॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्ड · सर्ग 10

किष्किन्धाकाण्ड — सर्ग 10

सुग्रीव द्वारा वाली को मनाना और वाली का अस्वीकार

छत्र का समर्पण, धरोहर के रूप में रखे राज्य को लौटाना, सभा में वाली की फटकार, वाली का अपना कथन, सुग्रीव का निर्वासन, राम की प्रतिज्ञा

क्रोधसमाविष्टं प्रत्यागतं वालिनं सुग्रीवः हितकाम्यया प्रसादयति — ‘दिष्ट्या कुशली प्राप्तः असि’ इति अभिनन्द्य बहुशलाकं सवालव्यजनं छत्रं समर्पयति, आत्मनः वृत्तं च निवेदयति। अनन्तरं सः राज्यं न्यासभूतम् इति वदन् तत् प्रत्यर्पयति, शिरसा च याचते। किन्तु वाली तं विनिर्भर्त्स्य ‘धिक् त्वाम्’ इति उक्त्वा प्रकृतीः मन्त्रिणश्च समानीय सभायाम् एव परमगर्हितं वचनम् आह। तत्र सः स्वपक्षं कथयति — मायाविनः आह्वानम्, भ्रातुः अनुगमनम्, असुरस्य बिलप्रवेशः, सुग्रीवस्य द्वारि स्थापनम्, संवत्सरान्ते असुरवधः, रुधिरौघेण बिलपूरणम्, निष्क्रमणकाले पिहितं मुखम्, पादप्रहारैः तस्य भेदनम्, पुरे च सुग्रीवेण संरोधः इति। एवम् उक्त्वा वाली सुग्रीवम् एकवस्त्रेण निर्वासयति, तस्य भार्यां च हरति। हृतदारः सुग्रीवः मतङ्गशापरूपात् कारणान्तरात् दुराधर्षम् ऋष्यमूकं प्रविष्टः। कथाम् उपसंहरन् सः ‘अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य’ इति रामं याचते। रामः प्रहसन् इव प्रतिजानीते — अमोघाः शराः वालिनि पतिष्यन्ति, सुग्रीवं च सः शोकसागरात् तारयिष्यति इति।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१सुग्रीवस्य प्रसादनं छत्रसमर्पणं च

१ततः क्रोधसमाविष्टं संरब्धं तमुपागतम्।
अहं प्रसादयांचक्रे भ्रातरं हितकाम्यया॥
Then, as he came up full of wrath and fury, I sought to conciliate my brother, wishing only his good.

२दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश्च त्वया रिपुः।
अनाथस्य हि मे नाथस्त्वमेकोऽनाथनन्दन॥
“By good fortune you have returned safe, and the enemy has been slain by you. You alone are the protector of one who has none, the gladdener of the forlorn.

३इदं बहुशलाकं ते पूर्णचन्द्रमिवोदितम्।
छत्रं सवालव्यजनं प्रतीच्छस्व मया धृतम्॥
Accept this umbrella of many ribs, risen like the full moon, with its yak-tail fan, which I hold up for you.

४आर्तस्तत्र बिलद्वारि स्थितः संवत्सरं नृप।
दृष्ट्वा च शोणितं द्वारि बिलाच्चापि समुत्थितम्॥
Afflicted, I stood there at the mouth of the cave for a whole year, my king; and when I saw blood come welling up at the entrance from within,

५शोकसंविग्नहृदयो भृशं व्याकुलितेन्द्रियः।
अपिधाय बिलद्वारं शैलशृङ्गेण तत्तदा॥
my heart shaken with grief and my senses utterly confounded, I then closed the mouth of the cave with a crag of the mountain.

पिछले सर्ग के अन्त में वर्णित, क्रोध से भरा और उत्तेजित वाली आया; उस भाई को सुग्रीव ने हित की इच्छा से मनाना आरम्भ किया। उन्होंने कहा — ‘सौभाग्य से आप सकुशल लौट आए हैं और आपने शत्रु को मार डाला है; मुझ अनाथ के आप ही नाथ हैं, अनाथों को आनन्द देने वाले एकमात्र आप ही हैं।’ फिर वे राजचिह्न समर्पित करते हैं — ‘बहुत-सी तीलियों वाला, उदित पूर्ण चन्द्रमा जैसा, चँवर सहित यह छत्र जो मैंने धारण किया था, इसे स्वीकार कीजिए।’ यहाँ कवि दिखाते हैं कि सुग्रीव केवल वाणी से नहीं, बल्कि कर्म से भी राज्य लौटा रहे हैं। फिर वे अपना वृत्तान्त निवेदन करते हैं — ‘मैं दुःखी होकर वहाँ बिल के द्वार पर एक वर्ष तक खड़ा रहा, और द्वार पर बिल से निकले रक्त को देखकर मेरा हृदय शोक से व्याकुल हो गया और इन्द्रियाँ अत्यन्त विह्वल हो गईं; तब मैंने पर्वत-शिखर से बिल का द्वार ढक दिया।’ ये दो श्लोक समीक्षित संस्करण में नहीं हैं; किन्तु प्रचलित (वल्गेट) पाठ में वे सुग्रीव की निर्दोषता को फिर से स्थापित करते हैं। यहाँ पहले तीन श्लोक शिष्टाचार के उदाहरण हैं — अभिनन्दन, आत्म-निवेदन और राजचिह्न का समर्पण। छत्र राज्य का प्रत्यक्ष चिह्न है, अतः उसका समर्पण वाणी से कहे गए वचन से भी अधिक प्रमाण है। चौथे और पाँचवें श्लोकों में तो सुग्रीव शिला से द्वार ढकने का कारण स्वयं पहले ही बता देते हैं, जिससे सिद्ध होता है कि वाली का आगे का आक्षेप निर्मूल है। इससे कवि सूचित करते हैं कि जो बात सुग्रीव यहाँ कहते हैं, वही वाली आगे दूसरी तरह से कहेगा; दोनों कथनों की तुलना ही इस सर्ग का मुख्य शिल्प है।

