduct is blameworthy, you make desire your ruling principle, and you do not keep to the path of kings." Here Rāma presents himself not as acting on his own but as the bearer of Bharata's command, the one who wields the rod of punishment — that is the root of his answer. Vālī asked why he had been killed; Rāma replies that punishment was given at the king's command, so the killing was not a private act but royal justice. He first sets out the bounds of the realm, because the right to punish comes from the right over the land, and Kiṣkindhā too lies within it; and "beast, bird and man" implies that monkeys too are subject to that justice. He describes Bharata's virtues at length, to show that the source of the punishment is pure, and he names four faults in Vālī — tainted dharma, blameworthy conduct, the rule of desire, and straying from the path of kings — which he will now make good one by one.

त्रुटि बताएँ

३गुरुत्वं पुत्रत्वं च धर्मसूक्ष्मता

१३ज्येष्ठो भ्राता पिता वापि यश्च विद्यां प्रयच्छति।
त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः॥
“An elder brother, a father, and one who imparts learning: these three are to be known as fathers by men who walk the path of dharma.

१४यवीयानात्मनः पुत्रः शिष्यश्चापि गुणोदितः।
पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चैवात्र कारणम्॥
“A younger brother, one's own son, and a pupil endowed with virtue: these three are to be regarded as sons; and here dharma itself is the reason.

१५सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवङ्गम।
हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम्॥
“The dharma of the good is subtle and very hard to know, monkey; the self, seated in the hearts of all beings, knows what is good and what is evil.

१६चपलश्चपलैः सार्धं वानरैरकृतात्मभिः।
जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन्प्रेक्षसे नु किम्॥
“Fickle yourself, dwelling among fickle monkeys with unformed minds, taking counsel like a man born blind with men born blind — what do you see?

१७अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते।
नहि मां केवलं रोषात्त्वं विगर्हितुमर्हसि॥
“But I shall make the meaning of this speech plain to you; you must not condemn me out of mere anger.

१८तदेतत्कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः।
भ्रातुर्वर्तसि भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम्॥
“Look at this, the reason for which you have been killed by me: abandoning the eternal dharma, you go in to your brother's wife.

१९अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।
रुमायां वर्तसे कामात्स्नुषायां पापकर्मकृत्॥
“While this great-souled Sugrīva was still alive, you went from desire to Rumā, who stands to you as a son's wife: you are a doer of sinful deeds.

२०तद्व्यतीतस्य ते धर्मात्कामवृत्तस्य वानर।
भ्रातृभार्याभिमर्शेऽस्मिन्दण्डोऽयं प्रतिपादितः॥
“So upon you, fallen from dharma and following desire, monkey, this punishment has been laid for this violation of a brother's wife.

‘बड़ा भाई, पिता और जो विद्या देता है — धर्म के मार्ग पर चलने वालों के लिए ये तीनों पिता माने जाते हैं। छोटा भाई, अपना पुत्र और गुणवान शिष्य — ये तीनों पुत्र के समान समझे जाने चाहिए; इसमें धर्म ही कारण है। हे वानर, सज्जनों का धर्म सूक्ष्म और अत्यन्त कठिनता से जानने योग्य है; सब प्राणियों के हृदय में स्थित आत्मा ही शुभ और अशुभ को जानता है। तुम स्वयं चंचल हो, और चंचल, असंस्कृत चित्त वाले वानरों के साथ रहते हुए, जन्म के अन्धों के साथ परामर्श करते जन्म के अन्धे की तरह, तुम क्या देख सकते हो? मैं तुम्हें अपनी इस बात को स्पष्ट करके बताता हूँ; तुम्हें केवल रोष के कारण मेरी निन्दा नहीं करनी चाहिए। वह कारण देखो जिसके लिए मैंने तुम्हें मारा — सनातन धर्म को त्यागकर तुम अपने भाई की पत्नी के साथ रहते हो। इन महात्मा सुग्रीव के जीवित रहते ही तुम कामवश, पापकर्म करते हुए, अपनी पुत्रवधू-तुल्य रुमा के साथ रहते हो। हे वानर, इसलिए धर्म से च्युत, कामाचारी तुम्हारे लिए भाई की पत्नी के इस स्पर्श के अपराध में यह दण्ड निर्धारित किया गया है।’ यहाँ राम वध का प्रत्यक्ष कारण पहली बार कहते हैं; पहले शास्त्र, अब अपराध। बड़ा भाई पिता के समान है, इसलिए छोटे भाई की पत्नी पुत्रवधू के समान है — यह न्याय यहाँ मूल है। तेरहवें और चौदहवें श्लोकों में राम सम्बन्धों का शास्त्र प्रस्तुत करते हैं — तीन पिता और तीन पुत्र; इससे सिद्ध होता है कि सुग्रीव वाली के पुत्र के स्थान पर हैं, और उनकी पत्नी पुत्रवधू के स्थान पर। अतः वाली का अपराध केवल पर-स्त्री गमन नहीं, बल्कि पुत्रवधू-गमन के समान और भी भारी दोष है। ‘सज्जनों का धर्म सूक्ष्म और अत्यन्त कठिनता से जानने योग्य है’ यह वचन वाल्मीकि में बार-बार दिखाई देता है; यहाँ उसका प्रयोग वाली के धर्म-निर्णय के अधिकार का खण्डन करने के लिए किया गया है। ‘जन्म के अन्धों के साथ जन्म का अन्धा’ यह उपमा तीखी होते हुए भी तर्कसंगत है — अन्धा अन्धे से पूछकर मार्ग नहीं पाता। सत्रहवें श्लोक में ‘मैं तुम्हें स्पष्ट करके बताता हूँ’ कहकर राम अपने वचन को स्पष्ट करने का वचन देते हैं; इससे अगला श्लोक सर्ग का केन्द्र-बिन्दु बन जाता है। उन्नीसवें में ‘धरमाणस्य’ यह विरल वर्तमानकालिक कृदन्त रूप मुद्रित और समीक्षित संस्करणों में समान है; इसका अर्थ है ‘जीवित रहते हुए’।

"An elder brother, a father, and one who gives learning: these three, for those who walk the path of dharma, are to be known as fathers. A younger brother, one's own son, and a virtuous pupil: these three are to be thought of as sons, and dharma itself is the reason." By this rule Sugrīva stands to Vālī as a son, and so Sugrīva's wife stands to him as a daughter-in-law; his offence is not merely taking another man's wife but something far graver, like violating a son's wife. "The dharma of the good is subtle and very hard to know, monkey; only the self that dwells in the hearts of all beings knows good and evil." That saying recurs often in Vālmīki; here it is used to deny Vālī the right to pronounce on dharma. "Fickle yourself, living with fickle monkeys of unformed minds, taking counsel like a man born blind among men born blind — what can you see?" The comparison is sharp but just: a blind man asking the blind will never find the road. "But I will make the meaning of what I say plain to you; you must not condemn me out of mere anger. Here is the reason I killed you: abandoning the eternal dharma, you live with your brother's wife. While great-souled Sugrīva is still alive, you have taken Rumā, who stands to you as a daughter-in-law, out of lust — a doer of wicked deeds. So upon you, who have fallen from dharma and follow desire, monkey, this punishment has been laid for violating your brother's wife." Here for the first time Rāma names the direct cause of the killing: first came the principle, now the crime.

