॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्ड · सर्ग 4

किष्किन्धाकाण्ड — सर्ग 4

लक्ष्मण द्वारा वृत्तान्त-कथन और हनुमान द्वारा दोनों को ले जाना

हनुमान का प्रश्न, लक्ष्मण द्वारा दशरथ और राम का परिचय, सीता-हरण का वृत्तान्त, सुग्रीव की शरण में आना, हनुमान की सहायता की प्रतिज्ञा, वानर-रूप में दोनों को ऋष्यमूक ले जाना

रामस्य मधुरं वचः श्रुत्वा प्रहृष्टः हनुमान् मनसा सुग्रीवं स्मरति — ‘अयं कृत्यवान् प्राप्तः, अतः सुग्रीवस्य राज्यागमः भाव्यः।’ ततः सः पृच्छति — ‘इदं घोरं दुर्गं वनं सानुजः किमर्थम् आगतः?’ रामचोदितः लक्ष्मणः कथयति — ‘दशरथः नाम धर्मवत्सलः राजा आसीत्, यः चातुर्वर्ण्यं पालयन् आप्तदक्षिणैः यज्ञैः इष्टवान्; तस्य ज्येष्ठः पुत्रः अयं रामः, सर्वभूतानां शरण्यः, पितुर्निर्देशपारगः। राज्यात् भ्रष्टः सः मया सीतया च सह वनम् आगतः। रहिते कामरूपिणा रक्षसा तस्य भार्या अपहृता; तत् रक्षः न ज्ञायते। दनुः नाम शापात् राक्षसतां गतः दितिपुत्रः सुग्रीवं समर्थम् आख्यातवान् — ‘सः भार्यापहारिणं ज्ञास्यति’ इति। अतः आवां सुग्रीवं शरणं गतौ। लोकनाथः सः अद्य सुग्रीवं नाथम् इच्छति; शरण्यः शरणं गतः; यस्य प्रसादेन प्रजाः प्रसीदेयुः, सः वानरेन्द्रस्य प्रसादम् अभिकाङ्क्षते। शोकार्ते रामे शरणं गते सुग्रीवः यूथपैः सह प्रसादं कर्तुम् अर्हति।’ साश्रुं ब्रुवन्तं लक्ष्मणं हनुमान् आश्वासयति — ‘सुग्रीवः अपि राज्याद् विभ्रष्टः, हृतदारः, वालिना कृतवैरः; सः अस्माभिः सह सीतापरिमार्गणे साहाय्यं करिष्यति। साधु, सुग्रीवं गच्छामः।’ लक्ष्मणः रामं वदति — ‘अयं हृष्टः कथयते, अनृतं न वक्ष्यते; त्वं कृतकृत्यः असि।’ ततः हनुमान् भिक्षुरूपं त्यक्त्वा वानररूपम् आस्थाय तौ पृष्ठम् आरोप्य गिरिवरं प्रति प्रयातः।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१हनूमतः हर्षः, आगमनकारणप्रश्नः

१ततः प्रहृष्टो हनुमान्कृत्यवानिति तद्वचः।
श्रुत्वा मधुरभावं च सुग्रीवं मनसा गतः॥
Then Hanumān was delighted, for he understood from that speech that here was a man with business to be done; and hearing its sweet temper, he went in mind to Sugrīva.

२भाव्यो राज्यागमस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।
यदयं कृत्यवान्प्राप्तः कृत्यं चैतदुपागतम्॥
“The kingdom must surely come to great-souled Sugrīva, since this man with business to do has arrived, and this very task has presented itself.”

३ततः परमसंहृष्टो हनूमान्प्लवगोत्तमः।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं रामं वाक्यविशारदः॥
Then, greatly delighted, Hanumān, best of the leaping folk and skilled in speech, made this reply to Rāma:

४किमर्थं त्वं वनं घोरं पम्पाकाननमण्डितम्।
आगतः सानुजो दुर्गं नानाव्यालमृगायुतम्॥
“Why have you come with your younger brother to this terrible and impassable forest, adorned by Pampā’s woods and full of many kinds of beasts of prey?”

५तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणो रामचोदितः।
आचचक्षे महात्मानं रामं दशरथात्मजम्॥
Hearing his words, Lakṣmaṇa, prompted by Rāma, described the great-souled Rāma, son of Daśaratha:

‘इन्हें कोई काम है’ — यह सूचित करने वाला वह वचन सुनकर और उनका मधुर भाव जानकर प्रसन्न हुए हनुमान मन ही मन सुग्रीव के पास पहुँच गए। ‘कृत्यवान्’ (काम वाला) पद के दो सार्थक अर्थ हैं — राम का एक कार्य है, और उससे सुग्रीव का भी कार्य सिद्ध होगा। वे सोचते हैं — ‘महात्मा सुग्रीव को राज्य अवश्य मिलेगा, क्योंकि ये कार्य लेकर आए हैं और यह कार्य स्वयं हमारे पास आ पहुँचा है।’ यहाँ दिखाया गया है कि दूत केवल सन्देशवाहक नहीं होता, बल्कि अपने स्वामी का भविष्य भी देखता है। फिर अत्यन्त प्रसन्न, वाक्य-विशारद वानरश्रेष्ठ हनुमान ने राम से कहा — ‘पम्पा के वनों से सुशोभित, अनेक हिंसक जन्तुओं और मृगों से भरे इस दुर्गम और भयंकर वन में आप अपने छोटे भाई के साथ किस लिए आए हैं?’ यही वह प्रश्न है जिसका आदेश सुग्रीव ने दिया था — ‘वन में प्रवेश का प्रयोजन पूछो।’ उनका वह वचन सुनकर राम की प्रेरणा से लक्ष्मण ने दशरथनन्दन महात्मा राम का परिचय दिया। राम स्वयं नहीं बोलते; पिछले सर्ग में जैसा आदेश दिया गया था, उसी के अनुसार लक्ष्मण वक्ता बनते हैं। और यहाँ कवि हनुमान के अन्तर्मन को प्रकाशित करते हैं — बाहर वे प्रश्न पूछते हैं, पर भीतर सुग्रीव के भविष्य का हिसाब लगा रहे हैं। ‘मन से सुग्रीव के पास पहुँच गए’ — इन पदों से उनकी स्वामिनिष्ठा सूचित होती है; शरीर से राम के पास खड़े होकर भी वे मन से अपने स्वामी की ओर दौड़ते हैं। ‘परमसंहृष्टः’ (अत्यन्त प्रसन्न) विशेषण दूसरी बार प्रयुक्त हुआ है, जिससे हर्ष का बढ़ना दिखाया गया है। ‘अनेक हिंसक जन्तुओं और मृगों से भरा दुर्गम’ — इस वन-वर्णन से प्रश्न का औचित्य स्थापित होता है — ऐसे वन में राजकुमारों का आना किस लिए?

From those words Hanumān understood that here was a man with a task to be done, and hearing how gently they were spoken he was delighted, and in his mind he was already with Sugrīva. The phrase "a man with a task" works both ways: Rāma has a purpose of his own, and through him Sugrīva's purpose too may be achieved. "The kingdom must surely come to great-souled Sugrīva," he thought, "since this man with a task has arrived, and this very task has come our way." An envoy is not a mere carrier of messages; he also sees his master's future. Then, overjoyed, Hanumān, best of the leaping folk and skilled in speech, answered Rāma: "Why have you come with your younger brother into this terrible, impassable forest, adorned by Pampā's woods and full of every kind of beast of prey?" This was exactly the question Sugrīva had told him to ask — why they had entered the forest — and the wildness of the place he describes shows why the question was fair: what brings two princes to such a forest? Hearing him, Lakṣmaṇa, prompted by Rāma, told him about great-souled Rāma, the son of Daśaratha; Rāma does not speak himself, and as arranged in the last sarga Lakṣmaṇa is the speaker. The poet lets us see inside Hanumān: outwardly he asks his question, inwardly he is reckoning Sugrīva's future; though his body stands before Rāma, his mind runs to his master, a sign of his loyalty. His delight is mentioned a second time, to show it growing.

त्रुटि बताएँ

२दशरथस्य रामस्य च परिचयः

६राजा दशरथो नाम द्युतिमान्धर्मवत्सलः।
चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मेण नित्यमेवाभिपालयन्॥
“There was a king named Daśaratha, radiant and devoted to dharma, who by his own dharma constantly protected the people of the four classes.

७न द्वेष्टा विद्यते तस्य स तु द्वेष्टि न कंचन।
स तु सर्वेषु भूतेषु पितामह इवापरः॥
No one hated him, nor did he hate anyone at all; to all creatures he was like a second Grandfather.

८अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः।
तस्यायं पूर्वजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः॥
He performed the Agniṣṭoma and other sacrifices, with ample fees to the priests. This is his eldest son, known among men as Rāma.

९शरण्यः सर्वभूतानां पितुर्निर्देशपारगः।
ज्येष्ठो दशरथस्यायं पुत्राणां गुणवत्तरः॥
He is a refuge to all beings and a perfect keeper of his father’s command; he is Daśaratha’s eldest son and the most virtuous of them all.

१०राजलक्षणसंयुक्तः संयुक्तो राज्यसम्पदा।
राज्याद्भ्रष्टो मया वस्तुं वने सार्धमिहागतः॥
Endowed with the marks of a king and united with the fortune of a kingdom, he fell from that kingdom and came here with me to dwell in the forest.

११भार्यया च महाभाग सीतयानुगतो वशी।
दिनक्षये महातेजाः प्रभयेव दिवाकरः॥
Fortunate one, that self-controlled hero of great splendour came followed by his wife Sītā, as the sun of great splendour goes at the close of day attended by its radiance.

‘दशरथ नाम के एक तेजस्वी, धर्म से प्रेम करने वाले राजा थे; वे अपने धर्म के अनुसार चारों वर्णों का सदा पालन करते थे। उनसे द्वेष करने वाला कोई नहीं था, और वे भी किसी से द्वेष नहीं करते थे; सब प्राणियों के लिए वे मानो दूसरे पितामह (ब्रह्मा) थे। उन्होंने पर्याप्त दक्षिणा वाले अग्निष्टोम आदि यज्ञ किए। ये उनके ज्येष्ठ पुत्र हैं, जो लोगों में ‘राम’ नाम से प्रसिद्ध हैं। ये सब प्राणियों को शरण देने वाले और पिता की आज्ञा का पूरी तरह पालन करने वाले हैं; दशरथ के पुत्रों में ये सबसे बड़े और सबसे अधिक गुणवान हैं। राजा के लक्षणों से युक्त और राज्य-सम्पदा के अधिकारी होते हुए भी ये राज्य से वंचित होकर मेरे साथ वन में रहने के लिए यहाँ आए हैं। महाभाग, जैसे दिन ढलने पर सूर्य अपनी प्रभा के साथ जाता है, वैसे ही ये महातेजस्वी, जितेन्द्रिय राम अपनी पत्नी सीता के साथ यहाँ आए थे।’ ‘पितामह के समान’ — इस उपमा से दशरथ का वात्सल्य सूचित होता है; और ‘दिन ढलने पर सूर्य’ की उपमा से दिखाया गया है कि राज्य के अस्त हो जाने पर भी तेज क्षीण नहीं हुआ — सूर्य अस्त होते हुए भी अपनी प्रभा नहीं छोड़ता। लक्ष्मण के कथन का क्रम सुनियोजित है — पहले पिता का धर्म, फिर उनका किसी से द्वेष न करना, फिर यज्ञ, फिर पुत्र का नाम, फिर उनके गुण, और अन्त में वनवास का कारण। इस प्रकार परिचय क्रम से विस्तार पाता है, जिससे सुनने वाले के मन में राम की महत्ता स्थिर हो जाए। ‘धर्मवत्सलः’ विशेषण से धर्म के प्रति स्नेह सूचित होता है — धर्म का पालन भय से नहीं, लोभ से नहीं, बल्कि प्रेम से किया गया। ‘राज्य-सम्पदा के अधिकारी’ कहते ही ‘राज्य से वंचित’ कहा गया है; इससे उलटफेर की तीव्रता व्यंजित होती है। सीता के साथ आने की बात भी सूचित की गई है, ताकि आगे उनके हरण का कथन हो सके।