"When Vālī came up," Sugrīva went on, "full of the wrath and fury I described, I tried to appease my brother, wishing only his good. I said: 'By good fortune you have come back safe, and you have killed your enemy. You alone are the protector of one who has no protector, the joy of the forlorn.' Then I offered him the royal emblem: 'Accept this umbrella with its many ribs, risen like the full moon, and its yak-tail fan, which I have held for you.'" The poet shows that Sugrīva returned the kingdom not only in word but in deed. Then he gave an account of himself: "'In my distress I stood at the mouth of the cave for a whole year, my king; and when I saw blood welling up at the entrance, my heart shaken with grief and my senses in utter confusion, I blocked the mouth of the cave with a mountain crag.'" The opening verses are a model of courtesy — a greeting, an account of himself, and the handing over of the royal emblem; the umbrella is the visible sign of kingship, so giving it up is stronger proof than any words. And here Sugrīva explains in advance why he sealed the cave, which shows that Vālī's coming charge has no ground. The poet lets us hear from Sugrīva what Vālī will soon tell quite differently, and the comparison of the two accounts is the chief craft of this sarga.

त्रुटि बताएँ

२राज्यस्य न्यासभावेन प्रत्यर्पणं याचना च

६तस्माद्देशादपाक्रम्य किष्किन्धां प्राविशं पुनः।
विषादात्त्विह मां दृष्ट्वा पौरैर्मन्त्रिभिरेव च॥
Withdrawing from that place I entered Kiṣkindhā once more; and seeing me here in despondency, the citizens and the ministers

७अभिषिक्तो न कामेन तन्मे क्षन्तुं त्वमर्हसि।
त्वमेव राजा मानार्हः सदा चाहं यथा पुरा॥
consecrated me — it was not by my own wish, and you should forgive me for it. You alone are the king deserving of honour; I am what I always was.

८राजभावे नियोगोऽयं मम त्वद्विरहात्कृतः।
सामात्यपौरनगरं स्थितं निहतकण्टकम्॥
This appointment to kingship was made only because of your absence. The city with its ministers and people has been kept free of thorns.

९न्यासभूतमिदं राज्यं तव निर्यातयाम्यहम्।
मा च रोषं कृथाः सौम्य मम शत्रुनिषूदन॥
This kingdom is only a trust, and I hand it back to you. Do not be angry with me, gentle one, O slayer of foes.

१०याचे त्वां शिरसा राजन्मया बद्धोऽयमञ्जलिः।
बलादस्मिन्समागम्य मन्त्रिभिः पुरवासिभिः॥
I entreat you with bowed head, O king; these are my folded hands. It was under compulsion that the ministers and townsmen came to me,

सुग्रीव कहते हैं — ‘उस स्थान से हटकर मैं फिर किष्किन्धा में आया; मुझे विषाद से भरा देखकर पुरवासियों और मन्त्रियों ने मेरा अभिषेक कर दिया — मेरी इच्छा से नहीं। इसलिए आपको मुझे क्षमा करना चाहिए।’ ‘सम्मान के योग्य राजा आप ही हैं, मैं तो सदा जैसा पहले था, वैसा ही हूँ; राजा के पद पर यह नियुक्ति आपके न रहने के कारण ही की गई थी। मन्त्रियों, पुरवासियों और नगर सहित यह राज्य निष्कण्टक बना हुआ है।’ फिर वे स्पष्ट कहते हैं — ‘यह राज्य धरोहर था, उसे मैं आपको लौटाता हूँ। सौम्य शत्रुसंहारक, मुझ पर क्रोध मत कीजिए। राजन्, मैं सिर झुकाकर आपसे याचना करता हूँ; मैंने यह हाथ जोड़ लिए हैं।’ यहाँ ‘न्यास’ (धरोहर) शब्द मुख्य है — जो धरोहर की रक्षा करता है, वह चोर नहीं, बल्कि विश्वासपात्र है। इस प्रकार सुग्रीव अपना सारा राजत्व वाली के चरणों में रख देते हैं, कुछ भी नहीं छिपाते। ‘जैसा पहले था’ — इन पदों से वे पहले की स्थिति फिर स्वीकार करते हैं — फिर से सेवक की तरह रहने को तैयार हैं। ‘निष्कण्टक’ पद से राज्य की रक्षा भी सूचित की गई है — वे केवल सिंहासन पर नहीं बैठे रहे, बल्कि राज्य को निर्विघ्न बनाए रखा। सिर झुकाकर याचना करना और हाथ जोड़ना राजपुत्र का परम विनय है; इतने पर भी वाली का क्रोध शान्त नहीं होता, यह आगे दिखाई देता है। ‘न्यास’ शब्द धर्मशास्त्र में प्रसिद्ध है — जो धरोहर की यथावत् रक्षा करता है, वह प्रशंसा का ही पात्र है, हरण करने वाला नहीं।