त्रुटि बताएँ

४दण्डस्य औचित्यं मर्यादारक्षणं च

२१नहि लोकविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः।
दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप॥
“For one who acts against the world and has fallen away from the usage of the world I see no restraint other than punishment, chief of the monkey troops.

२२न च ते मर्षये पापं क्षत्रियोऽहं कुलोद्गतः।
औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः॥
“Nor can I pardon your sin, for I am a warrior sprung of a noble line. Whatever man goes from desire to his own daughter, or his sister, or a younger brother's wife —

२३प्रचरेत नरः कामात्तस्य दण्डो वधः स्मृतः।
भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः॥
“for him the punishment prescribed is death. Bharata is the ruler of the earth, and we are those who carry out his command.

२४त्वं च धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम्।
गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन्॥
“You have transgressed dharma; how could that be overlooked? Bharata, wise, protecting by dharma the man who has violated the law of elders,

२५भरतः कामयुक्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः।
वयं तु भरतादेशावधिं कृत्वा हरीश्वर।
त्वद्विधान्भिन्नमर्यादान्निग्रहीतुं व्यवस्थिताः॥
“is resolved upon restraining those who follow desire. And we, taking Bharata's command as our warrant, lord of monkeys, are set to restrain those like you who break the bounds.

२६सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा।
दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयस्करः स मे॥
“My friendship with Sugrīva is as it is with Lakṣmaṇa; and for the sake of his wife and kingdom he is one who works my highest good.

२७प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसंनिधौ।
प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम्॥
“A promise was given by me then in the presence of the monkeys; how could a man like me leave that promise unregarded?

२८तदेभिः कारणैः सर्वैर्महद्भिर्धर्मसंश्रितैः।
शासनं तव यद्युक्तं तद्भवाननुमन्यताम्॥
“So for all these great reasons, in keeping with dharma, let your honour accept that the correction of you was right.

२९सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः।
वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यता॥
“In every way your restraint is to be seen as dharma itself; for one who looks to dharma must do a friend good service.

‘हे वानर-यूथपति, लोक के विरुद्ध चलने वाले और लोक-मर्यादा से हट जाने वाले को रोकने का उपाय मैं दण्ड के सिवा और कोई नहीं देखता। और मैं तुम्हारे पाप को सहन नहीं कर सकता, क्योंकि मैं उत्तम कुल में जन्मा क्षत्रिय हूँ। जो पुरुष अपनी सगी बहन या छोटे भाई की पत्नी के साथ कामवश आचरण करता है, उसका दण्ड वध ही बताया गया है। भरत पृथ्वी के पालक हैं, और हम उनके आदेश का पालन करने वाले; और तुम धर्म का उल्लंघन कर चुके हो — तुम्हारी उपेक्षा कैसे की जा सकती है? बुद्धिमान भरत धर्म से पालन करते हुए गुरुजनों के धर्म का उल्लंघन करने वाले कामी लोगों के दमन में लगे रहते हैं। हे वानरराज, हम तो भरत के आदेश को ही मर्यादा मानकर तुम जैसे मर्यादा तोड़ने वालों का दमन करने के लिए तत्पर हैं। सुग्रीव के साथ मेरी मित्रता वैसी ही है जैसा लक्ष्मण के साथ मेरा सम्बन्ध; पत्नी और राज्य के लिए वे मेरे परम हितैषी हैं। तब वानरों के सामने मैंने प्रतिज्ञा की थी; मुझ जैसा व्यक्ति उस प्रतिज्ञा की उपेक्षा कैसे कर सकता है? इसलिए इन सब महान और धर्म पर आधारित कारणों से तुम्हें जो दण्ड देना उचित था, उसे तुम स्वीकार करो। हर प्रकार से तुम्हारे दमन को धर्म ही समझना चाहिए; धर्म पर दृष्टि रखते हुए ही मित्र का उपकार करना चाहिए।’ पच्चीसवाँ श्लोक तीन अर्धों में रचा गया है, और इससे वल्गेट का अर्धश्लोक-विभाजन फिर से समीक्षित संस्करण से मेल खाने लगता है। इक्कीसवें श्लोक में वल्गेट में ‘लोकविरुद्धस्य’ (लोक के विरुद्ध) पाठ है, समीक्षित संस्करण में ‘धर्मविरुद्धस्य’ (धर्म के विरुद्ध); दोनों में अर्थ लगभग समान है। बाईसवें में ‘मैं उत्तम कुल में जन्मा क्षत्रिय हूँ’ कहकर राम दण्ड देने के अधिकार का समर्थन कुल-धर्म से ही करते हैं। छब्बीसवें में ‘सुग्रीव के साथ मेरी मित्रता वैसी ही है जैसा लक्ष्मण के साथ’ यह वचन मित्रता की चरम सीमा दिखाता है — भाई के प्रति जैसा प्रेम, वैसा ही मित्र के प्रति। सत्ताईसवें में प्रतिज्ञा को अनुल्लंघनीय स्थापित किया गया है; राम के चरित्र में प्रतिज्ञा-पालन ही मूल गुण है। इस प्रकार राम पाँच कारणों से दण्ड का समर्थन करते हैं — क्षेत्र का अधिकार, राजा की आज्ञा, धर्मशास्त्र, क्षत्रिय-कुल का धर्म और मित्र को दी गई प्रतिज्ञा। तेईसवें श्लोक में ‘सगी बहन, या छोटे भाई की पत्नी’ — तीन निषिद्ध सम्बन्ध गिनाए गए हैं, और तीनों में ही दण्ड वध है — अतः वाली का वध शास्त्र-विहित ही है, राम की स्वेच्छा नहीं। अट्ठाईसवें में ‘इसलिए इन सब कारणों से’ यह उपसंहार है; और उनतीसवें में ‘हर प्रकार से धर्म ही’ यह निर्णय-वाक्य।

"For one who acts against the world and has abandoned the ways of the world I see no restraint but punishment, chief of the monkey troops. Nor can I overlook your sin, for I am a warrior born of a noble line" — Rāma grounds his right to punish in the duty of his lineage. "For a man who out of lust goes to his own daughter, his sister or his younger brother's wife, the punishment laid down is death." Three forbidden relations are named, and for all three the punishment is death, so Vālī's killing is ordained by the law, not Rāma's whim. "Bharata is the ruler of the earth, and we carry out his command. You have transgressed dharma; how could that be overlooked? Wise Bharata, protecting by dharma, is resolved to restrain those who follow lust and break the law of elders, and we, taking Bharata's command as our warrant, lord of monkeys, are set to restrain those like you who break all bounds. My friendship with Sugrīva is like my bond with Lakṣmaṇa, and he works for my highest good, for the sake of his wife and his kingdom" — the height of friendship: the love one has for a brother, one has for such a friend. "I gave my promise then in the presence of the monkeys; how could a man like me disregard it?" Keeping his word is the root virtue of Rāma's character. "So for all these great reasons, grounded in dharma, you should accept that your punishment was just. In every way your restraint must be seen as dharma itself, for one who looks to dharma must do his friend a service." So Rāma justifies the punishment on five grounds: authority over the land, the king's command, the law-books, the duty of a warrior's line, and his promise to a friend.