"There was a king named Daśaratha," said Lakṣmaṇa, "radiant and devoted to dharma, who by his own dharma always protected the four classes of people. No one hated him, and he hated no one; to all creatures he was like a second Brahmā, the Grandfather. He performed the Agniṣṭoma and other sacrifices with ample gifts to the priests. This is his eldest son, known among men as Rāma. He is the refuge of all beings and perfect in keeping his father's command; he is the eldest of Daśaratha's sons and the most virtuous. Though he bore all the marks of a king and was endowed with a kingdom's fortune, he lost that kingdom and came here with me to live in the forest. And, noble friend, that self-controlled hero of great splendour came followed by his wife Sītā, as the sun at the close of day goes attended by its light." The Grandfather comparison shows Daśaratha's fatherly love for all; the setting sun shows a splendour undimmed even as the kingdom set, for the sun does not lose its light as it goes down. Lakṣmaṇa's account is carefully ordered: first his father's dharma, then his freedom from enmity, then his sacrifices, then his son's name, then that son's virtues, and last the reason for his exile, so that Rāma's greatness settles step by step in the listener's mind. "Devoted to dharma" means Daśaratha kept dharma out of love, not from fear or greed. Saying "endowed with a kingdom's fortune" just before "he lost that kingdom" makes the reversal sharper, and the mention of Sītā following him prepares for the story of her abduction.

त्रुटि बताएँ

३लक्ष्मणस्य आत्मपरिचयः, सीताहरणम्, दनोः वचनम्

१२अहमस्यावरो भ्राता गुणैर्दास्यमुपागतः।
कृतज्ञस्य बहुज्ञस्य लक्ष्मणो नाम नामतः॥
I am his younger brother, drawn into service by his virtues — his, who is grateful and greatly learned; my name is Lakṣmaṇa.

१३सुखार्हस्य महार्हस्य सर्वभूतहितात्मनः।
ऐश्वर्येण विहीनस्य वनवासे रतस्य च॥
He deserves happiness and high honour and is devoted to the welfare of all beings; deprived of sovereignty and given over to life in the forest,

१४रक्षसापहृता भार्या रहिते कामरूपिणा।
तच्च न ज्ञायते रक्षः पत्नी येनास्य वा हृता॥
his wife was carried off in a lonely place by a rākṣasa who takes what form he pleases; and neither is that rākṣasa known, nor by whom his wife was taken.

१५दनुर्नाम दितेः पुत्रः शापाद्राक्षसतां गतः।
आख्यातस्तेन सुग्रीवः समर्थो वानराधिपः॥
A son of Diti named Danu, who had been brought to the condition of a rākṣasa by a curse, named Sugrīva to us as the capable lord of the monkeys.

१६स ज्ञास्यति महावीर्यस्तव भार्यापहारिणम्।
एवमुक्त्वा दनुः स्वर्गं भ्राजमानो दिवं गतः॥
‘That hero of great valour will discover who carried off your wife.’ Having said this, Danu went blazing to heaven.

‘मैं इनका छोटा भाई हूँ; इन कृतज्ञ और बहुज्ञ के गुणों से ही मैं इनका दास बना हूँ; मेरा नाम लक्ष्मण है। सुख के योग्य, अत्यन्त सम्माननीय, सब प्राणियों का हित चाहने वाले, ऐश्वर्य से रहित और वनवास में रमे हुए इनकी पत्नी को, जब वे अकेली थीं, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले एक राक्षस ने हर लिया। वह राक्षस कौन है, यह ज्ञात नहीं; और यह भी ज्ञात नहीं कि किसने इनकी पत्नी को हरा।’ ‘गुणों से ही दास बना हूँ’ — यह वाक्य एक ही पद से लक्ष्मण का स्वभाव प्रकट कर देता है — आज्ञा से नहीं, भय से नहीं, बल्कि गुणों से आकृष्ट होकर वे सेवक बने हैं। ‘दिति का पुत्र दनु नाम का एक दानव शाप से राक्षस हो गया था; उसने बताया कि वानरों के राजा सुग्रीव समर्थ हैं — ‘वे महापराक्रमी तुम्हारी पत्नी का हरण करने वाले का पता लगा लेंगे।’ ऐसा कहकर तेज से चमकता हुआ दनु स्वर्ग चला गया।’ कबन्ध की कथा अरण्यकाण्ड में विस्तार से कही गई है; यहाँ संक्षेप में उसका स्मरण कराया गया है, जिससे सुग्रीव से मैत्री का मूल स्पष्ट हो जाए। ‘रहिते’ (अकेली होने पर) पद से राक्षस की कायरता सूचित होती है — अकेली स्त्री का हरण, युद्ध से नहीं। ‘वह राक्षस ज्ञात नहीं’ — इस वाक्य से खोज की आवश्यकता स्थापित होती है, क्योंकि यदि हरने वाला ज्ञात होता, तो सुग्रीव की सहायता की अपेक्षा न होती। यहाँ लक्ष्मण अपना दुःख नहीं कहते, केवल भाई का ही दुःख कहते हैं — यह उनके स्वभाव का फिर से दर्शन है।

