॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्ड · सर्ग 12

किष्किन्धाकाण्ड — सर्ग 12

सालवृक्षों का भेदन और वाली-सुग्रीव का पहला युद्ध

एक ही बाण से सात सालवृक्षों का भेदन, किष्किन्धा की ओर प्रस्थान, दोनों भाइयों का युद्ध, समानता के कारण राम का रुक जाना, गजपुष्पी की माला से पहचान

सुग्रीवस्य प्रार्थनां श्रुत्वा रामः प्रत्ययार्थं धनुः गृहीत्वा एकेन एव बाणेन सप्त सालान् गिरिं भूमिं च भित्त्वा तं शरं पुनः तूणं प्रवेशयति। विस्मितः सुग्रीवः मूर्ध्ना प्रणम्य रामं स्तौति, वालिवधं च याचते। रामः तं परिष्वज्य किष्किन्धां गन्तुम् आदिशति — ‘त्वम् अग्रतः गत्वा भ्रातृगन्धिनं वालिनम् आह्वय’ इति। वृक्षैः आत्मानम् आवृत्य ते गहने वने तिष्ठन्ति; सुग्रीवः घोरं नदति, वाली च अस्ततटात् भास्करः इव निष्पतति। तयोः सुतुमुलं युद्धं भवति। किन्तु उभौ अन्योन्यसदृशौ इति रामः सुग्रीवं वालिनं वा न अवगच्छति, अतः शरं न मुञ्चति। भग्नः सुग्रीवः ऋष्यमूकं प्रद्रवति, वाली च शापभयात् ‘मुक्तः असि’ इति उक्त्वा निवर्तते। लज्जितः सुग्रीवः रामम् आक्षिपति; रामः च अलंकारवेषप्रमाणगतिस्वरादिभिः तयोः सादृश्यं वर्णयन् कारणं निवेदयति, ‘दत्ताभयवधः पातकम्’ इति च वदति। ततः सः अभिज्ञानं कर्तुम् आदिशति; लक्ष्मणः गिरितटजां गजपुष्पीलतां सुग्रीवस्य कण्ठे स्थापयति, यया सः ससंध्यः तोयदः इव शोभते। एवं रामवाक्यसमाहितः सुग्रीवः पुनः किष्किन्धां गच्छति।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१सप्तसालभेदनं सुग्रीवस्य विस्मयश्च

१एतच्च वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम्।
प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम्॥
Hearing this well-spoken request of Sugrīva, the greatly glorious Rāma took up his bow to give him proof.

२स गृहीत्वा धनुर्घोरं शरमेकं च मानदः।
सालमुद्दिश्य चिक्षेप पूरयन्स रवैर्दिशः॥
That giver of honour took that dreadful bow and a single arrow, and aimed and loosed it at the sāla trees, filling the quarters with the twang of his bowstring.

३स विसृष्टो बलवता बाणः स्वर्णपरिष्कृतः।
भित्त्वा सालान्गिरिप्रस्थं समं भूमिं विवेश ह॥
Released by that mighty one, the arrow decked with gold pierced the sāla trees on the mountain slope all together and entered the earth.

४सायकस्तु मुहूर्तेन सालान्भित्त्वा महाजवः।
निष्पत्य च पुनस्तूणं तमेव प्रविवेश ह॥
In a moment that swift shaft, having pierced the sālas, split the nether world, and flying out again returned at once into his quiver.

५तान्दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान्सालान्वानरपुङ्गवः।
रामस्य शरवेगेन विस्मयं परमं गतः॥
Seeing those seven sālas pierced through by the speed of Rāma's arrow, that bull among monkeys was seized with the greatest wonder.

६स मूर्ध्ना न्यपतद्भूमौ प्रलम्बीकृतभूषणः।
सुग्रीवः परमप्रीतो राघवाय कृताञ्जलिः॥
Sugrīva fell head foremost to the ground, his ornaments hanging down, and, supremely delighted, folded his hands to Rāghava.

सुग्रीव का वह सुन्दर ढंग से कहा गया वचन सुनकर महातेजस्वी राम ने विश्वास दिलाने के लिए ही धनुष उठाया। भयंकर धनुष और एक बाण लेकर, प्रत्यंचा की टंकार से दिशाओं को भरते हुए, मान देने वाले राम ने सालवृक्ष को लक्ष्य करके बाण छोड़ा। उन बलवान द्वारा छोड़ा गया वह स्वर्ण-जटित बाण पर्वत के ढलान पर सालवृक्षों को एक साथ बेधकर धरती में घुस गया। महावेग वाला वह बाण क्षण भर में सालवृक्षों को बेधकर और रसातल को भी भेदकर फिर निकलकर उसी तरकश में लौट आया। ‘क्षण भर में’ इस पद से समय की अल्पता और ‘फिर तरकश में लौट आया’ इससे बाण की दिव्यता सूचित की गई है — जो छोड़े जाने के बाद अपने आप लौट आए, वह साधारण बाण नहीं है। उन सात बिंधे हुए सालवृक्षों को देखकर वानरश्रेष्ठ सुग्रीव राम के बाण के वेग से परम विस्मय में पड़ गए। अत्यन्त प्रसन्न सुग्रीव, जिनके आभूषण लटक गए थे, सिर के बल धरती पर गिर पड़े और राघव के सामने हाथ जोड़कर खड़े हो गए। आभूषणों के लटकने से प्रणाम की गहराई चित्रित की गई है; जो संशय पहले वचन से कहा गया था, वह एक ही कर्म से दूर हो गया। यहाँ ध्यान देने योग्य है कि सुग्रीव ने दो परीक्षाएँ बताई थीं, और राम दोनों को पूरा करते हैं; पिछले सर्ग के अन्त में हड्डियों को फेंका गया, और यहाँ सालवृक्षों का भेदन हुआ। ‘एक साथ’ इस पद से सूचित होता है कि सातों सालवृक्ष क्रम से नहीं, एक साथ ही बेधे गए; इससे यह वाली के कर्म से भी बढ़कर सिद्ध होता है, क्योंकि उसने एक-एक करके बेधा था। बाण का पृथ्वी को भेदना और रसातल तक जाना दिव्यास्त्र का लक्षण है; और उसका अपने आप तरकश में लौट आना तो अलौकिक ही है।