त्रुटि बताएँ

५मनुवचनम् आर्यमान्धातुः वृत्तं च

३०शक्यं त्वयापि तत्कार्यं धर्ममेवानुवर्तता।
श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकौ चारित्रवत्सलौ।
गृहीतौ धर्मकुशलैस्तथा तच्चरितं मया॥
“You too could have done this deed, had you followed dharma. Two verses sung by Manu are heard, verses cherishing good conduct, and taken up by those skilled in dharma; such has been my conduct:

३१राजभिर्धृतदण्डाश्च कृत्वा पापानि मानवाः।
निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा॥
“‘Men who have done wrong and have had punishment laid upon them by kings go spotless to heaven, like the good who have done meritorious deeds.

३२शासनाद्वापि मोक्षाद्वा स्तेनः पापात्प्रमुच्यते।
राजा त्वशासन्पापस्य तदवाप्नोति किल्बिषम्॥
“‘Whether by punishment or by release, the thief is freed from his sin; but a king who does not punish takes upon himself the guilt of that sinner.’

३३आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरमीप्सितम्।
श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया॥
“By my noble forefather Māndhātṛ a terrible penalty was desired when an ascetic had done a wrong of the kind that you have done.

३४अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः।
प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः॥
“Other lords of earth too commit sin through heedlessness, and then perform expiation, whereby that stain is quieted.

३५तदलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः।
वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः॥
“So enough of lamenting. Your death was ordained in accordance with dharma, tiger among monkeys; we are not our own masters.

३६शृणु चाप्यपरं भूयः कारणं हरिपुंगव।
तच्छ्रुत्वा हि महद्वीर न मन्युं कर्तुमर्हसि॥
“Hear yet another reason, bull among monkeys; and having heard that great reason, hero, you should feel no anger.

‘धर्म का ही अनुसरण करते हुए तुम भी यही कार्य कर सकते थे। चरित्र के प्रति प्रेम रखने वाले, मनु द्वारा गाए गए दो श्लोक सुने जाते हैं, जिन्हें धर्म में कुशल लोगों ने स्वीकार किया है; मैंने वैसा ही आचरण किया है — राजाओं द्वारा दण्ड पाए हुए मनुष्य पाप करके भी निर्मल होकर पुण्यात्माओं की तरह स्वर्ग जाते हैं; दण्ड पाकर या क्षमा पाकर चोर पाप से मुक्त हो जाता है, किन्तु दण्ड न देने वाला राजा उस पाप का भागी होता है। मेरे पूर्वज आर्य मान्धाता ने एक श्रमण के पाप करने पर उसके लिए वैसा ही घोर दण्ड चाहा था, जैसा पाप तुमने किया है। अन्य असावधान राजाओं से भी पाप हो जाता है, और वे प्रायश्चित्त करते हैं, जिससे वह मैल शान्त हो जाता है। इसलिए पछतावा मत करो; हे वानरसिंह, तुम्हारा वध धर्म के अनुसार ही निश्चित किया गया है; हम अपने वश में नहीं हैं। हे वानरश्रेष्ठ, एक और कारण भी सुनो; उसे सुनकर तुम्हें बड़ा क्रोध नहीं करना चाहिए।’ तीसवाँ श्लोक तीन अर्धों में रचा गया है। इकतीसवाँ और बत्तीसवाँ श्लोक दण्ड की पावनता स्थापित करते हैं — दण्डित शुद्ध हो जाता है, दण्ड न देने वाला राजा दूषित होता है। तीसवें श्लोक में ‘तुम भी यही कार्य कर सकते थे’ कहकर राम वाली को ही उस स्थान पर रख देते हैं — यदि तुम धर्म का पालन करने वाले राजा होते, तो तुम्हें भी यही करना पड़ता। मनु के दो वचनों से दण्ड की पावनता स्थापित की जाती है — दण्डित शुद्ध होता है, और दण्ड न देने वाला राजा पाप का भागी होता है; अतः वध वाली पर अनुग्रह ही है, केवल दमन नहीं। मान्धाता के दृष्टान्त से पूर्वजों के आचरण को प्रमाण बनाया जाता है। पैंतीसवें में ‘हम अपने वश में नहीं हैं’ यह वचन गहरा है — राजा शास्त्र के अधीन है, अपनी इच्छा के नहीं; अतः दण्ड व्यक्तिगत द्वेष नहीं है। छत्तीसवें में ‘एक और कारण सुनो’ कहकर राम दूसरा हेतु आरम्भ करते हैं, जिससे सर्ग का दूसरा खण्ड प्रारम्भ होता है।

"You too, had you followed dharma, would have had to do the same" — Rāma puts Vālī in his own place: were he a righteous king, this is what he too would have had to do. "Two verses sung by Manu are known, verses that cherish good conduct, and those skilled in dharma accept them; and I have acted accordingly: 'Men who have done wrong and have been punished by kings go spotless to heaven, like the good who have done good deeds. Whether by punishment or by pardon the thief is freed from his sin, but the king who does not punish takes that sinner's guilt upon himself.'" These two verses establish that punishment purifies: the punished is cleansed, while the king who fails to punish is himself defiled — so the killing is a grace to Vālī, not only a penalty. "My noble forefather Māndhātṛ wished to impose a terrible punishment when an ascetic committed a sin like yours" — the practice of the ancestors is cited as precedent. "Other kings, too, commit sins through heedlessness and then perform penance, and so that stain is quieted. So enough of lamenting. Your death was ordained by dharma, tiger among monkeys; we are not our own masters." That last phrase is deep: a king is subject to the law, not to his own will, so the punishment is no private hatred. "Now hear another reason, bull among monkeys; when you have heard it, hero, you should feel no anger" — and with that Rāma turns to his second argument.

त्रुटि बताएँ

६मृगयाधर्मः राज्ञां देवत्वं च

३७न मे तत्र मनस्तापो न मन्युर्हरिपुंगव।
वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैर्नराः॥
“In this I have no distress of mind, nor any anger, bull among monkeys. With nets and nooses and many kinds of traps men,

३८प्रतिच्छन्नाश्च दृश्याश्च गृह्णन्ति सुबहून्मृगान्।
प्रधावितान्वा वित्रस्तान्विस्रब्धानतिविष्ठितान्॥
“hidden or in the open, catch a great many deer — running, terrified, unsuspecting, or standing still.

३९प्रमत्तानप्रमत्तान्वा नरा मांसाशिनो भृशम्।
विध्यन्ति विमुखांश्चापि न च दोषोऽत्र विद्यते॥
“Heedful or heedless or turned away, men who eat flesh strike them down hard; and in this there is no fault.