"I am his younger brother, and it is by his virtues — for he is grateful and deeply learned — that I have come to serve him; my name is Lakṣmaṇa." In one phrase Lakṣmaṇa reveals his nature: not by command or fear but drawn by his brother's virtues he became his servant. "He deserves every happiness and the highest honour, and his heart is set on the good of all beings; yet, stripped of sovereignty and living contentedly in the forest, he has had his wife carried off, when she was alone, by a rākṣasa who takes any form he likes. We do not know that rākṣasa, nor who it was that took his wife. A son of Diti named Danu, who had become a rākṣasa through a curse, told us that Sugrīva, lord of the monkeys, was able to help: 'That hero of great valour will find out who carried off your wife.' Having said this, Danu rose shining to heaven." The story of Kabandha, told at length in the Araṇya Kāṇḍa, is briefly recalled here so that the root of the friendship with Sugrīva is clear. Taking her "when she was alone" shows the rākṣasa's cowardice — a theft, not a fight. And "we do not know who it was" establishes why a search is needed, for had the thief been known, Sugrīva's help would not be required. Lakṣmaṇa speaks not of his own sorrow but only of his brother's — his nature seen once again.

त्रुटि बताएँ

४सुग्रीवशरणागतेः निवेदनम्

१७एतत्ते सर्वमाख्यातं याथातथ्येन पृच्छतः।
अहं चैव च रामश्च सुग्रीवं शरणं गतौ॥
All this has been told to you exactly as it happened, since you asked. Both Rāma and I have come to Sugrīva for refuge.

१८एष दत्त्वा च वित्तानि प्राप्य चानुत्तमं यशः।
लोकनाथः पुरा भूत्वा सुग्रीवं नाथमिच्छति॥
He who once gave away riches and won unsurpassed fame, who was formerly lord of the world, now wishes Sugrīva to be his protector.

१९सीता यस्य स्नुषा चासीच्छरण्यो धर्मवत्सलः।
तस्य पुत्रः शरण्यश्च सुग्रीवं शरणं गतः॥
He whose daughter-in-law Sītā was, who was a refuge to all and devoted to dharma — that king’s son, himself a refuge, has come to Sugrīva for refuge.

२०सर्वलोकस्य धर्मात्मा शरण्यः शरणं पुरा।
गुरुर्मे राघवः सोऽयं सुग्रीवं शरणं गतः॥
He who was formerly the refuge of the whole world, the righteous one, my elder — this same Rāghava has come to Sugrīva for refuge.

२१यस्य प्रसादे सततं प्रसीदेयुरिमाः प्रजाः।
स रामो वानरेन्द्रस्य प्रसादमभिकांक्षते॥
He by whose favour these creatures would ever be made glad — that Rāma now longs for the favour of the lord of the monkeys.

‘तुमने पूछा, इसलिए यह सब ठीक-ठीक बता दिया। मैं और राम दोनों सुग्रीव की शरण में आए हैं। जो पहले धन का दान करके और सर्वोत्तम यश पाकर संसार के स्वामी थे, वे अब सुग्रीव को अपना रक्षक बनाना चाहते हैं। जिनकी पुत्रवधू सीता थीं, जो शरणदाता और धर्मप्रेमी थे, उन्हीं के पुत्र, स्वयं शरणदाता होकर भी, सुग्रीव की शरण में आए हैं। जो धर्मात्मा पहले सारे संसार को शरण देते थे, जो सबके आश्रय थे, वे ही मेरे गुरु राघव सुग्रीव की शरण में आए हैं। जिनकी प्रसन्नता से ये प्रजाएँ सदा प्रसन्न रहती थीं, वे राम वानरराज की प्रसन्नता चाहते हैं।’ यहाँ लक्ष्मण की वाणी में करुणा और गौरव दोनों एक साथ हैं। ‘शरणदाता शरण में आए’, ‘लोकनाथ रक्षक चाहते हैं’, ‘जिनकी प्रसन्नता से प्रजा प्रसन्न होती थी, वे प्रसन्नता चाहते हैं’ — इन विरोधाभासों से कवि भाग्य के उलटफेर को बार-बार ध्वनित करते हैं। ‘धन का दान करके’ — इन पदों से राम की पहले की दानशीलता का स्मरण कराया गया है — जो दाता थे, वे आज याचक हैं; यही करुण रस का मूल है। लक्ष्मण केवल वृत्तान्त नहीं कहते, बल्कि सुग्रीव के मन को आकर्षित करने के लिए राम की महत्ता और दीनता दोनों को साथ-साथ दिखाते हैं — दूत के द्वारा स्वामी तक जो पहुँचाना है, वही कहना चाहिए — यह उनका कौशल है।