Hearing Sugrīva's well-spoken request, glorious Rāma took up his bow to give him proof. That giver of honour took his dreadful bow and a single arrow, aimed at the sāla trees and let fly, filling the quarters with the twang of his bowstring. Loosed by that mighty arm, the gold-adorned arrow pierced all the sālas on the mountainside together and plunged into the earth; in a moment that swift shaft split through the sālas, broke into the underworld, and flew back out again straight into his quiver. "In a moment" tells how short the time was, and an arrow that returns of itself to the quiver is no ordinary arrow: to pierce the earth and reach the underworld is the mark of a divine weapon, and its return is beyond anything in this world. Seeing the seven sālas pierced by the speed of Rāma's arrow, the bull among monkeys was filled with utter wonder. Overjoyed, Sugrīva threw himself headlong to the ground, his ornaments trailing, and folded his hands to Rāghava — the trailing ornaments show how deep his bow was. The doubt he had put into words was removed by a single deed. Note that Sugrīva had named two tests and Rāma has met both: the throwing of the bones at the end of the last sarga and here the piercing of the sālas. "All together" means the seven trees were pierced at once, not one by one, which surpasses even Vālī's feat, for he pierced them one at a time.

त्रुटि बताएँ

२सुग्रीवस्य स्तुतिः प्रार्थना च

७इदं चोवाच धर्मज्ञं कर्मणा तेन हर्षितः।
रामं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरमवस्थितम्॥
Gladdened by that deed, he said this to Rāma, knower of dharma, the best of all who understand weapons, the hero who stood there:

८सेन्द्रानपि सुरान्सर्वांस्त्वं बाणैः पुरुषर्षभ।
समर्थः समरे हन्तुं किं पुनर्वालिनं प्रभो॥
“With your arrows, bull among men, you are able to kill in battle all the gods together with Indra; how much more Vālī, my lord!

९येन सप्त महासाला गिरिर्भूमिश्च दारिताः।
बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः॥
When by a single arrow seven great sālas, a mountain and the earth have been split, Kākutstha, who will stand before you in battle?

१०अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिरद्य परा मम।
सुहृदं त्वां समासाद्य महेन्द्रवरुणोपमम्॥
Today my sorrow has gone and my joy is supreme, for I have found in you a friend the equal of great Indra and of Varuṇa.

११तमद्यैव प्रियार्थं मे वैरिणं भ्रातृरूपिणम्।
वालिनं जहि काकुत्स्थ मया बद्धोऽयमञ्जलिः॥
Then this very day, for my sake, kill that enemy of mine who wears a brother's shape — kill Vālī, Kākutstha; I fold my hands to you.”

१२ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवं प्रियदर्शनम्।
प्रत्यवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुगतं वचः॥
Then Rāma embraced Sugrīva, who was pleasing to look upon, and that greatly wise one answered him with words approved by Lakṣmaṇa:

उस कर्म से हर्षित होकर सुग्रीव ने सामने खड़े धर्मज्ञ, सब अस्त्रों के जानकारों में श्रेष्ठ, शूर राम से यह कहा — ‘हे पुरुषश्रेष्ठ, आप अपने बाणों से इन्द्र सहित सब देवताओं को भी युद्ध में मारने में समर्थ हैं; हे प्रभु, फिर वाली की तो बात ही क्या! जिनके एक ही बाण से सात महान सालवृक्ष, पर्वत और धरती विदीर्ण हो गए, हे काकुत्स्थ, युद्ध में आपके सामने कौन टिक सकेगा? आज मेरा शोक दूर हो गया, आज मुझे परम प्रसन्नता है, क्योंकि महेन्द्र और वरुण के समान आपको मैंने मित्र के रूप में पा लिया है। हे काकुत्स्थ, मेरा प्रिय करने के लिए आज ही भाई के रूप में मेरे उस शत्रु वाली को मार डालिए; मैं आपके सामने हाथ जोड़ता हूँ।’ ‘भाई के रूप में’ इस एक पद से सुग्रीव अपने दुःख का सार कह देते हैं — रूप से भाई, पर कर्म से शत्रु। तब महाबुद्धिमान राम ने प्रियदर्शन सुग्रीव को गले लगाकर लक्ष्मण द्वारा भी समर्थित वचन कहा। यहाँ आलिंगन वाणी से भी अधिक कहता है — मित्रता कर्म से ही प्रकट हुई। सुग्रीव की स्तुति में क्रम देखने योग्य है — पहले सामान्य बात (इन्द्र सहित देवताओं को भी मारने में समर्थ), फिर विशेष (फिर वाली की तो बात ही क्या), फिर प्रत्यक्ष प्रमाण (सात सालवृक्ष, पर्वत और धरती एक ही बाण से विदीर्ण), और अन्त में प्रार्थना। यही उचित वाक्य-रचना है। ‘आज मेरा शोक दूर हो गया’ इस वचन से सूचित होता है कि सुग्रीव का लम्बे समय का दुःख क्षण भर में मिट गया; और ‘महेन्द्र और वरुण के समान’ इन दो उपमाओं से राम का तेज और गाम्भीर्य दोनों कहे गए हैं।

Delighted by that deed, he said to Rāma, the hero who knew dharma and was the best of all masters of weapons: "With your arrows, bull among men, you could kill all the gods with Indra in battle — how much more Vālī, my lord! When one arrow has split seven great sālas, a mountain and the earth, Kākutstha, who could stand before you in battle? Today my grief is gone and my joy is complete, for I have found in you a friend the equal of great Indra and Varuṇa. Then this very day, for my sake, kill Vālī, that enemy of mine who only wears a brother's shape; I fold my hands to you, Kākutstha." In that one phrase Sugrīva names the heart of his sorrow: a brother in form, an enemy in deed. His praise runs in proper order — first the general (you could kill the gods with Indra), then the particular (how much more Vālī), then the visible proof (seven sālas, a mountain and the earth split by one arrow), and last the request. "Today my grief is gone" shows a long sorrow ended in an instant, and the two comparisons, Indra and Varuṇa, name both Rāma's splendour and his depth. Then Rāma, in his great wisdom, embraced the handsome Sugrīva and answered him with words Lakṣmaṇa approved; the embrace said more than words, showing friendship in action.