४०यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयां धर्मकोविदाः।
तस्मात्त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर।
अयुध्यन्प्रतियुध्यन्वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि॥
“Royal sages skilled in dharma also go hunting here. Therefore you have been killed by me in battle with an arrow, monkey, since, whether fighting me or not, you are a beast of the branches.

४१दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च।
राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः॥
“Kings are the givers of dharma, which is hard to win, and of life and of good fortune, best of monkeys; there is no doubt of it.

४२तान्न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत्।
देवा मानुषरूपेण चरन्त्येते महीतले॥
“One must not harm them, nor revile them, nor insult them, nor speak unkindly to them; these are gods who walk the earth in human form.

४३त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः।
विदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम्॥
“But you, without understanding dharma and giving way to mere anger, find fault with me, who stand in the dharma of my fathers and forefathers.”

‘हे वानरश्रेष्ठ, इस विषय में मुझे न मनस्ताप है, न क्रोध। मनुष्य छिपकर या प्रकट होकर जालों, फन्दों और तरह-तरह के कूट-यन्त्रों से बहुत-से मृगों को पकड़ते हैं — चाहे वे दौड़ रहे हों, डरे हुए हों, निश्चिन्त हों या बिल्कुल ठहरे हुए हों। मांस खाने वाले मनुष्य असावधान, सावधान या मुँह फेरे हुए मृगों को भी खूब बेधते हैं, और इसमें कोई दोष नहीं है। धर्म को जानने वाले राजर्षि भी यहाँ शिकार के लिए जाते हैं; इसलिए मैंने तुम्हें युद्ध में बाण से मारा, क्योंकि लड़ते हुए हो या न लड़ते हुए, तुम शाखामृग (वानर) ही हो। हे वानरश्रेष्ठ, दुर्लभ धर्म, जीवन और कल्याण के दाता राजा ही हैं, इसमें संशय नहीं। उनकी हिंसा न करे, उन्हें बुरा-भला न कहे, उन पर आक्षेप न करे, उनसे अप्रिय न बोले; ये देवता ही हैं जो मनुष्य-रूप में पृथ्वी पर विचरते हैं। तुम तो धर्म को जाने बिना, केवल रोष का आश्रय लेकर, पिता-पितामहों के धर्म में स्थित मुझे दोष दे रहे हो।’ यहाँ राम वाली की अपनी ही युक्ति को उलट देते हैं — वाली ने कहा था ‘मैं पाँच नखों वाला अभक्ष्य प्राणी हूँ’; राम कहते हैं ‘शिकार में भक्ष्य-अभक्ष्य का विचार नहीं होता, राजर्षि भी मृगों को मारते हैं।’ चालीसवाँ श्लोक तीन अर्धों में रचा गया है। यहाँ राम दूसरा स्वतन्त्र कारण प्रस्तुत करते हैं, जो सत्रहवें सर्ग में वाली द्वारा कही गई ‘मैं पाँच नखों वाला अभक्ष्य हूँ’ इस युक्ति का सीधा उत्तर है। मनुष्य जालों, फन्दों और कूट-यन्त्रों से छिपकर भी मृगों को पकड़ते हैं, और उसमें दोष नहीं गिना जाता — अतः ‘मुझे अदृश्य रहकर मारा गया’ वाली का यह आक्षेप भी निरस्त हो जाता है। ‘देवता मनुष्य-रूप में विचरते हैं’ इस वचन से राजा का देवत्व स्थापित किया गया है, और इससे राजा की निन्दा निषिद्ध हो जाती है। बयालीसवें में ‘हिंसा न करे, बुरा-भला न कहे, आक्षेप न करे, अप्रिय न बोले’ — इन चार निषेधों से राजा की निन्दा की गम्भीरता दिखाई गई है; ध्वनि यह है कि वाली ने ये चारों ही नियम तोड़े हैं। तैंतालीसवें में ‘पिता-पितामहों के धर्म में स्थित’ कहकर राम अपने आचरण को परम्परा से सिद्ध बताते हुए उत्तर समाप्त करते हैं।

"In this I feel no remorse and no anger, bull among monkeys. With nets, snares and every kind of trap, men, whether hidden or in plain sight, catch a great many deer — running, terrified, unsuspecting or standing still. Men who eat meat shoot them hard, whether they are on guard or off guard or turned away, and there is no fault in it. Even royal sages who know dharma go hunting in this land. So you were killed by my arrow in battle, monkey, because, fighting me or not, you are a beast of the branches." This is Rāma's second, independent reason, and it answers directly the argument Vālī made in the seventeenth sarga that he, a five-clawed creature unfit to eat, should not have been killed: in the hunt the question of what may be eaten does not arise, and royal sages too kill game. And since hunters catch animals from hiding without blame, Vālī's complaint that he was killed by an unseen hand is answered too. "Kings are the givers of dharma, so hard to win, of life and of good fortune, best of monkeys; of that there is no doubt. One must not harm them, revile them, insult them or speak unkindly to them; they are gods walking the earth in human form." So the divinity of kings is asserted and abuse of the king forbidden — four prohibitions, all four of which, it is implied, Vālī has broken. "But you, not understanding dharma and giving way to mere anger, find fault with me, who stand in the dharma of my fathers and forefathers." With this Rāma ends his answer, establishing his conduct as the tradition of his line.

त्रुटि बताएँ

७वालिनः प्रसादनं शोकः च

४४एवमुक्तस्तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम्।
न दोषं राघवे दध्यौ धर्मेऽधिगतनिश्चयः॥
Spoken to thus by Rāma, Vālī was deeply pained, and, having gained certainty about dharma, laid no blame upon Rāghava.

४५प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर्वानरेश्वरः।
यत्त्वमात्थ नरश्रेष्ठ तत्तथैव न संशयः॥
Then the lord of monkeys, with hands joined, answered Rāma: “What you say, best of men, is just so; there is no doubt of it.

४६प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस्तु शक्नुयात्।
यदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद्वाक्यमप्रियम्॥
“One of low estate cannot answer back to one so high. Whatever improper, unkind word I spoke before through heedlessness,

४७तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव।
त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां च हिते रतः।
कार्यकारणसिद्धौ च प्रसन्ना बुद्धिरव्यया॥
“in that too you must not hold me at fault, Rāghava. You know the truth of things as they are seen, and are devoted to the good of your subjects; and in judging cause and effect your mind is clear and unfailing.

४८मामप्यवगतं धर्माद्व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम्।
धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय॥
“Me too, fallen from dharma and set foremost among transgressors, protect with a word in keeping with dharma, knower of dharma.”

४९बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली सार्तरवः शनैः।
उवाच रामं सम्प्रेक्ष्य पङ्कलग्न इव द्विपः॥
Then Vālī, his throat choked with tears, crying out in pain, looking at Rāma like an elephant sunk in mud, said slowly:

५०न चात्मानमहं शोचे न तारां नापि बान्धवान्।
यथा पुत्रं गुणज्येष्ठमङ्गदं कनकाङ्गदम्॥
“It is not for myself that I grieve, nor for Tārā, nor for my kinsmen, so much as for my son Aṅgada, foremost in virtue, with his golden armlet.

