- सन्धिः
- गौरवात् + यन्त्रितकथः — तकारस्य जश्त्वेन दकारः, तेन ‘गौरवाद्यन्त्रितकथः’
- समासः
- यन्त्रिता कथा यस्य सः इति यन्त्रितकथः — बहुव्रीहिः; ‘यन्त्रित’ इति यन्त्र् धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘दाशरथिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
बालकाण्ड — सर्ग 76
जामदग्न्य के पुण्यलोकों का नाश
राम का गौरवपूर्ण प्रत्युत्तर; वैष्णव धनुष का चढ़ाया जाना; देवताओं और भूतगणों का समागम; जामदग्न्य की निर्वीर्यता; कश्यप को दी गई प्रतिज्ञा का कथन; बाण छोड़कर तप से अर्जित लोकों का नाश; महेन्द्र पर्वत की ओर लौटना
अस्मिन् सर्गे भार्गवपर्व शान्त्या समाप्यते। जामदग्न्यस्य आह्वानं श्रुत्वा दाशरथिः रामः पितृगौरवेण यन्त्रितकथः सन् उत्तरं ददाति — ‘तव कर्म श्रुतम्, अनुमोदितं च; किन्तु मां वीर्यहीनम् इव मा अवजानीथाः।’ एवम् उक्त्वा सः भार्गवस्य हस्तात् एव वैष्णवं धनुः शरं च गृहीत्वा तत् आरोपयति। ब्राह्मणत्वात् विश्वामित्रसम्बन्धात् च सः भार्गवं न हन्ति, अपि तु तस्य गतिं वा तपोर्जितान् लोकान् वा हन्तुम् इच्छति; वैष्णवः शरः हि मोघः न पतति। ब्रह्माणं पुरस्कृत्य सुराः ऋषयः गन्धर्वाः सिद्धाः किन्नराः यक्षाः नागाः च तत् द्रष्टुं समेताः। रामस्य तेजसा निर्वीर्यः जातः जामदग्न्यः काश्यपाय भूमिदानं तत्प्रतिज्ञां च कथयित्वा स्वां गतिं रक्षितुं याचते, लोकान् तु स्वयम् एव अर्पयति। सः रामं विष्णुम् इति प्रत्यभिजानाति, स्वपराजये च न लज्जते। ततः रामः शरं मुञ्चति; हतलोकः भार्गवः महेन्द्रपर्वतं गच्छति, दिशः वितिमिराः भवन्ति, देवाः रामं प्रशंसन्ति, पूजितः च भार्गवः रामं प्रदक्षिणीकृत्य स्वां गतिं याति।
१रामस्य गौरवयुक्तं प्रत्युत्तरम्
१श्रुत्वा तु जामदग्न्यस्य वाक्यं दाशरथिस्तदा।
गौरवाद्यन्त्रितकथः पितू राममथाब्रवीत्॥Hearing what Jāmadagnya had said, the son of Daśaratha — whose speech had been held in check out of deference to his father — then spoke to Rāma.
२कृतवानसि यत्कर्म श्रुतवानस्मि भार्गव।
अनुरुध्यामहे ब्रह्मन्पितुरानृण्यमास्थितः॥‘I have heard of the deed you did, Bhārgava, and we accept it, brahmin, for you were discharging the debt you owed your father.
३वीर्यहीनमिवाशक्तं क्षत्रधर्मेण भार्गव।
अवजानासि मे तेजः पश्य मेऽद्य पराक्रमम्॥‘Yet you make light of me, Bhārgava, as though I were feeble and unfit for a warrior’s duty. Look now at my fire, look at my strength today.’