त्रुटि बताएँ

३किष्किन्धागमनम् आह्वानं वालिनः निर्गमनं च

१३अस्माद्गच्छाम किष्किन्धां क्षिप्रं गच्छ त्वमग्रतः।
गत्वा चाह्वय सुग्रीव वालिनं भ्रातृगन्धिनम्॥
“Let us go from here to Kiṣkindhā; go quickly ahead of us, and when you have arrived, Sugrīva, challenge Vālī, who is a brother only in name.”

१४सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम्।
वृक्षैरात्मानमावृत्य ह्यतिष्ठन्गहने वने॥
They all went swiftly to Kiṣkindhā, the city of Vālī, and covering themselves with trees they took their stand in the dense wood.

१५सुग्रीवोऽप्यनदद्घोरं वालिनो ह्वानकारणात्।
गाढं परिहितो वेगान्नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम्॥
Sugrīva then roared terribly to call Vālī out, having girt himself tightly, and with the force of his cries he seemed to split the sky.

१६तं श्रुत्वा निनदं भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः।
निष्पपात सुसंरब्धो भास्करोऽस्ततटादिव॥
Hearing that roar of his brother, the mighty Vālī grew furious and rushed out in a rage, like the sun from the slope of the western mountain.

राम ने कहा — ‘हे सुग्रीव, यहाँ से हम किष्किन्धा चलते हैं; तुम शीघ्र आगे जाओ, और जाकर भाई कहलाने भर वाले वाली को ललकारो।’ ‘भ्रातृगन्धी’ (जिसमें भाई होने की गन्ध भर बची हो) यह पद तीखा है — जिसमें भाईपन की केवल गन्ध बची है, भाव नहीं। तब वे सब शीघ्रता से वाली की नगरी किष्किन्धा जाकर वृक्षों से अपने को छिपाकर घने वन में ठहर गए। और सुग्रीव ने कमर कसकर वाली को ललकारने के लिए भयंकर गर्जना की, मानो वेग से अपने नाद द्वारा आकाश को चीर रहे हों। ‘कमर कसकर’ इस पद से युद्ध की तैयारी और ‘मानो आकाश को चीरते हुए’ इससे नाद की प्रबलता सूचित की गई है। भाई की वह गर्जना सुनकर महाबली वाली क्रुद्ध और अत्यन्त उत्तेजित होकर, अस्ताचल के तट से सूर्य की भाँति निकल पड़ा। अस्ताचल से उतरते सूर्य की उपमा यहाँ सार्थक है — तेजस्वी होकर भी वह अस्त की ओर ही जा रहा है; यह भावी वध की सूचना है। ‘वृक्षों से अपने को छिपाकर’ इस पद से राम की छिपी हुई स्थिति पहली बार सूचित की गई है, जो आगे विवाद का विषय बनेगी। और ‘शीघ्र आगे जाओ’ इस आदेश से राम स्पष्ट कर देते हैं कि वे स्वयं पीछे ही रहेंगे; सुग्रीव उस समय इस पर विचार नहीं करते।

"Let us go from here to Kiṣkindhā," said Rāma. "Go quickly ahead of us, Sugrīva, and when you get there challenge Vālī, who is a brother only in name." The phrase is sharp: in Vālī only the smell of brotherhood remains, not its feeling. Rāma's order to go ahead also makes clear that he himself will stay behind, though Sugrīva does not consider this at the time. They all went swiftly to Vālī's city, Kiṣkindhā, and stood in the thick wood, hidden among the trees — the first mention of Rāma's concealment, which will later become a matter of dispute. Then Sugrīva, girding himself tightly for battle, gave a terrible roar to call Vālī out, as if splitting the sky with the force of his cries. Hearing his brother's roar, mighty Vālī grew furious and rushed out in a rage, like the sun coming down the slope of the western mountain. The image is apt: splendid as he is, he is heading for his setting — a hint of the death to come.

त्रुटि बताएँ

४भ्रात्रोः युद्धं रामस्य सन्देहः सुग्रीवस्य पलायनं च

१७ततः सुतुमुलं युद्धं वालिसुग्रीवयोरभूत्।
गगने ग्रहयोर्घोरं बुधाङ्गारकयोरिव॥
Then a most tumultuous fight took place between Vālī and Sugrīva, terrible as that of two planets in the sky, of Mercury and Mars.

१८तलैरशनिकल्पैश्च वज्रकल्पैश्च मुष्टिभिः।
जघ्नतुः समरेऽन्योन्यं भ्रातरौ क्रोधमूर्च्छितौ॥
With palms like thunderbolts and fists like the vajra the two brothers, senseless with anger, struck each other in that combat.

१९ततो रामो धनुष्पाणिस्तावुभौ समुदैक्षत।
अन्योन्यसदृशौ वीरावुभौ देवाविवाश्विनौ॥
Then Rāma, bow in hand, looked closely at them both: the two heroes were like each other, like the two divine Aśvins.

२०यन्नावगच्छत्सुग्रीवं वालिनं वापि राघवः।
ततो न कृतवान्बुद्धिं मोक्तुमन्तकरं शरम्॥
Since Rāghava could not tell which was Sugrīva and which was Vālī, he did not make up his mind to release the death-dealing arrow.

२१एतस्मिन्नन्तरे भग्नः सुग्रीवस्तेन वालिना।
अपश्यन्राघवं नाथमृष्यमूकं प्रदुद्रुवे॥
Meanwhile Sugrīva was broken by Vālī, and, not seeing Rāghava his protector, he fled towards Ṛśyamūka.