"'I left that place and came back to Kiṣkindhā, and when the citizens and ministers saw me in despair they consecrated me — not by my own wish. You should forgive me for it. You alone are the king who deserves honour; I am what I always was. This appointment to the throne was made only because you were absent. The city, with its ministers and people, has been kept free of every thorn. This kingdom is only a trust, and I hand it back to you. Do not be angry with me, gentle one, destroyer of foes. I beg you with bowed head, my king; here are my folded hands.'" The word "trust" is the key: one who guards a deposit is not a thief but a trusted keeper, and the law-books praise him who keeps a trust faithfully. So Sugrīva laid all his royal power at Vālī's feet, hiding nothing. "I am what I always was" means he was ready to stand before his brother like a servant again. "Kept free of thorns" shows he had not merely sat on the throne but kept the kingdom safe. Begging with bowed head and folded hands was a prince's utmost humility — yet even this, as we shall see, did not quench Vālī's anger.

त्रुटि बताएँ

३वालिनः निर्भर्त्सनं सभायां च परमगर्हितं वचनम्

११राजभावे नियुक्तोऽहं शून्यदेशजिगीषया।
स्निग्धमेवं ब्रुवाणं मां स विनिर्भर्त्स्य वानरः॥
and I was installed in kingship so that a leaderless realm might be kept safe.” As I spoke thus affectionately, the monkey rebuked me,

१२धिक्त्वामिति च मामुक्त्वा बहु तत्तदुवाच ह।
प्रकृतीश्च समानीय मन्त्रिणश्चैव सम्मतान्॥
saying, “Shame on you!” and much else besides. Then, having assembled the people and his trusted ministers,

१३मामाह सुहृदां मध्ये वाक्यं परमगर्हितम्।
विदितं वो मया रात्रौ मायावी स महासुरः॥
he addressed to me, in the midst of friends, words of the deepest contempt: “You all know how one night the great demon Māyāvī,

१४मां समाह्वयत क्रुद्धो युद्धाकांक्षी तदा पुरा।
तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा निःसृतोऽहं नृपालयात्॥
enraged and eager for battle, challenged me long ago. Hearing what he said, I went out from the palace,

‘मन्त्रियों और पुरवासियों ने मिलकर, सूने राज्य को कोई और न जीत ले इस भय से, मुझे बलपूर्वक राजपद पर नियुक्त कर दिया’ — इस प्रकार स्नेह से बोलते हुए मुझे उस वानर ने फटकारकर ‘धिक्कार है तुम्हें’ कहा और बहुत कुछ भला-बुरा कहा। फिर उसने प्रजा और मान्य मन्त्रियों को बुलाकर मित्रों के बीच मुझसे अत्यन्त निन्दनीय वचन कहे। यहाँ वाली का क्रोध एकान्त में नहीं, बल्कि सभा में ही प्रकट हुआ; इससे कवि सूचित करते हैं कि सुग्रीव का अपमान सार्वजनिक हो गया। उसका वचन इस प्रकार आरम्भ होता है — ‘आप सब जानते हैं कि रात में मायावी नाम के महान असुर ने क्रुद्ध होकर, युद्ध की इच्छा से मुझे ललकारा था; उसकी वह बात सुनकर मैं राजभवन से निकला।’ इस प्रकार कवि एक ही घटना दो मुखों से सुनवाते हैं, जिससे श्रोता स्वयं ही सत्य का निर्णय कर सके। ‘धिक्कार है तुम्हें’ — इस एक शब्द से पूरा अस्वीकार सूचित किया गया है। ‘आप सब जानते हैं’ — इस सम्बोधन से वाली सभा को ही साक्षी बना लेता है; इससे कवि ने दोनों पक्षों को सुनने के न्याय की रक्षा की है। ‘प्रकृतीः’ पद से राज्य के अंग और प्रजा दोनों का ग्रहण होता है।

"'It was under pressure that the ministers and townsmen came to me together and installed me as king, so that the leaderless realm might be kept safe.' As I spoke to him so affectionately, the monkey rebuked me, saying 'Shame on you!' and much else besides." That one word of scorn carried his whole rejection. "Then he gathered the people and his trusted ministers and, among our friends, spoke words of the deepest contempt against me." Vālī's anger was shown not in private but in open assembly, so that Sugrīva's humiliation became public. His speech began: "'You all know how one night long ago the great demon Māyāvī, enraged and eager to fight, challenged me, and hearing what he said I came out of the palace.'" So the poet has the same event told by two mouths, and the listener can judge the truth for himself. By saying "you all know", Vālī makes the assembly his witness, and so the principle of hearing both sides is kept.

त्रुटि बताएँ

४वालिनः स्वकथनम् — अनुसरणं बिलप्रवेशः असुरवधश्च

१५अनुयातश्च मां तूर्णमयं भ्राता सुदारुणः।
स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः॥
and this most cruel brother of mine followed me at once. But that mighty demon, seeing me at night with a companion,

१६प्राद्रवद्भयसंत्रस्तो वीक्ष्यावां समुपागतौ।
अभिद्रुतस्तु वेगेन विवेश स महाबिलम्॥
fled away in terror on catching sight of us both approaching; hard pressed, he rushed into the great cave.