"I have told you all this exactly as it happened, since you asked. Rāma and I have both come to Sugrīva for refuge. He who once gave away riches and won unsurpassed fame, who was once lord of the world, now wants Sugrīva to be his protector. The son of the king whose daughter-in-law Sītā was, a king who was a refuge to all and devoted to dharma — that son, himself a refuge, has come to Sugrīva for refuge. He who was once the refuge of the whole world, righteous Rāghava, my elder, has come to Sugrīva for refuge. He whose favour would make all these creatures glad now longs for the favour of the lord of the monkeys." Pity and dignity live together in Lakṣmaṇa's words. The refuge seeking refuge, the lord of the world seeking a protector, the one whose favour gladdens all seeking favour — through these paradoxes the poet sounds again and again the reversal of fortune. "He who once gave away riches" recalls Rāma's generosity: the giver has become a suppliant, and this is the root of pathos. Lakṣmaṇa is not merely telling a story; to win Sugrīva's heart he shows Rāma's greatness and his present need side by side, saying exactly what the envoy should carry back to his master — that is his skill.

त्रुटि बताएँ

५दशरथमहिमा, सुग्रीवस्य प्रसादप्रार्थना

२२येन सर्वगुणोपेताः पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः।
मानिताः सततं राज्ञा सदा दशरथेन वै॥
By that King Daśaratha all the kings upon the earth, endowed with every virtue, were constantly and always honoured;

२३तस्यायं पूर्वजः पुत्रस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।
सुग्रीवं वानरेन्द्रं तु रामः शरणमागतः॥
and his eldest son, famed throughout the three worlds, this Rāma, has come for refuge to Sugrīva, lord of the monkeys.

२४शोकाभिभूते रामे तु शोकार्ते शरणं गते।
कर्तुमर्हति सुग्रीवः प्रसादं सह यूथपैः॥
Now that Rāma is overwhelmed by grief and has come in his grief for refuge, Sugrīva, together with his troop leaders, ought to show him favour.”

‘जिन राजा दशरथ ने पृथ्वी पर सब गुणों से युक्त सभी राजाओं का सदा सम्मान किया, उन्हीं के ये ज्येष्ठ पुत्र तीनों लोकों में विख्यात हैं; वे राम वानरराज सुग्रीव की शरण में आए हैं। शोक से अभिभूत और शोक से पीड़ित राम जब शरण में आए हैं, तो सुग्रीव को अपने यूथपतियों के साथ उन पर कृपा करनी चाहिए।’ यहाँ लक्ष्मण फिर पिता की महिमा का स्मरण कराते हैं — जिस राजा ने सब राजाओं का सम्मान किया, उसका पुत्र आज एक वानर की कृपा माँग रहा है। ‘यूथपतियों के साथ’ — इस पद से सूचित होता है कि सुग्रीव की अकेले की सहायता पर्याप्त नहीं, सेना के साथ सहायता आवश्यक है। ‘तीनों लोकों में विख्यात’ विशेषण से राम की ख्याति सूचित होती है, और ‘कृपा करनी चाहिए’ विनयपूर्ण प्रार्थना है — न आज्ञा, न मूल्य, बल्कि केवल याचना।

"King Daśaratha always honoured all the kings of the earth, men of every virtue, and his eldest son, famous in the three worlds, this Rāma, has come to Sugrīva, lord of the monkeys, for refuge. Now that Rāma, overwhelmed and stricken with grief, has come for shelter, Sugrīva with his troop leaders ought to show him favour." Lakṣmaṇa recalls his father's greatness once more: the king who honoured all kings has a son who now begs the favour of a monkey. "With his troop leaders" hints that Sugrīva's help alone will not be enough; his army is needed as well. The request that Sugrīva "ought to show favour" is humble — not a command, not a price, only a plea.

त्रुटि बताएँ

६हनूमतः प्रत्युत्तरम् — सुग्रीवस्य दशा, सहायताप्रतिज्ञा

२५एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं करुणं साश्रुपातनम्।
हनूमान्प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः॥
To Saumitri, who spoke thus piteously and with falling tears, Hanumān, skilled in speech, made this reply:

२६ईदृशा बुद्धिसम्पन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रियाः।
द्रष्टव्या वानरेन्द्रेण दिष्ट्या दर्शनमागताः॥
“Men such as you, endowed with intelligence, masters of anger and of the senses, are just whom the lord of monkeys should meet; by good fortune you have come into his sight.

२७स हि राज्याच्च विभ्रष्टः कृतवैरश्च वालिना।
हृतदारो वने त्रस्तो भ्रात्रा विनिकृतो भृशम्॥
For he too has fallen from his kingdom and has made an enemy of Vālin; his wife carried off, wronged cruelly by his brother, he lives in the forest in fear.

२८करिष्यति स साहाय्यं युवयोर्भास्करात्मजः।
सुग्रीवः सह चास्माभिः सीतायाः परिमार्गणे॥
The son of the Sun, Sugrīva, together with us, will give you both his help in the search for Sītā.”