२२क्लान्तो रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः।
वालिनाभिद्रुतः क्रोधात्प्रविवेश महावनम्॥
Exhausted, his limbs drenched with blood and battered by the blows, pursued in fury by Vālī, he entered that great forest.

फिर वाली और सुग्रीव में अत्यन्त तुमुल युद्ध हुआ, जो आकाश में बुध और मंगल ग्रहों के युद्ध के समान भयंकर था। वज्र-जैसे थप्पड़ों और वज्र-जैसे मुक्कों से क्रोध में बेसुध दोनों भाई युद्ध में एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे। तब हाथ में धनुष लिए राम ने उन दोनों को देखा — दोनों वीर एक-दूसरे के समान थे, जैसे दोनों अश्विनीकुमार देवता हों। राघव यह नहीं पहचान सके कि कौन सुग्रीव है और कौन वाली, इसलिए उन्होंने प्राणान्तक बाण छोड़ने का निश्चय नहीं किया। इसी बीच वाली ने सुग्रीव को परास्त कर दिया; अपने रक्षक राघव को न देखकर वे ऋष्यमूक की ओर भाग चले। थके हुए, रक्त से भीगे अंगों वाले, प्रहारों से जर्जर हुए सुग्रीव क्रोध से पीछा करते वाली से बचकर महावन में घुस गए। यहाँ कवि राम की निष्क्रियता को भी सकारण बनाते हैं — समानता ही उनकी रुकावट थी, विमुखता नहीं; फिर भी सुग्रीव को यह ज्ञात नहीं था, इसलिए उनका क्षोभ स्वाभाविक है। युद्ध के वर्णन में दो उपमाएँ प्रयुक्त हैं — बुध और मंगल ग्रहों का युद्ध, और अश्विनीकुमारों की समानता; पहली से युद्ध की भयंकरता और दूसरी से दोनों योद्धाओं में भेद कर पाने की असम्भवता सूचित होती है। अश्विनीकुमार दोनों देवता समान रूप वाले प्रसिद्ध हैं, अतः यह उपमा समानता का प्रमाण ही है। ‘थप्पड़ों’ और ‘मुक्कों’ से दोनों वानरों का बिना शस्त्रों का युद्ध दिखाया गया है। ‘क्रोध में बेसुध’ इस पद से दोनों के विवेक का नाश कहा गया है — इसी से समानता और भी दुर्भेद्य हो गई, क्योंकि क्रोध में मुख की चेष्टाएँ भी एक-सी हो जाती हैं।

Then a tumultuous battle broke out between Vālī and Sugrīva, as terrible as a war in the sky between the planets Mercury and Mars. Senseless with rage, the two brothers struck each other with palms like thunderbolts and fists like the vajra — the weaponless fighting of monkeys. Then Rāma, bow in hand, looked closely at them both: the two heroes were as like each other as the divine Aśvins. Since Rāghava could not tell which was Sugrīva and which Vālī, he did not decide to loose his death-dealing arrow. Meanwhile Vālī broke Sugrīva, and, not seeing Rāghava, his protector, he fled towards Ṛṣyamūka. Exhausted, his body drenched in blood and battered by the blows, pursued by the furious Vālī, he entered the great forest. The poet gives Rāma good reason for not acting: it was the likeness that stopped him, not reluctance; yet Sugrīva did not know this, so his distress was natural. Two images serve the battle: the war of the planets shows its fury, and the Aśvins, famous as twin gods alike in form, prove that the two fighters could not be told apart. "Senseless with anger" shows that both had lost all judgement, and that made the likeness harder still to see through, since in anger even their faces and gestures became the same.

त्रुटि बताएँ

५वालिनः निवर्तनं सुग्रीवस्य आक्षेपश्च

२३तं प्रविष्टं वनं दृष्ट्वा वाली शापभयात्ततः।
मुक्तो ह्यसि त्वमित्युक्त्वा स निवृत्तो महाबलः॥
Seeing him enter that wood, Vālī, from fear of the curse, said, “You are let off,” and the mighty one turned back.

२४राघवोऽपि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता।
तदेव वनमागच्छत्सुग्रीवो यत्र वानरः॥
Rāghava too, with his brother and with Hanumān, came to that same wood where the monkey Sugrīva was.

२५तं समीक्ष्यागतं रामं सुग्रीवः सहलक्ष्मणम्।
ह्रीमान्दीनमुवाचेदं वसुधामवलोकयन्॥
Seeing Rāma arrive with Lakṣmaṇa, Sugrīva, ashamed, looked down at the ground and said this piteously:

२६आह्वयस्वेति मामुक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम्।
वैरिणा घातयित्वा च किमिदानीं त्वया कृतम्॥
“You told me to challenge him and showed me your prowess; and then you let my enemy beat me. What is this that you have now done?

२७तामेव वेलां वक्तव्यं त्वया राघव तत्त्वतः।
वालिनं न निहन्मीति ततो नाहमितो व्रजे॥
You should have told me the truth at that very moment, Rāghava — ‘I shall not kill Vālī’ — and then I would not have gone from here.”

२८तस्य चैवं ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।
करुणं दीनया वाचा राघवः पुनरब्रवीत्॥
As the great-souled Sugrīva spoke thus pitifully in a wretched voice, Rāghava answered him again:

सुग्रीव को वन में घुसा देखकर वाली शाप के भय से ‘तू बच गया’ कहकर वहाँ से लौट गया। महाबली होकर भी वह मुनि के वचन के कारण सीमा लाँघ नहीं सकता — इस प्रकार ग्यारहवें सर्ग का शाप यहाँ फलित होता है। राघव भी भाई लक्ष्मण और हनुमान के साथ उसी वन में आए, जहाँ वानर सुग्रीव थे। लक्ष्मण सहित आए राम को देखकर लज्जित सुग्रीव धरती की ओर देखते हुए दीन भाव से बोले — ‘ललकारो, यह मुझसे कहकर, अपना पराक्रम दिखाकर, फिर मुझे शत्रु से पिटवाकर, अब आपने यह क्या किया? हे राघव, आपको उसी समय सच-सच कह देना चाहिए था कि मैं वाली को नहीं मारूँगा; तब मैं यहाँ से जाता ही नहीं।’ ‘धरती की ओर देखते हुए’ इस पद से लज्जा और ‘दीन भाव से’ इससे क्षोभ सूचित किया गया है। वे क्रोध से फटकारते नहीं, बल्कि व्यथा से ही पूछते हैं — इससे उनकी मित्रता अक्षुण्ण बनी रहती है। वाली का वचन ‘तू बच गया’ दो प्रकार से ध्वनित होता है — एक ओर वह सुग्रीव को जीवित छोड़ देता है, दूसरी ओर अपनी असमर्थता ही प्रकट करता है; शाप के भय से वह सीमा लाँघ नहीं सकता। ‘उसी समय’ इस पद से सुग्रीव समय का महत्त्व दिखाते हैं — बाद में कही गई बात किसी काम की नहीं होती।

Seeing him enter that forest, Vālī, for fear of the curse, said, "You are let off," and the mighty one turned back — here the curse of the eleventh sarga bears fruit, for strong as he is he cannot cross the boundary set by the sage's word. His words carry two meanings: on one side he spares Sugrīva's life, on the other he reveals his own helplessness. Rāghava too, with his brother and Hanumān, came to the same forest where Sugrīva was. Seeing Rāma arrive with Lakṣmaṇa, Sugrīva, ashamed, looked down at the ground and said piteously: "You told me to challenge him and showed me your prowess, and then you let my enemy beat me. What is this you have done? You should have told me the truth at that very moment, Rāghava — 'I will not kill Vālī' — and then I would not have left this place." Looking at the ground shows his shame, his piteous tone his distress; he does not rebuke in anger but asks in pain, and so his friendship remains unbroken. "At that very moment" stresses that words spoken afterwards are of no help.

त्रुटि बताएँ

६रामस्य कारणनिवेदनं धर्मवचनं च

२९सुग्रीव श्रूयतां तात क्रोधश्च व्यपनीयताम्।
कारणं येन बाणोऽयं स मया न विसर्जितः॥
“Listen, dear Sugrīva, and let your anger be put away; hear the reason why I did not loose this arrow.

३०अलंकारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च।
त्वं च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम्॥
In ornament, in dress, in size and in gait, Sugrīva, you and Vālī are like one another.

३१स्वरेण वर्चसा चैव प्रेक्षितेन च वानर।
विक्रमेण च वाक्यैश्च व्यक्तिं वां नोपलक्षये॥
In voice, in lustre, in the way you look, monkey, in valour and in speech as well, I could see no distinction between you.

३२ततोऽहं रूपसादृश्यान्मोहितो वानरोत्तम।
नोत्सृजामि महावेगं शरं शत्रुनिबर्हणम्॥
So, bewildered by the likeness of your forms, best of monkeys, I did not let fly the swift arrow that destroys enemies,

३३जीवितान्तकरं घोरं सादृश्यात्तु विशङ्कितः।
मूलघातो न नौ स्याद्धि द्वयोरिति कृतो मया॥
the dreadful shaft that ends life; I held back in doubt because of the resemblance, thinking that there must be no root-and-branch destruction of us both.

३४त्वयि वीर विपन्ने हि अज्ञानाल्लाघवान्मया।
मौढ्यं च मम बाल्यं च ख्यापितं स्यात्कपीश्वर॥
For if you, hero, had perished through my ignorance and rashness, my folly and childishness would have been proclaimed, lord of monkeys.

३५दत्ताभयवधो नाम पातकं महदद्भुतम्।
अहं च लक्ष्मणश्चैव सीता च वरवर्णिनी॥
To kill one to whom safety has been promised is a sin, monstrous and strange. I, Lakṣmaṇa and the fair Sītā —

३६त्वदधीना वयं सर्वे वनेऽस्मिञ्छरणं भवान्।
तस्माद्युध्यस्व भूयस्त्वं मा माशङ्कीश्च वानर॥
all of us depend on you; in this forest you are our refuge. Therefore fight once more, and do not doubt me, monkey.

इस प्रकार दीन वाणी में करुण बातें कहते हुए महात्मा सुग्रीव से राघव ने फिर कहा — ‘हे तात सुग्रीव, सुनो और अपना क्रोध दूर करो; जिस कारण मैंने यह बाण नहीं छोड़ा, वह सुनो। अलंकार, वेश, कद और चाल में तुम और वाली एक-दूसरे के समान हो। स्वर, तेज, दृष्टि, पराक्रम और बोलचाल में भी मैं तुम दोनों में भेद नहीं पहचान पाया। हे वानरश्रेष्ठ, इसलिए रूप की समानता से भ्रमित होकर मैंने शत्रुओं का नाश करने वाला, महावेगवान, प्राणान्तक, भयंकर बाण नहीं छोड़ा; समानता से शंकित होकर मैंने ऐसा किया कि कहीं हम दोनों का मूल ही नष्ट न हो जाए। हे वीर, हे कपीश्वर, यदि अनजाने में और जल्दबाज़ी में मुझसे तुम मारे जाते, तो मेरी मूढ़ता और बचपना ही प्रकट होता। जिसे अभय दिया गया हो, उसका वध करना तो बड़ा भयंकर पाप है। मैं, लक्ष्मण और सुन्दरी सीता — हम सब तुम्हारे अधीन हैं; इस वन में तुम्हीं हमारे आश्रय हो। इसलिए तुम फिर से युद्ध करो, और हे वानर, मुझ पर शंका मत करो।’ यहाँ राम केवल कारण ही नहीं बताते, बल्कि अपना अपराध मानकर मानो क्षमा-सी माँगते हैं — यही महान पुरुषों की रीति है। राम के उत्तर में समानता के नौ अंश गिनाए गए हैं — अलंकार, वेश, कद, चाल, स्वर, तेज, दृष्टि, पराक्रम और बोलचाल; इतने विस्तार से कोई अन्य कवि समानता का वर्णन नहीं करता। इससे सिद्ध होता है कि राम का रुकना शिथिलता नहीं, बल्कि सूक्ष्म परीक्षण का फल था। ‘मूलघात’ (मूल का नाश) इस पद से वे बड़ा भय सूचित करते हैं — एक बाण के व्यर्थ जाने पर दोनों ही भाई नष्ट हो सकते थे। ‘अभय-प्राप्त का वध पाप है’ यह धर्म-वचन तो राम के स्वभाव का मूल है; ये चार श्लोक समीक्षित संस्करण में नहीं हैं, किन्तु वल्गेट में वे राम की धर्मनिष्ठा को दृढ़ करते हैं।