५१स ममादर्शनाद्दीनो बाल्यात्प्रभृति लालितः।
तटाक इव पीताम्बुरुपशोषं गमिष्यति॥
“Not seeing me, he will be wretched; petted from his childhood, he will dry up like a pool whose water has been drunk away.

५२बालश्चाकृतबुद्धिश्च एकपुत्रश्च मे प्रियः।
तारेयो राम भवता रक्षणीयो महाबलः॥
“He is a boy, his mind not yet formed, my only son and dear to me; Tārā's son, of great strength, must be protected by you, Rāma.

राम के ऐसा कहने पर वाली अत्यन्त व्यथित हुआ; धर्म के विषय में निश्चय हो जाने पर उसने राघव में कोई दोष नहीं माना। तब हाथ जोड़कर वानरराज ने राम को उत्तर दिया — ‘हे नरश्रेष्ठ, आप जो कहते हैं, वह वैसा ही है, इसमें कोई संशय नहीं। श्रेष्ठ व्यक्ति को निम्न व्यक्ति उत्तर नहीं दे सकता। हे राघव, मैंने पहले असावधानी से जो अनुचित और अप्रिय वचन कहे, उनके कारण भी आप मुझ पर दोष न रखें। आप तो वस्तु के यथार्थ तत्त्व को जानने वाले और प्रजा के हित में लगे रहने वाले हैं; कार्य और कारण के निर्णय में आपकी बुद्धि निर्मल और अविचल है। हे धर्मज्ञ, धर्म से गिरे हुए, अपराधियों में अग्रणी मुझको भी अपनी धर्मयुक्त वाणी से सँभालिए।’ फिर आँसुओं से रुँधे कण्ठ से, आर्त स्वर में कराहता हुआ वाली कीचड़ में फँसे हाथी की तरह राम की ओर देखकर धीरे से बोला — ‘मैं न अपने लिए शोक करता हूँ, न तारा के लिए, न बन्धुओं के लिए; जितना सोने का बाजूबन्द पहनने वाले, गुणों में श्रेष्ठ अपने पुत्र अंगद के लिए शोक करता हूँ। बचपन से लाड़-प्यार में पला वह मुझे न देखकर दीन हो जाएगा और जिसका जल पी लिया गया हो, ऐसे सरोवर की तरह सूख जाएगा। हे राम, वह बालक है, उसकी बुद्धि अभी परिपक्व नहीं हुई, वह मेरा इकलौता प्रिय पुत्र है; तारा के उस महाबली पुत्र की आप रक्षा करें।’ सैंतालीसवाँ श्लोक तीन अर्धों में रचा गया है; और बावनवाँ केवल वल्गेट में है। चौवालीसवें श्लोक में ‘राघव में दोष नहीं माना’ यह अर्ध केवल वल्गेट में है; इससे वाली का परिवर्तन स्पष्ट रूप से कहा गया है। ‘श्रेष्ठ को निम्न उत्तर नहीं दे सकता’ इस वचन से वाली स्वयं को छोटा स्वीकार करता है — जो पिछले सर्ग में गर्वित था, वह अब विनम्र है। आँसुओं से रुँधे कण्ठ का वर्णन सोलहवें सर्ग में भी (वहाँ ‘चार्तस्वरः’ पाठ के साथ) आया था; यहाँ समीक्षित संस्करण की तरह ‘सार्तरवः’ है। अंगद-विषयक शोक तीन श्लोकों में वर्णित है; ‘जिसका जल पी लिया गया हो ऐसा सरोवर’ यह उपमा बालक के क्रमशः क्षीण होते तेज को सूचित करती है। छियालीसवें और सैंतालीसवें श्लोकों में वाली अपने पहले के वचनों के लिए क्षमा माँगता है; ‘असावधानी से’ इस पद से वह कहता है कि वे अनजाने में कहे गए थे। अड़तालीसवें में ‘धर्मयुक्त वाणी से सँभालिए’ इस प्रार्थना से वह राम की शरण में जाता है — यही सर्ग की परिणति है।

Spoken to in this way by Rāma, Vālī was deeply pained, and, having reached certainty about dharma, he laid no blame on Rāghava. Then the lord of the monkeys joined his palms and answered Rāma: "What you say, best of men, is true; there is no doubt of it. One of low degree cannot answer back one so high." He now owns himself the lesser — he who was so proud in the last sarga has become humble. "Whatever improper and unkind words I spoke before in my heedlessness, do not hold them against me, Rāghava. You know the truth of things and are devoted to the good of your people, and your mind is clear and unerring in judging cause and effect. Protect me too, knower of dharma, fallen from dharma and foremost among transgressors as I am, with words in keeping with dharma" — with this plea he takes refuge in Rāma, and this is the turning point of the sarga. Then Vālī, his throat choked with tears and crying out in pain, looked at Rāma like an elephant sunk in mud and said slowly: "It is not for myself that I grieve, nor for Tārā, nor for my kinsmen, so much as for my son Aṅgada, first in virtue, with his golden armlets. Not seeing me, he will be wretched; petted since childhood, he will waste away like a pool whose water has been drunk dry. He is a boy, his mind not yet formed, my only son and dear to me — Tārā's son, and very strong; you must protect him, Rāma." The image of the pool drunk dry shows the boy's spirit slowly draining away.

त्रुटि बताएँ

८अङ्गदतारयोः रक्षणप्रार्थना

५३सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिमुत्तमाम्।
त्वं हि गोप्ता च शास्ता च कार्याकार्यविधौ स्थितः॥
“Form the best of intentions towards Sugrīva and towards Aṅgada; for you are protector and ruler, established in what should and should not be done.

५४या ते नरपते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च या।
सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस्तां चिन्तयितुमर्हसि॥
“The regard you have, lord of men, for Bharata and for Lakṣmaṇa — that you should keep in mind for Sugrīva and for Aṅgada, O king.

५५मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां तपस्विनीम्।
सुग्रीवो नावमन्येत तथावस्थातुमर्हसि॥
“And see to it that Sugrīva does not slight the unhappy Tārā, whose fault was made a fault by my own fault.

५६त्वया ह्यनुगृहीतेन शक्यं राज्यमुपासितुम्।
त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना॥
“Only by your favour can the kingdom be held — by one who stands in your power and follows your mind;

५७शक्यं दिवं चार्जयितुं वसुधां चापि शासितुम्।
त्वत्तोऽहं वधमाकाङ्क्षन्वार्यमाणोऽपि तारया॥
“by such a one heaven too may be won and the earth may be ruled. It was death at your hands that I sought when, though Tārā held me back,

५८सुग्रीवेण सह भ्रात्रा द्वन्द्वयुद्धमुपागतः।
इत्युक्त्वा वानरो रामं विरराम हरीश्वरः॥
“I came to single combat with my brother Sugrīva.” Having said this to Rāma, the monkey, lord of the monkeys, fell silent.