इस प्रकार करुण स्वर में आँसू बहाते हुए बोलने वाले सुमित्रानन्दन से वाक्य-विशारद हनुमान ने कहा — ‘ऐसे बुद्धिमान, क्रोध को जीतने वाले और जितेन्द्रिय व्यक्तियों से वानरराज को मिलना ही चाहिए; सौभाग्य से आप दोनों दर्शन देने आए हैं। वे भी तो राज्य से भ्रष्ट हैं, वाली ने उनसे वैर ठाना है, उनकी पत्नी हर ली गई है, भाई ने उनका घोर अपमान किया है, और वे भयभीत होकर वन में रह रहे हैं। वे सूर्यपुत्र सुग्रीव हम सबके साथ सीता की खोज में आप दोनों की सहायता करेंगे।’ हनुमान यहाँ निपुणता से दुःख की समानता दिखाते हैं — दोनों राज्य से भ्रष्ट हैं, दोनों की पत्नी हरी गई है, दोनों वन में रहते हैं; अतः मैत्री स्वाभाविक ही है। ‘दिष्ट्या’ (सौभाग्य से) पद से दैव की अनुकूलता सूचित होती है। हनुमान के उत्तर के तीन अंग हैं — प्रशंसा, स्वामी की दशा का निवेदन, और सहायता की प्रतिज्ञा। ‘ऐसे व्यक्तियों से वानरराज को मिलना ही चाहिए’ — इस वाक्य से वे सुग्रीव के ही लाभ की बात करते हैं, जिससे शरण में आए दोनों की दीनता न बढ़े — यह बड़ा औचित्य है। ‘हम सबके साथ’ पद से सभी वानरों के सहयोग की प्रतिज्ञा की गई है।

To Saumitri, speaking so piteously with tears falling, Hanumān, master of speech, replied: "Men like you, wise, masters of anger and of the senses, are just the ones the lord of the monkeys should meet; it is good fortune that you have come to him. For he too has fallen from his kingdom and made an enemy of Vālī; his wife was taken from him and his brother wronged him cruelly, and he lives in the forest in fear. Sugrīva, son of the Sun, will help you both, with all of us, in the search for Sītā." Hanumān skilfully shows how alike their sorrows are: both have lost a kingdom, both have had a wife taken, both live in the forest, so friendship between them is natural; and "good fortune" hints that fate is on their side. His answer has three parts — praise, an account of his master's plight, and a promise of help. By saying that such men are the ones Sugrīva should meet, he makes it Sugrīva's gain, so that the humiliation of those seeking refuge is not increased — a fine piece of tact. "With all of us" pledges the help of every monkey.

त्रुटि बताएँ

७गमनप्रस्तावः, लक्ष्मणस्य हर्षवचनम्

२९इत्येवमुक्त्वा हनुमाञ्श्लक्ष्णं मधुरया गिरा।
बभाषे साधु गच्छामः सुग्रीवमिति राघवम्॥
Having spoken thus smoothly and with a sweet voice, Hanumān said to Rāghava, “Good; let us go to Sugrīva.”

३०एवं ब्रुवन्तं धर्मात्मा हनूमन्तं स लक्ष्मणः।
प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं प्रोवाच राघवम्॥
To Hanumān who spoke thus, the righteous Lakṣmaṇa, honouring him as was fitting, said this to Rāghava:

३१कपिः कथयते हृष्टो यथायं मारुतात्मजः।
कृत्यवान्सोऽपि सम्प्राप्तः कृतकृत्योऽसि राघव॥
“This monkey, the son of the Wind, speaks with delight as one who has business of his own; he too has come with a purpose. Rāghava, your end is already achieved.

३२प्रसन्नमुखवर्णश्च व्यक्तं हृष्टश्च भाषते।
नानृतं वक्ष्यते वीरो हनूमान्मारुतात्मजः॥
The colour of his face is clearly bright, and he speaks with delight; the heroic Hanumān, son of the Wind, will tell no untruth.”

ऐसा कहकर हनुमान ने मधुर वाणी में कोमलता से राघव से कहा — ‘अच्छा, अब हम सुग्रीव के पास चलें।’ ऐसा कहते हुए हनुमान का यथोचित सत्कार करके धर्मात्मा लक्ष्मण ने राघव से यह कहा — ‘यह पवनपुत्र वानर जिस प्रकार प्रसन्न होकर कह रहा है, उससे लगता है कि वे (सुग्रीव) भी किसी कार्य के लिए हमें चाहते हैं; राघव, आपका कार्य सिद्ध हो गया समझिए। इसके मुख का रंग प्रसन्न है, और यह स्पष्ट रूप से प्रसन्न होकर बोल रहा है; वीर पवनपुत्र हनुमान झूठ नहीं बोलेगा।’ पिछले सर्ग में राम ने हनुमान की वाणी की परीक्षा की थी, यहाँ लक्ष्मण उनके मुख के रंग और संकेतों की परीक्षा करते हैं — दोनों प्रकार से विश्वास दृढ़ होता है। सुग्रीव ने हनुमान से जो कहा था — ‘संकेतों को समझकर सब कुछ कीजिए’ — वही यहाँ लक्ष्मण स्वयं करते हैं। ‘यथोचित सत्कार करके’ — इन पदों से लक्ष्मण का शिष्टाचार दिखाया गया है — दूत का सम्मान भी स्वामी का ही सम्मान है। ‘आपका कार्य सिद्ध हो गया’ — इस वाक्य से आशा की पहली किरण प्रकट होती है।

Having said this, Hanumān spoke smoothly and sweetly to Rāghava: "Good — let us go to Sugrīva." When Hanumān said this, righteous Lakṣmaṇa honoured him as was fitting and said to Rāghava: "This monkey, the son of the Wind, speaks with delight, like one who has a purpose of his own; he too has come with business to do. Rāghava, your aim is already achieved. His face is bright and he plainly speaks with gladness; the heroic son of the Wind will not tell a lie." In the last sarga Rāma tested Hanumān's speech; here Lakṣmaṇa tests his face and bearing, and from both sides trust grows firm. What Sugrīva had told Hanumān — act by reading the signs — Lakṣmaṇa now does himself. Honouring the envoy duly shows his courtesy, for to honour the envoy is to honour his master, and "your aim is achieved" is the first gleam of hope.