To great-souled Sugrīva, speaking so pitifully in a broken voice, Rāghava replied: "Listen, dear Sugrīva, and put away your anger; hear why I did not loose this arrow. In ornament, dress, size and gait you and Vālī are alike. In voice, in lustre, in the way you look, in valour and in speech I could see no difference between you. So, bewildered by the likeness of your forms, best of monkeys, I did not let fly that swift, terrible arrow that destroys enemies and ends life; I held back in doubt because of the resemblance, so that we should not both be ruined at the root. For if, hero, you had perished through my ignorance and haste, lord of monkeys, my folly and childishness would have been proclaimed to all. To kill one who has been promised safety is a monstrous and unheard-of sin. Lakṣmaṇa, the lovely Sītā and I — all of us depend on you; in this forest you are our refuge. So fight again, monkey, and do not doubt me." Rāma not only gives his reason but, imagining the wrong he might have done, all but begs forgiveness — the way of the great. He lists the likeness in detail — ornament, dress, size, gait, voice, lustre, look, valour and speech — so that his holding back is shown to be not slackness but the fruit of close scrutiny. "Ruin at the root" names the great danger: with one wasted arrow both brothers might have been lost. And the principle that killing one promised safety is a sin lies at the root of Rāma's character.

त्रुटि बताएँ

७प्रतिज्ञा, गजपुष्पीमाला, किष्किन्धाप्रत्यागमनं च

३७एतन्मुहूर्ते तु मया पश्य वालिनमाहवे।
निरस्तमिषुणैकेन चेष्टमानं महीतले॥
This very hour you shall see Vālī in battle, laid low by a single arrow of mine and writhing upon the ground.

३८अभिज्ञानं कुरुष्व त्वमात्मनो वानरेश्वर।
येन त्वामभिजानीयां द्वन्द्वयुद्धमुपागतम्॥
Make some mark for yourself, lord of monkeys, by which I may recognise you when you come to the single combat.”

३९गजपुष्पीमिमां फुल्लामुत्पाट्य शुभलक्षणाम्।
कुरु लक्ष्मण कण्ठेऽस्य सुग्रीवस्य महात्मनः॥
“Pluck this blossoming gajapuṣpī creeper of auspicious marks, Lakṣmaṇa, and put it on the neck of great-souled Sugrīva.”

४०ततो गिरितटे जातामुत्पाट्य कुसुमायुताम्।
लक्ष्मणो गजपुष्पीं तां तस्य कण्ठे व्यसर्जयत्॥
Then Lakṣmaṇa plucked the flower-laden creeper that grew on the mountain slope and hung that gajapuṣpī about his neck.

४१स तया शुशुभे श्रीमाँल्लतया कण्ठसक्तया।
मालयेव बलाकानां ससंध्य इव तोयदः॥
With that creeper clinging to his throat the glorious one shone like a cloud at twilight garlanded with a line of cranes.

४२विभ्राजमानो वपुषा रामवाक्यसमाहितः।
जगाम सह रामेण किष्किन्धां पुनराप सः॥
Radiant in body and strengthened by Rāma's words, he went with Rāma and reached Kiṣkindhā once more.

राम ने कहा — ‘इसी मुहूर्त में युद्ध में मेरे एक ही बाण से गिराए गए और धरती पर छटपटाते वाली को देखना। हे वानरेश्वर, तुम अपनी कोई पहचान बना लो, जिससे द्वन्द्वयुद्ध में उतरे तुम्हें मैं पहचान सकूँ।’ फिर उन्होंने लक्ष्मण को आदेश दिया — ‘हे लक्ष्मण, इस खिली हुई, शुभ लक्षणों वाली गजपुष्पी लता को उखाड़कर महात्मा सुग्रीव के गले में डाल दो।’ तब लक्ष्मण ने पर्वत के तट पर उगी, फूलों से भरी उस गजपुष्पी को उखाड़कर सुग्रीव के गले में डाल दिया। गले में पड़ी उस लता से वे शोभायमान सुग्रीव बगुलों की पंक्ति से युक्त सन्ध्याकालीन मेघ के समान सुशोभित हुए। यह उपमा अत्यन्त रमणीय है — साँवला मेघ, श्वेत बगुलों की पंक्ति और सन्ध्या की लालिमा — इन तीनों के मेल-सी वानर के गले में फूली हुई लता थी। अन्त में शरीर से दमकते हुए, राम के वचन से आश्वस्त सुग्रीव राम के साथ जाकर फिर किष्किन्धा पहुँचे। ‘राम के वचन से आश्वस्त’ इस पद से सूचित होता है कि उनका बल बाहरी चिह्न नहीं, बल्कि राम का वचन ही है। पहचान की यह युक्ति यहाँ अत्यन्त व्यावहारिक है — जो समानता रुकावट का कारण थी, उसे दूर करने के लिए एक बाहरी चिह्न ही पर्याप्त है। लक्ष्मण यह कार्य करते हैं, जिससे उनका मौन और कर्तव्यनिष्ठा फिर से दिखाई गई है। लता का वर्णन भी केवल अलंकार नहीं है — गजपुष्पी के फूल श्वेत होते हैं और वानर साँवला है, अतः वह दूर से भी दिखाई देती है; इस प्रकार काव्य की शोभा और प्रयोजन एक साथ मिल गए हैं। सर्ग के अन्त में ‘फिर पहुँचे’ इस पद से पहले प्रयत्न की विफलता और दूसरे का आरम्भ सूचित किया गया है। इस प्रकार सर्ग पराजय से नहीं, बल्कि फिर से प्रस्थान के साथ समाप्त होता है; और यह सर्ग अनुष्टुप् छन्द में ही समाप्त हुआ है, लम्बे छन्द में नहीं, जो इस भाग में विरल है।