‘सुग्रीव और अंगद के प्रति उत्तम भाव रखिए; क्योंकि क्या करना है और क्या नहीं, इसके विधान में स्थित आप ही रक्षक और शासक हैं। हे नरपति, हे राजन्, भरत और लक्ष्मण के प्रति आपका जो व्यवहार है, वही सुग्रीव और अंगद के प्रति रखने का विचार करें। मेरे ही दोष से अपराधिनी बनी बेचारी तारा का सुग्रीव जिस प्रकार अपमान न करे, वैसी व्यवस्था आप करें। आपकी कृपा पाकर ही राज्य का पालन किया जा सकता है — आपके वश में रहकर और आपके मन के अनुसार चलकर। उसके द्वारा स्वर्ग भी प्राप्त किया जा सकता है और पृथ्वी पर शासन भी। आपके हाथों ही मृत्यु की इच्छा रखते हुए मैं तारा के रोकने पर भी भाई सुग्रीव के साथ द्वन्द्वयुद्ध के लिए आया था।’ ऐसा कहकर वानरराज वाली चुप हो गया। यहाँ वाली की अन्तिम चिन्ता अपने विषय में नहीं, बल्कि पुत्र और पत्नी के कल्याण के विषय में है — इससे उसका चरित्र और भी सुन्दर हो जाता है। सत्तावनवाँ और अट्ठावनवाँ श्लोक केवल वल्गेट में हैं; उनमें वाली कहता है कि अपना वध ही उसे अभीष्ट था, जो समीक्षित संस्करण में नहीं दिखता। ‘भरत और लक्ष्मण के प्रति आपका जो व्यवहार है’ इस वचन से वाली राम के भ्रातृप्रेम को ही प्रमाण मानता है — जो प्रेम भरत और लक्ष्मण के प्रति है, वही सुग्रीव और अंगद के प्रति हो। तारा की रक्षा की प्रार्थना विशेष रूप से मार्मिक है, क्योंकि वाली स्वीकार करता है कि तारा का दोष स्वयं उसी (वाली) के कारण हुआ। छप्पनवें में ‘आपकी कृपा पाकर ही राज्य का पालन किया जा सकता है’ कहकर वाली सुग्रीव के राज्य की स्थिरता को राम के ही अधीन मानता है। और सत्तावनवें में ‘आपके हाथों ही मृत्यु की इच्छा रखते हुए’ यह आश्चर्यजनक वचन है — वाली कहता है कि वह राम के हाथों मरने की इच्छा से ही युद्ध के लिए निकला था; यह समीक्षित संस्करण में नहीं है।

"Form the kindest intentions towards Sugrīva and Aṅgada, for you are their protector and ruler, established in what should and should not be done. The regard you have for Bharata and Lakṣmaṇa, lord of men, you should keep for Sugrīva and Aṅgada, O king." Vālī takes Rāma's love for his brothers as his warrant: let that same love be shown to Sugrīva and Aṅgada. "And see that Sugrīva does not despise unhappy Tārā, whose fault was made a fault only by mine" — a touching plea, for he admits that her fault was his own doing. "Only by your favour can the kingdom be held, by one who remains under your power and follows your mind; such a one could win heaven itself and rule the earth" — he sees Sugrīva's hold on the throne as depending wholly on Rāma. "It was death at your hands that I was seeking when, though Tārā held me back, I came to single combat with my brother Sugrīva" — a startling admission, that he went out to fight wishing for death at Rāma's hand. Having said this to Rāma, the lord of the monkeys fell silent. Vālī's last concern is not for himself but for the welfare of his son and his wife, and that makes his character all the finer.

त्रुटि बताएँ

९रामस्य आश्वासनं वालिनः क्षमायाचनं च

५९स तमाश्वासयद्रामो वालिनं व्यक्तदर्शनम्।
साधुसम्मतया वाचा धर्मतत्त्वार्थयुक्तया॥
Rāma reassured Vālī, whose insight was now clear, with words approved by the good and filled with the truth and purpose of dharma:

६०न संतापस्त्वया कार्य एतदर्थं प्लवङ्गम।
न वयं भवता चिन्त्या नाप्यात्मा हरिसत्तम।
वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः॥
“You must not grieve for this, monkey; you need have no anxiety for us nor for yourself, best of monkeys; we, better placed than you, have made our decision according to dharma.

६१दण्ड्ये यः पातयेद्दण्डं दण्ड्यो यश्चापि दण्ड्यते।
कार्यकारणसिद्धार्थावुभौ तौ नावसीदतः॥
“He who lays punishment upon one deserving punishment, and he who deserves punishment and is punished — both, having gained their ends as cause and as effect, do not sink.

६२तद्भवान्दण्डसंयोगादस्माद्विगतकल्मषः।
गतः स्वां प्रकृतिं धर्म्यां दण्डदिष्टेन वर्त्मना॥
“So your honour, freed of stain by this contact with punishment, has gone by the road that punishment appoints to your own lawful nature.

६३त्यज शोकं च मोहं च भयं च हृदये स्थितम्।
त्वया विधानं हर्यग्र्य न शक्यमतिवर्तितुम्॥
“Let go the grief and the confusion and the fear that lodge in your heart; what is ordained cannot be overstepped by you, chief of monkeys.

६४यथा त्वय्यङ्गदो नित्यं वर्तते वानरेश्वर।
तथा वर्तेत सुग्रीवे मयि चापि न संशयः॥
“As Aṅgada has always lived with you, so will he live with Sugrīva and with me; of that there is no doubt.”

६५स तस्य वाक्यं मधुरं महात्मनः समाहितं धर्मपथानुवर्तितम्।
निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो वचः सुयुक्तं निजगाद वानरः॥
Hearing that sweet speech of the great-souled Rāma, crusher of foes in battle, collected and following the path of dharma, the monkey spoke these well-chosen words:

६६शराभितप्तेन विचेतसा मया प्रभाषितस्त्वं यदजानता विभो।
इदं महेन्द्रोपमभीमविक्रम प्रसादितस्त्वं क्षम मे नरेश्वर॥
“Whatever I said to you in ignorance, lord, scorched by your arrow and out of my senses — for that, O you whose terrible valour is like great Indra's, I now win your favour: forgive me, lord of men.”