१७तं प्रविष्टं विदित्वा तु सुघोरं सुमहद्बिलम्।
अयमुक्तोऽथ मे भ्राता मया तु क्रूरदर्शनः॥
Knowing that he had gone into that vast and dreadful cave, I said to this brother of mine, cruel of aspect:

१८अहत्वा नास्ति मे शक्तिः प्रतिगन्तुमितः पुरीम्।
बिलद्वारि प्रतीक्ष त्वं यावदेनं निहन्म्यहम्॥
‘Until I have killed him I have no strength to go back to the city; you wait at the mouth of the cave until I slay him.’

१९स्थितोऽयमिति मत्वाहं प्रविष्टस्तु दुरासदम्।
तं मे मार्गयतस्तत्र गतः संवत्सरस्तदा॥
Believing that he was standing there, I entered that place hard to enter; and while I searched for the demon a full year passed.

२०स तु दृष्टो मया शत्रुरनिर्वेदाद्भयावहः।
निहतश्च मया सद्यः स सर्वैः सह बन्धुभिः॥
At last I saw my enemy, terrible to behold, and without flinching I killed him on the spot together with all his kinsmen.

२१तस्यास्यात्तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद्बिलम्।
पूर्णमासीद्दुराक्रामं स्तनतस्तस्य भूतले॥
With the flood of blood that poured from his mouth the cave was filled and became impassable, while he lay bellowing upon the ground.

‘यह अत्यन्त क्रूर भाई तुरन्त मेरे पीछे चला आया। वह असुर रात में मुझे दूसरे के साथ देखकर भय से त्रस्त होकर भागा, और हम दोनों को पास आते देखकर पीछा किए जाने पर वेग से एक बड़े बिल में घुस गया। उसे उस अत्यन्त भयंकर और विशाल बिल में घुसा जानकर मैंने इस क्रूर दिखने वाले भाई से कहा — इसे मारे बिना मैं यहाँ से नगर लौटने में समर्थ नहीं हूँ; तुम बिल के द्वार पर प्रतीक्षा करो, जब तक मैं इसे मार न डालूँ।’ ‘यह यहाँ खड़ा है’ — यह मानकर वह उस दुर्गम बिल में घुसा; उसे खोजते-खोजते वहाँ उसका एक वर्ष बीत गया। फिर वह भयंकर शत्रु दिखाई दिया, और बिना थके उसे तुरन्त उसके सब बन्धुओं सहित मार डाला। उसके मुख से निकली रक्त की धारा से वह बिल भर गया और उसे पार करना कठिन हो गया; और वह गरजता हुआ भूमि पर गिर पड़ा। इस प्रकार वाली अपने पराक्रम का वर्णन करता है, किन्तु द्वार पर खड़े भाई के दुःख को नहीं गिनता। उसके कथन में तीन स्थान विशेष रूप से देखने योग्य हैं। पहला — वह स्वयं ही स्वीकार करता है कि सुग्रीव तुरन्त उसके पीछे आए, अर्थात् सुग्रीव न डरे हुए थे और न विमुख। दूसरा — बिल के द्वार पर प्रतीक्षा करने का आदेश वाली ने ही दिया था, यह भी वह स्वयं ही कहता है; फिर भी बाद में वहाँ खड़े सुग्रीव को ही दोषी ठहराता है। तीसरा — ‘एक वर्ष तक मैं बिल में शत्रु को खोजता रहा’ — इस वचन से द्वार पर खड़े भाई की लम्बी प्रतीक्षा का समर्थन उसी ने कर दिया। इस प्रकार वाली का अपना कथन ही सुग्रीव के पक्ष को पुष्ट करता है; कवि कहीं भी स्वयं निर्णय नहीं सुनाते, बल्कि दोनों के वचनों में विरोध रखकर श्रोता को निर्णय करने में लगा देते हैं। ‘अनिर्वेदात्’ (बिना थके) पद से वाली का धैर्य सूचित होता है, और ‘सद्यः’ (तुरन्त) से उसका वेग। ‘क्रूरदर्शनः’ (क्रूर दिखने वाला) विशेषण तो वाली ने सुग्रीव को दिया है, जो उसके पूर्वाग्रह को ही प्रकट करता है।

"'And this most cruel brother of mine followed me at once. That demon, seeing me at night with a companion, fled in terror when he saw us both coming, and, hard pressed, rushed into the great cave. Knowing he had gone into that vast and dreadful cave, I said to this cruel-looking brother of mine: "I have no strength to return to the city until I have killed him; wait at the mouth of the cave until I slay him." Believing he was standing there, I entered that place so hard to enter, and a whole year passed while I searched for the demon. At last I saw my fearsome enemy and, unflinching, killed him on the spot with all his kinsmen. The cave filled with the flood of blood that poured from his mouth and became impassable, while he lay bellowing on the ground.'" So Vālī describes his own prowess, but takes no account of the suffering of the one who waited at the entrance. Three points in his account deserve attention. First, he himself admits that Sugrīva followed him at once, so Sugrīva was neither afraid nor unwilling. Second, he himself says it was he who ordered Sugrīva to wait at the mouth of the cave, and yet he later blames Sugrīva for standing there. Third, by saying he spent a year searching for his enemy he confirms the long wait at the entrance. So Vālī's own story supports Sugrīva's side; the poet nowhere gives his own verdict, but sets the two accounts against each other and leaves the listener to judge. "Unflinching" shows Vālī's steadiness, "on the spot" his speed; and the epithet "cruel-looking" that he gives Sugrīva betrays his prejudice.