"This very hour you will see Vālī in battle, struck down by a single arrow of mine and writhing on the ground. Make some mark on yourself, lord of monkeys, by which I can recognise you when you enter the single combat." Then he told Lakṣmaṇa: "Pluck this flowering gajapuṣpī creeper of auspicious marks, Lakṣmaṇa, and put it round the neck of great-souled Sugrīva." Lakṣmaṇa plucked the flower-laden gajapuṣpī growing on the mountainside and hung it about his neck — his silent devotion to the task shown once more. With that creeper clinging to his throat the glorious monkey shone like a twilight cloud garlanded with a line of cranes. The image is lovely: dark cloud, white cranes and the glow of evening all meet in the flowering creeper round the monkey's neck. The idea of a mark is thoroughly practical: the likeness that held Rāma back is overcome by a single outward sign; and since the gajapuṣpī has white flowers and the monkey is dark, it can be seen even from afar, so poetic beauty and practical purpose come together. Radiant in body and made steady by Rāma's words — his real strength was Rāma's word, not the outward sign — Sugrīva went with Rāma and reached Kiṣkindhā once more. "Once more" marks the failure of the first attempt and the start of the second, so the sarga ends not in defeat but in a fresh setting out.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

४३ पदानि
प्रत्ययार्थम् १२.१ विश्वासोत्पादनाय
सन्धिः
प्रत्यय + अर्थम् → प्रत्ययार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रत्ययस्य अर्थः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः (‘अर्थ’ शब्दः प्रयोजनवाची)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् — क्रियाविशेषणवत् प्रयुक्तम्
कार्मुकम् १२.१ धनुः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कृमुक’ शब्दात् अण्प्रत्यये आदिवृद्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
मानदः १२.२ अन्येषां सम्मानं कुर्वन्
सन्धिः
मान + दः → मानदः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मानं ददाति इति — उपपदतत्पुरुषः (कप्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
रवैः १२.२ ज्यानिनादैः
सन्धिः
‘रवैः + दिशः’ इत्यत्र विसर्गस्य रेफादेशः — रवैर्दिशः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (करणे तृतीया)
स्वर्णपरिष्कृतः १२.३ सुवर्णेन अलङ्कृतः
सन्धिः
परि + कृतः → परिष्कृतः — सुडागमे सकारस्य षत्वम्
समासः
स्वर्णेन परिष्कृतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (बाणस्य विशेषणम्)
गिरिप्रस्थम् १२.३ पर्वतस्य समतलं पार्श्वम्
सन्धिः
गिरि + प्रस्थम् → गिरिप्रस्थम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गिरेः प्रस्थः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
महाजवः १२.४ महावेगः
सन्धिः
महा + जवः → महाजवः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
महान् जवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सायकस्य विशेषणम्)
तूणम् १२.४ इषुधिम्, बाणकोशम्
सन्धिः
‘पुनः + तूणम्’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारः — पुनस्तूणम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रविवेश’ इत्यनेन सह)
निर्भिन्नान् १२.५ सर्वथा विदारितान्
सन्धिः
निः + भिन्नान् → निर्भिन्नान् — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘भिद्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘निस्’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘सालान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रलम्बीकृतभूषणः १२.६ यस्य आभरणानि लम्बमानानि जातानि
सन्धिः
प्रलम्ब + ईकृत → प्रलम्बीकृत — च्विप्रत्यये ‘अ’ इत्यस्य ‘ई’
समासः
प्रलम्बीकृतानि भूषणानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
कृताञ्जलिः १२.६ बद्धाञ्जलिः
सन्धिः
कृत + अञ्जलिः → कृताञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सर्वास्त्रविदुषाम् १२.७ सर्वास्त्रज्ञानां मध्ये
सन्धिः
सर्व + अस्त्र → सर्वास्त्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सर्वाणि अस्त्राणि विदन्ति इति सर्वास्त्रविदः, तेषाम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (निर्धारणे षष्ठी)
सेन्द्रान् १२.८ इन्द्रसहितान्
सन्धिः
स + इन्द्रान् → सेन्द्रान् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
इन्द्रेण सहिताः, तान् — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘सुरान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुरुषर्षभ १२.८ हे पुरुषश्रेष्ठ
सन्धिः
पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
पुरुषेषु ऋषभः इव — उपमानोत्तरपदः कर्मधारयः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
रणाग्रतः १२.९ युद्धस्य पुरतः
सन्धिः
रण + अग्रतः → रणाग्रतः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रणस्य अग्रतः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
अव्ययम् (तसिल्प्रत्ययान्तम्)
महेन्द्रवरुणोपमम् १२.१० इन्द्रवरुणतुल्यम्
सन्धिः
महा + इन्द्र → महेन्द्र — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); वरुण + उपमम् → वरुणोपमम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
महेन्द्रवरुणयोः उपमा यस्य तम् — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘त्वाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
भ्रातृरूपिणम् १२.११ भ्रातुः रूपं धारयन्तम्
सन्धिः
भ्रातृ + रूपिणम् → भ्रातृरूपिणम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भ्रातुः रूपम् अस्य अस्ति इति, तम् — इनिप्रत्ययान्तः तत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वैरिणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
भ्रातृगन्धिनम् १२.१३ नाममात्रेण भ्रातरम्, भ्रातृत्वस्य गन्धमात्रयुक्तम्
सन्धिः
भ्रातृ + गन्धिनम् → भ्रातृगन्धिनम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भ्रातुः गन्धः मात्रम् अस्य अस्ति इति, तम् — इनिप्रत्ययान्तः बहुव्रीहिवत्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
ह्वानकारणात् १२.१५ आह्वानार्थम्
सन्धिः
ह्वान + कारणात् → ह्वानकारणात् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘ह्वे’ धातोः सम्प्रसारणे ‘ह्वान’