उन राम ने, जिसकी दृष्टि अब स्पष्ट हो चुकी थी, उस वाली को सज्जनों द्वारा सम्मत, धर्म के तत्त्व और अर्थ से युक्त वाणी से आश्वासन दिया — ‘हे वानर, इसके लिए तुम्हें सन्ताप नहीं करना चाहिए; हे वानरश्रेष्ठ, न हमारी चिन्ता करो, न अपनी; हमने तुमसे विशेष रूप से धर्म के अनुसार ही निश्चय किया है। जो दण्डनीय पर दण्ड गिराता है, और जो दण्डनीय दण्ड पाता है — कार्य और कारण के सिद्ध हो जाने से वे दोनों ही दुःख नहीं पाते। इसलिए इस दण्ड के संयोग से तुम पापरहित होकर, दण्ड द्वारा दिखाए गए मार्ग से अपनी धर्ममय प्रकृति को प्राप्त हो गए हो। हृदय में स्थित शोक, मोह और भय को त्याग दो; हे वानरश्रेष्ठ, विधि के विधान को तुम लाँघ नहीं सकते। जैसे अंगद सदा तुम्हारे प्रति रहता है, वैसे ही सुग्रीव और मेरे प्रति भी रहेगा, इसमें संशय नहीं।’ युद्ध में शत्रुओं को कुचलने वाले महात्मा राम का यह संयत, धर्ममार्ग का अनुसरण करने वाला मधुर वचन सुनकर वानर ने यह सुसंगत वचन कहा — ‘हे महेन्द्र के समान भयंकर पराक्रम वाले नरेश्वर, बाण से सन्तप्त, अचेत और अनजान होकर मैंने आपसे जो कुछ कहा, उसे क्षमा कीजिए; इसके लिए मैं आपको प्रसन्न करता हूँ।’ साठवाँ श्लोक तीन अर्धों में रचा गया है; अन्तिम दो श्लोक लम्बे छन्द में रचे गए हैं। साठवें श्लोक में ‘भवद्विशेषेण’ यह पद दुर्बोध है; इसका अर्थ ‘तुमसे विशिष्ट होकर’ लिया जाता है, हिन्दी व्याख्या में भी यही अर्थ है। इकसठवें में दण्ड देने वाले और दण्ड पाने वाले दोनों की कृतार्थता कही गई है — यह दण्ड-मीमांसा की सारभूत कारिका है। बासठवें में ‘पापरहित’ इस पद से वाली की शुद्धि घोषित की गई है; इससे उसके मन में शान्ति हुई। तिरसठवाँ और चौंसठवाँ श्लोक केवल वल्गेट में हैं; उनमें राम स्वयं अंगद के कल्याण का वचन देते हैं, जो वाली की अन्तिम चिन्ता को ही दूर कर देता है। अन्तिम श्लोक में वाली क्षमा माँगता है — इससे सर्ग विरोध से प्रसन्नता में बदल जाता है। उनसठवें में ‘जिसकी दृष्टि स्पष्ट हो चुकी थी’ यह विशेषण महत्त्वपूर्ण है — वाली के ज्ञान-चक्षु अब खुल गए हैं, अतः वह राम के वचन को ग्रहण करने में समर्थ है। पैंसठवें श्लोक में ‘युद्ध में शत्रुओं को कुचलने वाले’ इस विशेषण से कवि याद दिलाते हैं कि जो अब मधुर बोल रहे हैं, वही युद्ध में शत्रुओं का मर्दन करने वाले हैं।

Rāma, with words approved by the good and full of the truth and purpose of dharma, comforted Vālī, whose insight was now clear — his inner eye had opened, and so he could take in Rāma's words. "You must not grieve over this, monkey. You need not be anxious for us, nor for yourself, best of monkeys; we, who are better placed than you, have reached our decision by dharma. He who inflicts punishment on one who deserves it, and he who deserves punishment and receives it — both have fulfilled their parts as cause and effect, and neither comes to grief." This is the very essence of the doctrine of punishment. "So you, cleansed of stain by meeting with punishment, have gone by the road punishment appoints back to your own true, lawful nature. Let go the grief, bewilderment and fear lodged in your heart; you cannot go beyond what is ordained, chief of the monkeys. As Aṅgada has always lived with you, so he will live with Sugrīva and with me; of that there is no doubt." By declaring him free of stain Rāma brings peace to Vālī's mind, and by pledging Aṅgada's welfare himself he removes Vālī's last anxiety. Hearing these sweet words of great-souled Rāma — collected, following the path of dharma, spoken by the same man who crushes his foes in battle — the monkey replied fittingly: "Whatever I said to you in ignorance, lord, burning from your arrow and out of my senses — for that, you whose terrible valour is like great Indra's, I beg your favour: forgive me, lord of men." With this plea for forgiveness the sarga turns from conflict to peace.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