पिछले सर्ग में जामदग्न्य राम ने वैष्णव धनुष दिखाकर दशरथनन्दन को द्वन्द्व-युद्ध के लिए ललकारा था। यहाँ दशरथनन्दन ने उनका वचन सुनकर, पिता दशरथ के गौरव के कारण वाणी को संयत रखते हुए, भार्गव को उत्तर दिया — ‘हे भार्गव, आपने जो कर्म किया है, वह मैंने सुना है; आप पिता के ऋण से मुक्त होने में लगे थे, इसलिए हम उसका आदर करते हैं। किन्तु क्षत्रिय-धर्म से युक्त मुझे आप असमर्थ और पराक्रमहीन-सा समझकर मेरा तिरस्कार कर रहे हैं; आज मेरा तेज और पराक्रम देखिए।’ राम का पहले का मौन भय के कारण नहीं, बल्कि पिता के गौरव के कारण ही था; अब तो गौरव की सीमा आ पहुँची है।
In the previous sarga Rāma, son of Jamadagni, had shown the bow of Viṣṇu and challenged the son of Daśaratha to single combat. Until now Rāma had held his tongue out of respect for his father, but having heard Bhārgava out, he replied: "Bhārgava, I have heard of the deed you did, and we accept it, brahmin, since you were paying the debt you owed your father. But you scorn me as though I were weak and unfit for a warrior's duty. See my fire and my strength today." Rāma's earlier silence came not from fear but from deference to his father; now that deference had reached its limit.
२धनुषः ग्रहणम् आरोपणं च
४इत्युक्त्वा राघवः क्रुद्धो भार्गवस्य वरायुधम्।
शरं च प्रतिजग्राह हस्ताल्लघुपराक्रमः॥So saying, Rāghava, swift in action and roused to anger, took from Bhārgava’s own hand that splendid weapon together with the arrow.
५आरोप्य स धनू रामः शरं सज्यं चकार ह।
जामदग्न्यं ततो रामं रामः क्रुद्धोऽब्रवीदिदम्॥Rāma strung the bow and set the arrow to the string; and then, in anger, Rāma spoke these words to Rāma the son of Jamadagni.
ऐसा कहकर क्रुद्ध, फुर्तीले पराक्रम वाले राघव ने भार्गव के हाथ से ही वह श्रेष्ठ आयुध और बाण ले लिया। उस धनुष को चढ़ाकर उन्होंने उस पर बाण संधान किया; फिर क्रुद्ध दशरथनन्दन राम ने जामदग्न्य राम से यह कहा। यहाँ कवि शीघ्रता ही दिखाते हैं — न याचना, न विवाद, न प्रयत्न का वर्णन। जो भार्गव ने परीक्षा के लिए प्रस्तुत किया था, वह तत्काल ही सिद्ध हो गया; अब शेष रहा केवल बाण के लक्ष्य का निर्णय। ‘हस्तात्’ (हाथ से) पद सूचित करता है कि धनुष दिया नहीं गया, बल्कि ले लिया गया।
With these words Rāghava, quick in action and roused to anger, took that splendid weapon and its arrow from Bhārgava's own hand. He strung the bow and set the arrow to the string, and then, angry, the son of Daśaratha spoke to Rāma son of Jamadagni. The poet stresses only the speed: no request, no argument, no description of effort. What Bhārgava set as a test was accomplished at once; all that remained was to decide where the arrow should go. The bow was not handed over; Rāma took it from his hand.
३‘ब्राह्मणोऽसि’ इति अवध्यत्वम्
६ब्राह्मणोऽसीति पूज्यो मे विश्वामित्रकृतेन च।
तस्माच्छक्तो न ते राम मोक्तुं प्राणहरं शरम्॥‘You are a brahmin, and therefore worthy of my honour, and worthy of it besides for Viśvāmitra’s sake. For that reason I cannot loose this life-taking arrow at you.