त्रुटि बताएँ

५पिहितं बिलमुखम्, सुग्रीवस्य निर्वासनं च

२२सूदयित्वा तु तं शत्रुं विक्रान्तं तमहं सुखम्।
निष्क्रामं नैव पश्यामि बिलस्य पिहितं मुखम्॥
Having destroyed that valiant enemy with ease, I could find no way out: the mouth of the cave had been sealed.

२३विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः।
यतः प्रतिवचो नास्ति ततोऽहं भृशदुःखितः॥
Though I cried out again and again, ‘Sugrīva!’, no answer came, and I was plunged into the deepest misery.

२४पादप्रहारैस्तु मया बहुभिः परिपातितम्।
ततोऽहं तेन निष्क्रम्य पथा पुरमुपागतः॥
With many kicks of my feet I broke it down; then, coming out by that way, I reached the city.

२५तत्रानेनास्मि संरुद्धो राज्यं मृगयताऽऽत्मनः।
सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम्॥
There I was shut out by this one, who was seeking the kingdom for himself — by the cruel Sugrīva, who forgot all brotherly affection.”

२६एवमुक्त्वा तु मां तत्र वस्त्रेणैकेन वानरः।
तदा निर्वासयामास वाली विगतसाध्वसः॥
Having spoken thus to me there, the monkey Vālī, his misgivings gone, banished me with a single garment.

२७तेनाहमपविद्धश्च हृतदारश्च राघव।
तद्भयाच्च महीं सर्वां क्रान्तवान्सवनार्णवाम्॥
Cast off by him and robbed of my wife, Rāghava, in fear of him I have traversed this whole earth with its forests and its seas.

२८ऋष्यमूकं गिरिवरं भार्याहरणदुःखितः।
प्रविष्टोऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे॥
Grieving at the loss of my wife I entered Ṛśyamūka, the best of mountains, which Vālī cannot approach for another reason.

‘उस पराक्रमी शत्रु को आसानी से मारकर निकलना चाहा तो मुझे निकलने का मार्ग नहीं दिखा — बिल का मुँह ढका हुआ था। बार-बार पुकारने पर भी जब कोई उत्तर नहीं मिला, तब मैं अत्यन्त दुःखी हुआ। पैरों के अनेक प्रहारों से मैंने उस शिला को गिराया; फिर उस मार्ग से निकलकर नगर में आया। वहाँ अपने लिए राज्य चाहने वाले इस निर्दयी सुग्रीव ने भाई के सौहार्द को भुलाकर मुझे भीतर बन्द कर दिया था।’ ऐसा कहकर उस वानर वाली ने निःशंक होकर मुझे केवल एक वस्त्र में ही निकाल दिया। ‘राघव, उसने मुझे निकाल फेंका और मेरी पत्नी भी छीन ली; उसके भय से मैं वनों और समुद्रों सहित सारी पृथ्वी पर भटकता फिरा। पत्नी के हरण से दुःखी होकर, एक दूसरे कारण से वाली के लिए दुर्गम इस श्रेष्ठ पर्वत ऋष्यमूक में मैंने प्रवेश किया है।’ ‘कारणान्तरे’ (दूसरे कारण से) पद से मतंग मुनि का शाप सूचित होता है, जिसका ग्यारहवें सर्ग में विस्तार से वर्णन होगा। इस खण्ड में वाली के आक्षेप का केन्द्र बिल के मुँह का ढका जाना है। वह इसे सुग्रीव का कपट मानता है; पर सुग्रीव पहले ही इसका कारण निवेदन कर चुके थे — रक्त देखकर भाई के मारे जाने का निश्चय करके असुरों का निकलना रोकने के लिए ही ऐसा किया गया था। एक ही कर्म दो दृष्टियों से दो तरह का दिखता है — यही इस काव्य की सूक्ष्मता है। ‘पुकारते हुए’, ‘बार-बार’ — इन पदों से वाली की वेदना सच्ची ही दिखाई गई है, पर उसका निष्कर्ष — ‘राज्य के लोभ से सुग्रीव ने मुझे बन्द कर दिया’ — केवल अनुमान है। और वह एक ही वस्त्र में निर्वासित करता है तथा पत्नी को छीन लेता है; यह तो सर्वथा अधर्म है, इसलिए राम की आगे की प्रतिज्ञा सकारण हो जाती है। ‘हृतदारः’ (जिसकी पत्नी छीन ली गई) पद से राम की दशा का भी स्मरण कराया गया है, जिससे दोनों की मैत्री स्वाभाविक हो जाती है।

"'Having destroyed that valiant enemy with ease, I could find no way out: the mouth of the cave had been sealed. I shouted "Sugrīva!" again and again, but no answer came, and I was plunged into the deepest misery. With many kicks I broke it down, came out that way and reached the city. There I found myself shut out by this cruel Sugrīva, who wanted the kingdom for himself and forgot all a brother's love.' Having said this, Vālī, his misgivings gone, banished me with nothing but the single garment I wore. Cast off by him and robbed of my wife, Rāghava, I have wandered in fear of him over the whole earth with its forests and seas. Grieving for my lost wife, I came to Ṛṣyamūka, the best of mountains, which Vālī cannot approach for another reason." That other reason is the curse of Mataṅga, which will be told in full in the eleventh sarga. At the centre of Vālī's charge is the sealing of the cave. He takes it for Sugrīva's treachery, whereas Sugrīva had already explained that, having concluded from the blood that his brother was dead, he did it only to stop the demons from coming out. The same act appears in two ways to two eyes, and that is the subtlety of the poem. Vālī's cries "again and again" show that his pain was real, but his conclusion — that Sugrīva shut him in out of greed for the kingdom — is only a guess. And to banish his brother with a single garment and take his wife is wholly against dharma, which is why Rāma's coming vow has good cause. "Robbed of my wife" recalls Rāma's own plight, making their friendship natural.