त्रुटि बताएँ

८वानररूपधारणम्, ऋष्यमूकं प्रति प्रस्थानम्

३३ततः स सुमहाप्राज्ञो हनूमान्मारुतात्मजः।
जगामादाय तौ वीरौ हरिराजाय राघवौ॥
Then that very wise Hanumān, the son of the Wind, took those two heroes, the Rāghavas, and went to the king of the monkeys.

३४भिक्षुरूपं परित्यज्य वानरं रूपमास्थितः।
पृष्ठमारोप्य तौ वीरौ जगाम कपिकुञ्जरः॥
Abandoning the mendicant’s form and assuming that of a monkey, that elephant among monkeys set the two heroes upon his back and went on his way.

३५स तु विपुलयशाः कपिप्रवीरः पवनसुतः कृतकृत्यवत्प्रहृष्टः।
गिरिवरमुरुविक्रमः प्रयातः स शुभमतिः सह रामलक्ष्मणाभ्याम्॥
That widely renowned chief of monkey heroes, the son of the Wind, delighted as one whose task is already done, of mighty stride and auspicious mind, set out for the best of mountains together with Rāma and Lakṣmaṇa.

तब अत्यन्त बुद्धिमान पवनपुत्र हनुमान उन दोनों वीर राघवों को लेकर वानरराज के पास चले। भिक्षु का रूप त्यागकर, वानर-रूप धारण करके वे वानरश्रेष्ठ उन दोनों वीरों को अपनी पीठ पर बैठाकर चल पड़े — वेश का प्रयोजन पूरा हो गया था, इसलिए उन्होंने अपना स्वरूप फिर धारण कर लिया। महान यश वाले, वानरों में प्रमुख वीर, विशाल पराक्रम वाले, शुभ बुद्धि वाले वे पवनपुत्र मानो अपना कार्य पूरा कर चुके हों, ऐसे प्रसन्न होकर राम और लक्ष्मण के साथ उस श्रेष्ठ पर्वत की ओर चल दिए। ‘मानो कार्य पूरा कर चुके हों’ — इस पद से उनका आशावादी स्वभाव सूचित होता है — कार्य अभी सिद्ध नहीं हुआ, फिर भी वे उसे सिद्ध हुआ-सा मानते हैं। इस सर्ग से किष्किन्धाकाण्ड का पहला खण्ड समाप्त होता है; अगले सर्ग में राम और सुग्रीव की अग्नि को साक्षी बनाकर मैत्री होगी। ‘पीठ पर बैठाकर’ — यह दृश्य किष्किन्धाकाण्ड में बार-बार आएगा; आगे वानरों की सेवा ही राम के कार्य का साधन बनेगी। ‘विशाल पराक्रम वाले’ और ‘महान यश वाले’ — इन विशेषणों में हनुमान की भावी महत्ता की सूचना है।