४५ पदानि
प्रश्रित १८.१ विनीतम्, नम्रम्
सन्धिः
प्र + श्रित → प्रश्रित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘प्र’ उपसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (वाक्यस्य विशेषणम्)
मुक्ततोय १८.२ वर्षित्वा निर्जलः जातः
सन्धिः
मुक्त + तोय → मुक्ततोय — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुक्तं तोयं येन तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (अम्बुदस्य विशेषणम्)
अधिक्षिप्त १८.३ आक्षिप्तः, निन्दितः
सन्धिः
अधि + क्षिप्त → अधिक्षिप्त — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘क्षिप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
बाल्य १८.४ बालभावात्, अविवेकात्
सन्धिः
बाल + ष्यञ् → बाल्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं भावप्रधानम्
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (‘बाल्यात्’ इति रूपेण)
वानरचापल्य १८.५ वानरोचितया चञ्चलतया
सन्धिः
चापल + ष्यञ् → चापल्य; वानर + चापल्य → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वानरस्य चापल्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्
सशैलवनकानन १८.६ पर्वतवनकाननयुक्ता
सन्धिः
स + शैल + वन + कानन → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शैलैः वनैः काननैः च सहिता — बहुव्रीहिगर्भः प्रादिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (भूमेः विशेषणम्)
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञ १८.७ त्रिवर्गस्य यथार्थज्ञः
सन्धिः
काम + अर्थ → कामार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
धर्मकामार्थानां तत्त्वं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (भरतस्य विशेषणम्)
देशकालवित् १८.८ देशकालौ जानन्
सन्धिः
देश + काल + विद् → देशकालवित् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
देशं कालं च वेत्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (राज्ञः विशेषणम्)
धर्मकृतादेश १८.९ येषां कृते धर्मविषयकः आदेशः दत्तः
सन्धिः
कृत + आदेश → कृतादेश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
धर्मार्थं कृतः आदेशः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
नृपतिशार्दूल १८.१० राजश्रेष्ठः
सन्धिः
नृपति + शार्दूल → नृपतिशार्दूल — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नृपतिषु शार्दूलः इव — उपमितसमासः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
मार्गविभ्रष्ट १८.११ धर्ममार्गात् च्युतः
सन्धिः
मार्ग + विभ्रष्ट → मार्गविभ्रष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मार्गात् विभ्रष्टः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
भरताज्ञा १८.११ भरतस्य शासनम्
सन्धिः
भरत + आज्ञा → भरताज्ञा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
भरतस्य आज्ञा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘भरताज्ञाम्’ इति रूपेण)
कामतन्त्रप्रधान १८.१२ कामम् एव प्रधानं मन्यमानः
सन्धिः
काम + तन्त्र + प्रधान → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कामतन्त्रं प्रधानं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
गुणोदित १८.१४ गुणैः उत्कृष्टः
सन्धिः
गुण + उदित → गुणोदित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
गुणैः उदितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (शिष्यस्य विशेषणम्)
परमदुर्ज्ञेय १८.१५ अत्यन्तं दुर्विज्ञेयः
सन्धिः
दुर् + ज्ञेय → दुर्ज्ञेय; परम + दुर्ज्ञेय → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परमं दुर्ज्ञेयः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (धर्मस्य विशेषणम्)
हृदिस्थ १८.१५ हृदये स्थितः
सन्धिः
हृदि + स्थ → हृदिस्थ — सन्धिकार्यं नास्ति (‘हृदि’ इति सप्तम्यन्तम् अलुक्समासे)
समासः
हृदि तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः (अलुक्समासः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (आत्मनः विशेषणम्)
जात्यन्ध १८.१६ जन्मतः अन्धः
सन्धिः
जाति + अन्ध → जात्यन्ध — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
जात्या अन्धः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् / तृतीया, बहुवचनम् (‘जात्यन्धैः’ इति च)
धरमाण १८.१९ जीवन्, धारयन्
सन्धिः
धृ + शानच् → धरमाण — मुद्रणे ‘धरमाणस्य’ इति; समीक्षितसंस्करणे अपि तथा
समासः
समासः नास्ति — ‘धृ’ धातोः वर्तमानकृदन्तम्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
स्नुषा १८.१९ पुत्रवधूः; अत्र कनिष्ठभ्रातुः भार्या पुत्रवधूतुल्या
सन्धिः
स्नुषा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘स्नुषायाम्’ इति रूपेण)
भ्रातृभार्याभिमर्श १८.२० भ्रातृपत्न्याः स्पर्शः, तद्गमनम्
सन्धिः
भार्या + अभिमर्श → भार्याभिमर्श — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
भ्रातुः भार्यायाः अभिमर्शः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
अपेयुष् १८.२१ अपगतस्य, च्युतस्य
सन्धिः
अप + इयुष् → अपेयुष् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति — ‘इ’ धातोः लिटः क्वसुप्रत्ययान्तम्, ‘अप’ उपसर्गः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘अपेयुषः’ इति रूपेण)
कुलोद्गत १८.२२ सत्कुले जातः
सन्धिः
कुल + उद्गत → कुलोद्गत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कुलात् उद्गतः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
भिन्नमर्यादा १८.२५ मर्यादाम् उल्लङ्घितवन्तः
सन्धिः
भिन्न + मर्यादा → भिन्नमर्यादा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भिन्ना मर्यादा यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘भिन्नमर्यादान्’ इति रूपेण)
निःश्रेयस्कर १८.२६ कल्याणकारी
सन्धिः
निःश्रेयस + कर → निःश्रेयस्कर — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निःश्रेयसं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
चारित्रवत्सल १८.३० सदाचारप्रिय
सन्धिः
चारित्र + वत्सल → चारित्रवत्सल — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चारित्रे वत्सलौ — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (श्लोकयोः विशेषणम्)
स्तेन १८.३२ चोरः
सन्धिः
स्तेन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मान्धात्रा १८.३३ मान्धात्रा नाम पूर्वजेन राज्ञा
सन्धिः
मान्धातृ — सन्धिकार्यं नास्ति; तृतीयैकवचने ‘मान्धात्रा’
समासः
समासः नास्ति — इक्ष्वाकुवंश्यस्य राज्ञः नाम
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘मान्धातृ’ इत्यस्य रूपम्)
प्रायश्चित्त १८.३४ पापशान्त्यर्थं विहितं कर्म
सन्धिः
प्रायः + चित्त → प्रायश्चित्त — विसर्जनीयस्य सकारः, ततः श्चुत्वेन शकारः
समासः
प्रायसः चित्तम् — षष्ठीतत्पुरुषः (निरुक्तिपक्षे)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
वागुरा १८.३७ मृगबन्धनजालम्
सन्धिः
वागुरा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘वागुराभिः’ इति रूपेण)
विस्रब्ध १८.३८ विश्वस्तः, निःशङ्कः
सन्धिः
वि + स्रब्ध → विस्रब्ध — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘स्रम्भ्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (मृगाणां विशेषणम्)
धर्मकोविद १८.४० धर्मे निपुणाः, धर्मज्ञाः
सन्धिः
धर्म + कोविद → धर्मकोविद — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मे कोविदाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (राजर्षीणां विशेषणम्)
पितृपैतामह १८.४३ पितृपितामहपरम्परागतः
सन्धिः
पितृ + पैतामह → पितृपैतामह — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पितुः पितामहस्य च सम्बन्धी — द्वन्द्वगर्भः तद्धितान्तः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (धर्मस्य विशेषणम्)
दृष्टार्थतत्त्वज्ञ १८.४७ पदार्थानां यथार्थस्वरूपज्ञः
सन्धिः
दृष्ट + अर्थ → दृष्टार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दृष्टानाम् अर्थानां तत्त्वं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
व्यतिक्रान्तपुरस्कृत १८.४८ धर्मोल्लङ्घिनाम् अग्रगण्यः
सन्धिः
वि + अति + क्रान्त → व्यतिक्रान्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
व्यतिक्रान्तेषु पुरस्कृतः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पङ्कलग्न १८.४९ कर्दमे निमग्नः
सन्धिः
पङ्क + लग्न → पङ्कलग्न — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पङ्के लग्नः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (द्विपस्य विशेषणम्)
कनकाङ्गद १८.५० सुवर्णबाहुभूषणधारी
सन्धिः
कनक + अङ्गद → कनकाङ्गद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कनकस्य अङ्गदं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (अङ्गदस्य विशेषणम्)
पीताम्बु १८.५१ यस्य जलं पीतम्
सन्धिः
पीत + अम्बु → पीताम्बु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पीतम् अम्बु यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (तटाकस्य विशेषणम्)
तारेय १८.५२ तारायाः पुत्रः, अङ्गदः
सन्धिः
तारा + ढक् → तारेय — तद्धिते वृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — मातृनाम्नः अपत्यार्थकं तद्धितरूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मद्दोष १८.५५ मम अपराधः
सन्धिः
मद् + दोष → मद्दोष — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मम दोषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पूर्वपदम् ‘मद्दोषकृतदोषाम्’ इति बहुव्रीहौ
चित्तानुवर्तिन् १८.५६ अभिप्रायम् अनुसरन्
सन्धिः
चित्त + अनुवर्तिन् → चित्तानुवर्तिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
चित्तम् अनुवर्तते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘चित्तानुवर्तिना’ इति रूपेण)
व्यक्तदर्शन १८.५९ स्पष्टज्ञानः, प्रकटितविवेकः
सन्धिः
वि + अक्त → व्यक्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); व्यक्त + दर्शन → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
व्यक्तं दर्शनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
विगतकल्मष १८.६२ निष्पापः
सन्धिः
विगत + कल्मष → विगतकल्मष — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगतं कल्मषं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
हर्यग्र्य १८.६३ वानरश्रेष्ठ
सन्धिः
हरि + अग्र्य → हर्यग्र्य — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
हरिषु अग्र्यः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
रणावमर्दिन् १८.६५ युद्धे शत्रुमर्दकः
सन्धिः
रण + अवमर्दिन् → रणावमर्दिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रणे अवमर्दयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘रणावमर्दिनः’ इति रूपेण)
शराभितप्त १८.६६ बाणेन संतप्तः
सन्धिः
शर + अभितप्त → शराभितप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शरेण अभितप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘शराभितप्तेन’ इति रूपेण)