त्रुटि बताएँ

६सुग्रीवस्य निवेदनान्तः रामस्य प्रतिज्ञा च

२९एतत्ते सर्वमाख्यातं वैरानुकथनं महत्।
अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य राघव॥
All this great account of our feud has now been told to you. See the calamity that has befallen me, Rāghava, though I have done no wrong.

३०वालिनश्च भयात्तस्य सर्वलोकभयापह।
कर्तुमर्हसि मे वीर प्रसादं तस्य निग्रहात्॥
O you who dispel the fear of all the world, I am tormented by fear of Vālī; be pleased, hero, to grant me your favour by restraining him.”

३१एवमुक्तः स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मसंहितम्।
वचनं वक्तुमारेभे सुग्रीवं प्रहसन्निव॥
Thus addressed, that glorious knower of dharma began, as though smiling at Sugrīva, to speak words in keeping with dharma:

३२अमोघाः सूर्यसंकाशा निशिता मे शरा इमे।
तस्मिन्वालिनि दुर्वृत्ते पतिष्यन्ति रुषान्विताः॥
“These sharp arrows of mine, unerring and bright as the sun, shall fall in fury upon that evil-doing Vālī.

३३यावत्तं नहि पश्येयं तव भार्यापहारिणम्।
तावत्स जीवेत्पापात्मा वाली चारित्रदूषकः॥
Only until I set eyes on him who carried off your wife shall that wicked creature live, Vālī the defiler of right conduct.

३४आत्मानुमानात्पश्यामि मग्नस्त्वं शोकसागरे।
त्वामहं तारयिष्यामि बाढं प्राप्स्यसि पुष्कलम्॥
Judging by my own case I see that you are sunk in an ocean of sorrow; I shall carry you across it, and you shall surely win abundance.”

३५तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम्।
सुग्रीवः परमप्रीतः सुमहद्वाक्यमब्रवीत्॥
Hearing that speech of his, which swelled his joy and his manhood, Sugrīva was overjoyed and spoke these weighty words.

सुग्रीव उपसंहार करते हैं — ‘राघव, मैंने आपसे यह सारी महान वैर-कथा कह दी; देखिए, बिना अपराध के मुझे यह विपत्ति मिली है। सारे लोकों का भय दूर करने वाले, उस वाली के भय से पीड़ित मुझ पर उसका दमन करके आपको कृपा करनी चाहिए।’ ‘अनागसा’ (बिना अपराध के) — यह एक ही पद उनके पूरे पक्ष को वहन करता है। ऐसा कहे जाने पर उन तेजस्वी, धर्मज्ञ राम ने मानो हँसते हुए सुग्रीव से धर्मयुक्त वचन कहना आरम्भ किया — ‘सूर्य के समान चमकने वाले, अमोघ और तीखे मेरे ये बाण क्रोध से भरकर उस दुराचारी वाली पर गिरेंगे। जब तक मैं तुम्हारी पत्नी का हरण करने वाले उस वाली को नहीं देखता, तभी तक वह पापात्मा, चरित्र को दूषित करने वाला वाली जीवित रहेगा। अपने अनुभव से अनुमान करके मैं तुम्हें शोक के सागर में डूबा देखता हूँ; मैं तुम्हें पार उतारूँगा, तुम सब कुछ भरपूर पा लोगे।’ हर्ष और पौरुष को बढ़ाने वाला वह वचन सुनकर अत्यन्त प्रसन्न सुग्रीव ने एक बड़ा महत्त्वपूर्ण वचन कहा। राम का उत्तर तीन अंशों से युक्त है — प्रतिज्ञा, समय का निर्देश, और आश्वासन। ‘अमोघ’ विशेषण से बाण का निश्चित फल, ‘सूर्य के समान’ से तेज, और ‘क्रोध से भरे’ से धर्म-कोप सूचित होता है। ‘जब तक मैं उसे नहीं देखता’ — इस वचन से राम वध का समय भी बता देते हैं — देखते ही वाली का अन्त हो जाएगा। ‘आत्मानुमानात्’ (अपने अनुभव से अनुमान करके) पद तो सबसे अधिक हृदयस्पर्शी है — राम की अपनी पत्नी भी हरी गई है, अतः सुग्रीव के शोक को वे अनुमान से नहीं, बल्कि अनुभव से जानते हैं। और ‘पार उतारूँगा’ शोक-सागर की उपमा का ही विस्तार है। अन्त में ‘मानो हँसते हुए’ पद से राम का आत्मविश्वास दिखाया गया है — जो सुग्रीव के लिए कठिन है, वह उनके लिए खेल मात्र है।