Then the very wise Hanumān, son of the Wind, took the two heroic Rāghavas and set out for the king of the monkeys. Casting off the mendicant's form and resuming his monkey shape — the disguise had served its purpose — that elephant among monkeys took the two heroes on his back and went on. The famous chief of monkey heroes, son of the Wind, mighty of stride and good of heart, delighted as if his task were already done, set out for the great mountain with Rāma and Lakṣmaṇa. "As if already done" means the work was not yet finished, yet he counted it so — a sign of his hopeful spirit. With this sarga the first part of the Kiṣkindhā Kāṇḍa ends; in the next Rāma and Sugrīva will make their friendship with fire as witness. The picture of monkeys carrying the heroes on their backs will recur throughout the kāṇḍa, for the service of the monkeys will be the means of accomplishing Rāma's task, and the epithets "widely renowned" and "mighty of stride" point to Hanumān's greatness to come.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३७ पदानि
कृत्यवान् ४.१ साध्यकार्ययुक्तः, प्रयोजनवान्
सन्धिः
कृत्य + मतुप् → कृत्यवत् — मकारस्य वकारादेशः (मादुपधायाः)
समासः
समासः नास्ति — मतुप्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
तद्वचः ४.१ तत् वचनम्
सन्धिः
तत् + वचः → तद्वचः — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः
तस्य वचः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
राज्यागमः ४.२ राज्यस्य प्राप्तिः
सन्धिः
राज्य + आगम → राज्यागम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
राज्यस्य आगमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्लवगोत्तमः ४.३ वानरश्रेष्ठः
सन्धिः
प्लवग + उत्तम → प्लवगोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
प्लवगेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नानाव्यालमृगायुतम् ४.४ बहुविधहिंस्रपशुभिः व्याप्तम्
सन्धिः
मृग + आयुत → मृगायुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
नानाविधैः व्यालैः मृगैः च आयुतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
रामचोदितः ४.५ रामेण प्रेरितः
सन्धिः
राम + चोदित → रामचोदित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रामेण चोदितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आचचक्षे ४.५ वर्णितवान्, कथितवान्
सन्धिः
आ + चचक्षे → आचचक्षे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘चक्ष्’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
धर्मवत्सलः ४.६ धर्मे स्नेहवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मे वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
चातुर्वर्ण्यम् ४.६ ब्राह्मणादिवर्णचतुष्टयम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘चतुर्वर्ण’ इत्यस्मात् ष्यञ्प्रत्ययेन वृद्धिः
समासः
चतुर्णां वर्णानां समाहारः — द्विगुगर्भः तद्धितः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
पितामहः ४.७ ब्रह्मा; सर्वेषां प्रपितामहः
सन्धिः
पितृ + अमह → पितामह — पितृशब्दस्य ‘पिता’ इति आदेशः समासे
समासः
समासः नास्ति — रूढशब्दः (अत्र ब्रह्मा)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अग्निष्टोमादिभिः ४.८ अग्निष्टोमप्रभृतिभिः (यज्ञैः)
सन्धिः
अग्निष्टोम + आदि → अग्निष्टोमादि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘अग्नि + स्तोम’ इत्यत्र षत्वम् ष्टुत्वं च
समासः
अग्निष्टोमः आदिः येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
निर्देशपारगः ४.९ आज्ञापालने निष्णातः
सन्धिः
निः + देश → निर्देश — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
निर्देशस्य पारं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
राजलक्षणसंयुक्तः ४.१० राजचिह्नैः युक्तः
सन्धिः
सम् + युक्त → संयुक्त — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
राज्ञः लक्षणैः संयुक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दिनक्षये ४.११ दिवसावसाने, सायङ्काले
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दिनस्य क्षयः, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
दास्यम् ४.१२ सेवकभावम्, परिचर्याम्
सन्धिः
दास + ष्यञ् → दास्य — सन्धिकार्यं नास्ति, तद्धितकार्यम् एव
समासः
समासः नास्ति — भावार्थकः तद्धितः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
बहुज्ञस्य ४.१२ बहुविज्ञानवतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बहु जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
सर्वभूतहितात्मनः ४.१३ सर्वप्राणिहिततत्परस्य
सन्धिः
हित + आत्मन् → हितात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
सर्वभूतानां हिते आत्मा यस्य सः, तस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
कामरूपिणा ४.१४ इच्छानुसाररूपधारिणा
सन्धिः
काम + रूपिन् → कामरूपिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कामतः रूपं यस्य सः, तेन — बहुव्रीहिः (इनिप्रत्ययान्तः)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
राक्षसताम् ४.१५ राक्षसभावम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘राक्षस’ इत्यस्मात् भावे तल्प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
भार्यापहारिणम् ४.१६ पत्नीहर्तारम्
सन्धिः
भार्या + अपहारिन् → भार्यापहारिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
भार्यायाः अपहारी, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
याथातथ्येन ४.१७ यथार्थतया, सत्यरूपेण
सन्धिः
यथा + तथ्य → याथातथ्य — वृद्धिसहितः तद्धितः
समासः
यथा तथा, तस्य भावः — अव्ययीभावगर्भः तद्धितः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
लोकनाथः ४.१८ जगतः रक्षकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लोकस्य नाथः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
स्नुषा ४.१९ पुत्रवधूः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अभिकांक्षते ४.२१ अत्यन्तम् इच्छति
सन्धिः
अभि + काङ्क्षते → अभिकाङ्क्षते — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘अभिकांक्षते’ इति अनुस्वारेण
समासः
समासः नास्ति — ‘काङ्क्ष्’ धातोः लट्, ‘अभि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सर्वगुणोपेताः ४.२२ सर्वसद्गुणयुक्ताः
सन्धिः
गुण + उपेत → गुणोपेत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सर्वैः गुणैः उपेताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विश्रुतः ४.२३ प्रसिद्धः, विख्यातः
सन्धिः
वि + श्रुतः → विश्रुतः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘श्रु’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शोकाभिभूते ४.२४ शोकेन पराजिते (रामे)
सन्धिः
शोक + अभिभूत → शोकाभिभूत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शोकेन अभिभूतः, तस्मिन् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सत्सप्तमी)
साश्रुपातनम् ४.२५ अश्रुपातयुक्तम्
सन्धिः
सह + अश्रु → साश्रु — बहुव्रीहौ ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः, ततः सवर्णदीर्घः
समासः
अश्रुपातनेन सहितम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सौमित्रिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जितेन्द्रियाः ४.२६ वशीकृतेन्द्रियाः
सन्धिः
जित + इन्द्रिय → जितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
जितानि इन्द्रियाणि यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
हृतदारः ४.२७ अपहृतपत्नीकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हृताः दाराः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भास्करात्मजः ४.२८ सूर्यपुत्रः सुग्रीवः
सन्धिः
भास्कर + आत्मज → भास्करात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
भास्करस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परिमार्गणे ४.२८ अन्वेषणे
सन्धिः
परि + मार्गण → परिमार्गण — सन्धिकार्यं नास्ति (णत्वं तु ‘र’ इत्यस्य सन्निधौ)
समासः
समासः नास्ति — ‘मार्ग्’ धातोः ल्युट्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
प्रतिपूज्य ४.३० सम्मानं कृत्वा
सन्धिः
प्रति + पूज्य → प्रतिपूज्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘पूज्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालक्रिया)
प्रसन्नमुखवर्णः ४.३२ प्रसन्नमुखकान्तिः
सन्धिः
प्र + सन्न → प्रसन्न — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रसन्नः मुखवर्णः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कपिकुञ्जरः ४.३४ वानरश्रेष्ठः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कपिषु कुञ्जरः इव — उपमानोत्तरपदकर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कृतकृत्यवत् ४.३५ सिद्धकार्यः इव
सन्धिः
कृत + कृत्य → कृतकृत्य — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वत्’ इति सादृश्यार्थकम्
समासः
कृतं कृत्यं येन सः, तद्वत् — बहुव्रीहिगर्भम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम्
उरुविक्रमः ४.३५ महापराक्रमः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
उरुः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्