समासः
ह्वानं कारणं यस्य तस्मात् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ पञ्चमी)
परिहितः १२.१५ दृढं बद्धकटिवस्त्रः
सन्धिः
परि + हितः → परिहितः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘धा’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘परि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
सुसंरब्धः १२.१६ अत्यन्तं क्रुद्धः, उद्धतः
सन्धिः
सम् + रब्धः → संरब्धः — मकारस्य अनुस्वारः; ‘सु’ इति प्रादिः पूर्वम्। ‘भास्करः + अस्ततटात्’ इत्यत्र विसर्गस्य ओकारः, ततः अवग्रहः — भास्करोऽस्ततटादिव
समासः
सुष्ठु संरब्धः — प्रादिगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
सुतुमुलम् १२.१७ अत्यन्तं कोलाहलमयम्
सन्धिः
सु + तुमुलम् → सुतुमुलम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अतिशयेन तुमुलम् — प्रादिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘युद्धम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अशनिकल्पैः १२.१८ वज्रप्रायैः
सन्धिः
अशनि + कल्पैः → अशनिकल्पैः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अशनिः इव कल्पाः, तैः — ईषदसमाप्तौ कल्पप्प्रत्ययः, उपमानगर्भः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘तलैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
क्रोधमूर्च्छितौ १२.१८ क्रोधेन अचेतनप्रायौ
सन्धिः
क्रोध + मूर्च्छितौ → क्रोधमूर्च्छितौ — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘र्च्छ’ इति द्वित्वम्
समासः
क्रोधेन मूर्च्छितौ — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘भ्रातरौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
धनुष्पाणिः १२.१९ हस्तगतधनुष्कः
सन्धिः
धनुः + पाणिः → धनुष्पाणिः — विसर्गस्य षत्वम्
समासः
धनुः पाणौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
समुदैक्षत १२.१९ सम्यक् उद्दिश्य अपश्यत्
सन्धिः
सम् + उत् + ऐक्षत → समुदैक्षत — वृद्धिसन्धिः (अ + ई = ऐ) लङि अडागमेन सह
समासः
समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः लङ्, ‘सम् + उद्’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
अन्तकरम् १२.२० मृत्युकारकम्
सन्धिः
अन्त + करम् → अन्तकरम् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘मोक्तुम् + अन्तकरम्’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
समासः
अन्तं करोति इति, तम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जर्जरीकृतः १२.२२ क्षतविक्षतः कृतः
सन्धिः
जर्जर + ईकृतः → जर्जरीकृतः — च्विप्रत्यये ‘अ’ इत्यस्य ‘ई’
समासः
समासः नास्ति — च्व्यन्तात् ‘कृ’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
ह्रीमान् १२.२५ लज्जायुक्तः
सन्धिः
‘ह्री’ शब्दात् मतुप्प्रत्ययः; ‘ह्रीमान् + दीनम्’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
तत्त्वतः १२.२७ यथार्थतः, सत्यतः
सन्धिः
तत्त्व + तः → तत्त्वतः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘तत्त्व’ शब्दात् तसिल्प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम्
व्यपनीयताम् १२.२९ दूरीक्रियताम्
सन्धिः
वि + अप + नीयताम् → व्यपनीयताम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘नी’ धातोः कर्मणि लोट्, ‘वि + अप’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, कर्मणि प्रयोगः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
प्रेक्षितेन १२.३१ दृष्टिपातेन, अवलोकनप्रकारेण
सन्धिः
प्र + ईक्षितेन → प्रेक्षितेन — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं भावे
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
उत्सृजामि १२.३२ न मुञ्चामि, न क्षिपामि
सन्धिः
उत् + सृजामि → उत्सृजामि — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘न + उत्सृजामि’ इत्यत्र गुणसन्धिः (अ + उ = ओ) — नोत्सृजामि
समासः
समासः नास्ति — ‘सृज्’ धातोः लट्, ‘उद्’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (नञा सह)
शत्रुनिबर्हणम् १२.३२ शत्रुनाशकम्
सन्धिः
नि + बर्हणम् → निबर्हणम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शत्रून् निबर्हयति इति, तम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मूलघातः १२.३३ समूलविनाशः
सन्धिः
मूल + घातः → मूलघातः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मूलस्य घातः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विपन्ने १२.३४ विनष्टे, मृते
सन्धिः
वि + पन्ने → विपन्ने — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘पद्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘वि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी — ‘त्वयि विपन्ने’)
मौढ्यम् १२.३४ मूढता, अविवेकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘मूढ’ शब्दात् ष्यञ्प्रत्यये आदिवृद्धिः (ऊ → औ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
दत्ताभयवधः १२.३५ अभयं दत्त्वा तस्य एव हननम्
सन्धिः
दत्त + अभय → दत्ताभय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दत्तम् अभयं यस्मै सः दत्ताभयः, तस्य वधः — बहुव्रीहिगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अभिज्ञानम् १२.३८ पहिचानचिह्नम्, प्रत्यभिज्ञानसाधनम्
सन्धिः
अभि + ज्ञानम् → अभिज्ञानम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः ल्युट्प्रत्ययान्तम्, ‘अभि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
कुसुमायुताम् १२.४० पुष्पैः व्याप्ताम्
सन्धिः
कुसुम + आयुताम् → कुसुमायुताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
कुसुमैः आयुता, ताम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (लतायाः विशेषणम्)
कण्ठसक्तया १२.४१ गले लग्नया
सन्धिः
कण्ठ + सक्तया → कण्ठसक्तया — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कण्ठे सक्ता, तया — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘लतया’ इत्यस्य विशेषणम्)
ससंध्यः १२.४१ सन्ध्यारागयुक्तः
सन्धिः
स + संध्यः → ससंध्यः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सम् + धि’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
समासः
संध्यया सहितः — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘तोयदः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विभ्राजमानः १२.४२ देदीप्यमानः
सन्धिः
वि + भ्राजमानः → विभ्राजमानः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘भ्राज्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)