राम कहते हैं — ‘आप ब्राह्मण हैं, इस कारण मेरे पूज्य हैं; और विश्वामित्र के सम्बन्ध से तो और भी अधिक पूज्य हैं। इसलिए आप पर प्राण हरने वाला बाण मैं नहीं छोड़ सकता।’ जामदग्न्य विश्वामित्र की बहन सत्यवती के पौत्र हैं, इसलिए वे गुरु के कुल से भी सम्बद्ध हैं। ‘न शक्तः’ (नहीं सकता) पद से असमर्थता नहीं कही गई, बल्कि धर्म द्वारा निषेध; बल धर्म से नियन्त्रित होता है — यही इस सर्ग का मूल भाव है। पहले जामदग्न्य ने अनेक बार क्षत्रियों का वध किया था; अब उनका ब्राह्मणत्व ही उनकी रक्षा बनता है।
Rāma said: "You are a brahmin, and so you deserve my reverence, and you deserve it all the more for Viśvāmitra's sake. So I cannot loose this life-taking arrow at you." Jāmadagnya was the grandson of Viśvāmitra's sister Satyavatī, and so was bound to Rāma's teacher by family too. "I cannot" here does not mean inability but that dharma forbids it; that power is governed by dharma is the underlying idea of this sarga. Jāmadagnya had once killed kṣatriyas many times over; now it is his very brahminhood that protects him.
४गतिः वा तपोलोकाः वा — विकल्पदानम्
७इमां वा त्वद्गतिं राम तपोबलसमर्जितान्।
लोकानप्रतिमान्वापि हनिष्यामीति मे मतिः॥‘But either this power of movement of yours, or else the matchless worlds you have gathered by the strength of your austerity — one of them I shall destroy. That is my mind in the matter.
८न ह्ययं वैष्णवो दिव्यः शरः परपुरंजयः।
मोघः पतति वीर्येण बलदर्पविनाशनः॥‘For this divine Vaiṣṇava arrow, conqueror of hostile cities, does not fall in vain: by its own force it undoes the pride that strength begets.’
‘आपकी यह सर्वत्र जाने वाली गति, अथवा तपोबल से अर्जित अनुपम लोक — इनमें से किसी को मैं नष्ट करूँगा, ऐसा मेरा विचार है। यह दिव्य वैष्णव बाण शत्रुओं के नगरों को जीतने वाला और बल तथा दर्प का नाश करने वाला है; अपने पराक्रम के कारण यह व्यर्थ नहीं जाता।’ इस प्रकार राम भार्गव को विकल्प देते हैं — गति या पुण्यलोक। संधान किया हुआ बाण निष्फल नहीं हो सकता, इसलिए कुछ न कुछ अवश्य नष्ट करना है; पर प्राणों की हिंसा नहीं की जाती। यह राजधर्म की सूक्ष्म मर्यादा है — शस्त्र का नियम भी रक्षित रहता है, और ब्राह्मण का जीवन भी।
"But I shall destroy either your power to go wherever you will, or the matchless worlds you have won by the strength of your austerity; that is my resolve. For this divine arrow of Viṣṇu, conqueror of enemy cities, never falls in vain; by its own force it destroys the pride born of strength." So Rāma gives Bhārgava a choice: his power of movement or his worlds of merit. An arrow once set to the string cannot be fruitless, so something must be destroyed, but not his life. This is the fine limit of a king's dharma: the rule of the weapon is kept, and so is the life of the brahmin.
५देवानां भूतगणानां च समागमः
९वरायुधधरं रामं द्रष्टुं सर्षिगणाः सुराः।
पितामहं पुरस्कृत्य समेतास्तत्र सर्वशः॥The gods, together with the hosts of seers, came together there from every side, putting the Grandfather at their head, to see Rāma holding that splendid weapon.
१०गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धचारणकिन्नराः।
यक्षराक्षसनागाश्च तद्द्रष्टुं महदद्भुतम्॥Gandharvas and apsarases, siddhas, cāraṇas and kinnaras, yakṣas, rākṣasas and nāgas came too, to see that great marvel.