"I have now told you the whole long story of our feud. See the calamity that has come upon me, Rāghava, though I did no wrong. You who drive away the fears of all the world, I am tormented by fear of Vālī; be gracious to me, hero, by restraining him." So Sugrīva ended; that one phrase, "though I did no wrong", carries his whole case. So addressed, glorious Rāma, who knew dharma, began as if with a smile to speak words in keeping with dharma: "These sharp arrows of mine, unerring and bright as the sun, will fall in fury on that evil-doing Vālī. Only until I set eyes on him who carried off your wife will that wicked creature live, Vālī, the defiler of right conduct. Judging by my own case I see you sunk in an ocean of grief; I will carry you across it, and you will surely win back abundance." Rāma's answer has three parts — a vow, a time set for it, and reassurance. "Unerring" tells that the arrows cannot fail, "bright as the sun" their splendour, "in fury" the righteous anger behind them. "Only until I see him" names the time of the killing: Vālī's end will come the moment Rāma sees him. "Judging by my own case" is the most moving phrase of all: Rāma too has lost his wife, so he knows Sugrīva's grief not by guesswork but by experience, and "I will carry you across" continues the image of the ocean of grief. The half-smile shows Rāma's self-confidence: what is hard for Sugrīva is mere play to him. Hearing those words, which swelled his joy and his courage, Sugrīva was overjoyed and spoke words of great weight.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