उस समय श्रेष्ठ आयुध धारण किए राम को देखने के लिए ऋषिगणों सहित देवता पितामह ब्रह्मा को आगे करके चारों ओर से वहाँ एकत्र हुए। गन्धर्व, अप्सराएँ, सिद्ध, चारण, किन्नर, यक्ष, राक्षस और नाग भी उस महान अद्भुत दृश्य को देखने आए। कवि इससे सूचित करते हैं कि यह साधारण द्वन्द्व-युद्ध नहीं, बल्कि विष्णु के दो रूपों का सन्धिकाल है — भार्गव-अवतार की समाप्ति और राम-अवतार की प्रतिष्ठा; इसलिए सारे लोक साक्षी बनते हैं। ब्रह्मा को आगे रखा गया है, क्योंकि उन्होंने ही पहले शैव और वैष्णव धनुषों में विरोध उत्पन्न किया था।
At that moment the gods, with the hosts of seers and with the Grandfather at their head, gathered there from every side to see Rāma holding that splendid weapon, and gandharvas, apsarases, siddhas, cāraṇas, kinnaras, yakṣas, rākṣasas and nāgas came too, to see that great marvel. The poet signals that this is no ordinary duel but the meeting point of two forms of Viṣṇu, the close of his incarnation in Bhṛgu's line and the establishment of his incarnation as Rāma, so all the worlds come as witnesses. Brahmā is placed at their head, for it was he who had once set the bows of Śiva and Viṣṇu against each other.
६लोकस्य जडीभावः, भार्गवस्य निर्वीर्यता
११जडीकृते तदा लोके रामे वरधनुर्धरे।
निर्वीर्यो जामदग्न्योऽसौ रामो राममुदैक्षत॥The world was struck motionless as Rāma stood holding the great bow; and Jāmadagnya, stripped of his valour, could only gaze at Rāma.
१२तेजोभिर्गतवीर्यत्वाज्जामदग्न्यो जडीकृतः।
रामं कमलपत्राक्षं मन्दं मन्दमुवाच ह॥His power gone from him under Rāma’s blazing splendour, Jāmadagnya stood numb, and said to the lotus-eyed Rāma, very slowly:
राम के उस श्रेष्ठ धनुष को धारण करने पर सारा लोक जड़-सा हो गया; पराक्रमहीन हुए वे जामदग्न्य राम दशरथनन्दन राम की ओर देखते रह गए। राम के तेज से पराक्रम चले जाने के कारण जड़-से हुए वे कमलदल-नयन राम से धीरे-धीरे बोले। ‘कमलपत्राक्ष’ (कमल-दल के समान नेत्रों वाले) विशेषण विष्णु का प्रसिद्ध विशेषण है, जो यहाँ सप्रयोजन प्रयुक्त हुआ है। व्याख्याकार कहते हैं कि वैष्णव तेज भार्गव से निकलकर दशरथनन्दन में प्रविष्ट हो गया; ‘मन्दं मन्दम्’ (धीरे-धीरे) की द्विरुक्ति उनके क्षीण स्वर को दिखाती है। जो पहले हुंकार से शिव को स्तम्भित करने वाले विष्णु का धनुष धारण करते थे, वे अब स्वयं स्तम्भित हैं।
As Rāma stood holding the great bow, the whole world was struck motionless, and Jāmadagnya, stripped of his power, could only stare at Rāma. His strength gone before Rāma's splendour, he stood numb and spoke very slowly to the lotus-eyed Rāma. "Lotus-eyed" is a well-known epithet of Viṣṇu, used here with purpose; the sense is that the Vaiṣṇava power had left Bhārgava and entered the son of Daśaratha. The repeated "slowly" shows how faint his voice had become. He who had borne the bow of Viṣṇu, the god who froze Śiva with a roar, is now frozen himself.
७काश्यपाय भूमिदानं प्रतिज्ञा च
१३काश्यपाय मया दत्ता यदा पूर्वं वसुंधरा।
विषये मे न वस्तव्यमिति मां काश्यपोऽब्रवीत्॥‘Long ago, when I made a gift of the earth to Kāśyapa, Kāśyapa said to me: “You must not dwell within my domain.”
१४सोऽहं गुरुवचः कुर्वन्पृथिव्यां न वसे निशाम्।
तदाप्रभृति काकुत्स्थ कृता मे काश्यपस्य ह॥‘So, obeying my teacher’s word, I do not spend a night upon the earth. From that day, Kākutstha, that promise of mine has stood before Kāśyapa.