४० पदानि
प्रसादयांचक्रे १०.१ प्रसन्नं कर्तुम् अयतिषि, अनुनीतवान् अस्मि
सन्धिः
प्रसादयाम् + चक्रे → प्रसादयांचक्रे — मकारस्य अनुस्वारः (मुद्रणे संयुक्तम्)
समासः
समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः णिजन्तात् लिटि आम्प्रत्ययः, ततः ‘कृ’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (आम्प्रत्ययान्तं परोक्षभूतम्)
हितकाम्यया १०.१ कल्याणेच्छया
सन्धिः
हित + काम्यया → हितकाम्यया — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हितस्य कामः इच्छा, तया — षष्ठीतत्पुरुषगर्भा तृतीया
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (हेतौ तृतीया)
दिष्ट्या १०.२ भाग्येन, सौभाग्यात्
सन्धिः
‘दिष्ट्या + असि’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ) — दिष्ट्यासि
समासः
समासः नास्ति — ‘दिश्’ धातोः क्तान्तात् ‘दिष्ट’ शब्दात् तृतीया
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् — आनन्दार्थे निपातितम् अव्ययवत्
अनाथनन्दन १०.२ नाथरहितानाम् आनन्ददायकः
सन्धिः
अनाथ + नन्दन → अनाथनन्दन — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘एकः + अनाथनन्दन’ इत्यत्र विसर्गस्य लोपे ‘एकोऽनाथनन्दन’
समासः
अनाथान् नन्दयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सम्बोधनवत् प्रयुक्तम्, ‘त्वम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
बहुशलाकम् १०.३ बहुभिः दण्डिकाभिः युक्तम्
सन्धिः
बहु + शलाकम् → बहुशलाकम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बह्व्यः शलाकाः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘छत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सवालव्यजनम् १०.३ चामरसहितम्
सन्धिः
स + वाल + व्यजनम् → सवालव्यजनम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वालव्यजनेन सहितम् — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
प्रतीच्छस्व १०.३ स्वीकुरु, गृहाण
सन्धिः
प्रति + इच्छस्व → प्रतीच्छस्व — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
समासः
समासः नास्ति — ‘इष्’ धातोः लोट्, ‘प्रति’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
आर्तः १०.४ पीडितः, दुःखितः
सन्धिः
‘आर्तः + तत्र’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारः — आर्तस्तत्र
समासः
समासः नास्ति — ‘ऋ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम् (आङ्पूर्वकम्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
शोकसंविग्नहृदयः १०.५ शोकेन क्षुब्धहृदयः
सन्धिः
सम् + विग्न → संविग्न — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
शोकेन संविग्नं हृदयं यस्य सः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
व्याकुलितेन्द्रियः १०.५ विह्वलेन्द्रियः
सन्धिः
व्याकुलित + इन्द्रियः → व्याकुलितेन्द्रियः — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
व्याकुलितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अपिधाय १०.५ पिधाय, आच्छाद्य
सन्धिः
अपि + धाय → अपिधाय — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘धा’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘अपि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
अव्ययम् — ल्यबन्तं पूर्वकालिकक्रियारूपम्
शैलशृङ्गेण १०.५ पर्वतशिखरेण
सन्धिः
शैल + शृङ्गेण → शैलशृङ्गेण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शैलस्य शृङ्गं, तेन — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (करणे तृतीया)
अपाक्रम्य १०.६ अपसृत्य, दूरं गत्वा
सन्धिः
अप + आक्रम्य → अपाक्रम्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘अप + आ’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
अव्ययम् — ल्यबन्तम्
विषादात् १०.६ विषण्णतायाः कारणात्
सन्धिः
‘विषादात् + तु + इह’ इत्यत्र मुद्रणे संयोगः — विषादात्त्विह
समासः
समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः घञन्तात् पञ्चमी
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ पञ्चमी)
क्षन्तुम् १०.७ क्षमितुम्, सोढुम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘क्षम्’ धातोः तुमुनि मकारस्य नकारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
अव्ययम् — तुमुन्नन्तम् (‘अर्हसि’ इत्यनेन सह)
मानार्हः १०.७ सम्माननीयः
सन्धिः
मान + अर्हः → मानार्हः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मानम् अर्हति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)
निहतकण्टकम् १०.८ नष्टशत्रुकम्, निर्विघ्नम्
सन्धिः
नि + हत → निहत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निहताः कण्टकाः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘नगरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
न्यासभूतम् १०.९ धरोहरवत् स्थितम्, रक्षणार्थं न्यस्तम्
सन्धिः
नि + आस → न्यास — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
न्यासः भूतम् इव — कर्मधारयः (‘भूत’ शब्दः उपमार्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शून्यदेशजिगीषया १०.११ अराजकदेशस्य रक्षणेच्छया
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘जि’ धातोः सन्नन्तात् ‘जिगीषा’
समासः
शून्यस्य देशस्य जिगीषा, तया — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (हेतौ तृतीया)
निर्भर्त्स्य १०.११ तर्जयित्वा, भर्त्सयित्वा
सन्धिः
निः + भर्त्स्य → निर्भर्त्स्य — विसर्गस्य रेफादेशः; ‘वि’ इति अपरः उपसर्गः पूर्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘भर्त्स्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् — ल्यबन्तम्
प्रकृतीः १०.१२ प्रजाः, राज्याङ्गानि
सन्धिः
‘प्रकृतीः + च’ इत्यत्र विसर्गस्य श्चुत्वे शकारः — प्रकृतीश्च
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
परमगर्हितम् १०.१३ अत्यन्तं निन्दायुक्तम्
सन्धिः
परम + गर्हितम् → परमगर्हितम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परमं गर्हितम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
युद्धाकांक्षी १०.१४ युद्धम् इच्छन्
सन्धिः
युद्ध + आकांक्षी → युद्धाकांक्षी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); मुद्रणे अनुस्वारः (आकांक्षी)
समासः
युद्धम् आकांक्षते इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (असुरस्य विशेषणम्)
नृपालयात् १०.१४ राजभवनात्
सन्धिः
नृप + आलयात् → नृपालयात् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
नृपस्य आलयः, तस्मात् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (अपादाने पञ्चमी)
सद्वितीयम् १०.१५ सहायसहितम्, एकाकिनं न
सन्धिः
स + द्वितीयम् → सद्वितीयम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
द्वितीयेन सहितम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘माम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभिद्रुतः १०.१६ अनुधावितः, पृष्ठतः पीडितः
सन्धिः
अभि + द्रुतः → अभिद्रुतः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘द्रु’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘अभि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (असुरस्य विशेषणम्)
दुरासदम् १०.१९ दुष्प्रवेशम्, कष्टेन प्राप्यम्
सन्धिः
दुः + आसदम् → दुरासदम् — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
दुःखेन आसाद्यते इति — प्रादिगर्भः उपपदसमासः (खल्प्रत्ययवत्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (बिलस्य विशेषणम्)
रुधिरौघेण १०.२१ शोणितप्रवाहेण
सन्धिः
रुधिर + ओघेण → रुधिरौघेण — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
रुधिरस्य ओघः, तेन — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (करणे तृतीया)
दुराक्रामम् १०.२१ दुर्गमम्, लङ्घयितुम् अशक्यम्
सन्धिः
दुः + आक्रामम् → दुराक्रामम् — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
दुःखेन आक्रम्यते इति — प्रादिगर्भः उपपदसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘बिलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सूदयित्वा १०.२२ हत्वा, नाशयित्वा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सूद्’ धातोः णिजन्तात् क्त्वाप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
अव्ययम् — क्त्वान्तम्
विक्रोशमानस्य १०.२३ उच्चैः आक्रन्दतः
सन्धिः
वि + क्रोशमानस्य → विक्रोशमानस्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘क्रुश्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘मे’ इत्यनेन सह)
परिपातितम् १०.२४ भग्नम्, पातितम्
सन्धिः
परि + पातितम् → परिपातितम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘मुखम्’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
मृगयता १०.२५ अन्विष्यता, अभिलषता
सन्धिः
‘मृगयता + आत्मनः’ इत्यत्र मुद्रणे द्वाभ्याम् अवग्रहाभ्यां सन्धिः सूचितः — मृगयताऽऽत्मनः
समासः
समासः नास्ति — ‘मृग्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘अनेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
अपविद्धः १०.२७ त्यक्तः, निरस्तः
सन्धिः
अप + विद्धः → अपविद्धः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘तेन + अहम् + अपविद्धः’ इत्यत्र सवर्णदीर्घः (तेनाहमपविद्धः)
समासः
समासः नास्ति — ‘व्यध्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘अप’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
सवनार्णवाम् १०.२७ वनसमुद्रसहिताम्
सन्धिः
वन + अर्णवाम् → वनार्णवाम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वनैः अर्णवैः च सहिता, ताम् — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘महीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कारणान्तरे १०.२८ अन्यस्मिन् निमित्ते — अत्र मतङ्गशापे
सन्धिः
कारण + अन्तरे → कारणान्तरे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अन्यत् कारणम्, तस्मिन् — कर्मधारयः (‘अन्तर’ शब्दः अन्यार्थे)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (हेतौ सप्तमी)
वैरानुकथनम् १०.२९ वैरस्य क्रमशः वर्णनम्
सन्धिः
वैर + अनुकथनम् → वैरानुकथनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वैरस्य अनुकथनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अनागसा १०.२९ निरपराधेन
सन्धिः
न + आगसा → अनागसा — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’, ततः सवर्णदीर्घः (अ + आ = आ)
समासः
न विद्यते आगः यस्य तेन — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘मया’ इत्यस्य विशेषणम्)
चारित्रदूषकः १०.३३ सदाचारस्य दूषयिता
सन्धिः
चारित्र + दूषकः → चारित्रदूषकः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चारित्रं दूषयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
आत्मानुमानात् १०.३४ स्वानुभवेन तुलयित्वा
सन्धिः
आत्म + अनुमानात् → आत्मानुमानात् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
आत्मनः अनुमानम्, तस्मात् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ पञ्चमी)