जामदग्न्य कहते हैं — ‘जब मैंने पहले कश्यप को पृथ्वी दान की थी, तब कश्यप ने मुझसे कहा था — तुम्हें मेरे राज्य में नहीं रहना चाहिए। इसलिए गुरु की आज्ञा का पालन करते हुए मैं पृथ्वी पर रात नहीं बिताता; हे काकुत्स्थ, तभी से मैंने कश्यप के सामने यह प्रतिज्ञा की हुई है।’ इस प्रकार उनकी सर्वत्र जाने वाली गति कोई विलास नहीं, बल्कि स्वेच्छा से ली गई प्रतिज्ञा का परिणाम है; उनका निरन्तर गमन गुरु के वचन का पालन ही है। उनकी गमनशीलता तप का फल भी है और दान का परिणाम भी।
Jāmadagnya said: "Long ago, when I gave the earth to Kāśyapa, Kāśyapa told me, 'You must not dwell in my domain.' So, obeying my teacher's word, I never spend a night on the earth. Since that day, Kākutstha, I have kept that promise made before Kāśyapa." So his power to go anywhere is no luxury but the consequence of a vow he chose to take; his constant travelling is his way of obeying his teacher's word. His restless movement is both the fruit of his austerity and the result of his gift.
८‘गतिं मा जहि, लोकान् जहि’
१५तामिमां मद्गतिं वीर हन्तुं नार्हसि राघव।
मनोजवं गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्॥‘Do not, then, destroy this power of movement of mine, hero Rāghava. I shall go with the speed of thought to Mahendra, best of mountains.
१६लोकास्त्वप्रतिमा राम निर्जितास्तपसा मया।
जहि ताञ्छरमुख्येन मा भूत्कालस्य पर्ययः॥‘But those matchless worlds that I won by my austerity — strike them down with your finest arrow, Rāma, and let there be no delay.
‘इसलिए हे वीर राघव, मेरी उस गति को नष्ट करना तुम्हारे योग्य नहीं है; मैं मन के वेग से पर्वतश्रेष्ठ महेन्द्र को चला जाऊँगा। किन्तु मैंने तप से जो अनुपम लोक जीते हैं, उन्हें इस श्रेष्ठ बाण से नष्ट कर दो; समय न बीतने पाए।’ यहाँ भार्गव स्वयं ही अपना तपोधन त्याग देते हैं — न जीवन माँगते हैं, न विजय, केवल गति ही माँगते हैं; ‘समय न बीतने पाए’ इस वचन से वे विलम्ब भी सहन नहीं करते। तप से अर्जित सब कुछ दे देते हैं, केवल अपने वचन की रक्षा चाहते हैं।
"So, heroic Rāghava, do not destroy my power of movement. I will go with the speed of thought to Mahendra, best of mountains. But the matchless worlds I have won by austerity, strike them down with your finest arrow; let there be no delay." Here Bhārgava gives up the wealth of his austerity of his own accord. He asks neither for his life nor for victory, only for his power of movement, and "let there be no delay" shows he cannot bear even a moment's wait. He gives up everything austerity has won and wants only to keep his word.
९विष्णुत्वस्य प्रत्यभिज्ञानम्
१७अक्षय्यं मधुहन्तारं जानामि त्वां सुरेश्वरम्।
धनुषोऽस्य परामर्शात्स्वस्ति तेऽस्तु परंतप॥‘I know you now for the imperishable slayer of Madhu, the lord of the gods; your very handling of this bow has told me so. May it be well with you, scorcher of foes.
१८एते सुरगणाः सर्वे निरीक्षन्ते समागताः।
त्वामप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे॥‘All these gathered hosts of gods are looking upon you, whose deeds have no equal and who have no rival in battle.
‘मैं जानता हूँ कि तुम अविनाशी, मधु का वध करने वाले देवेश्वर (विष्णु) हो; इस धनुष के स्पर्श से ही मैंने यह जान लिया है। हे परन्तप, तुम्हारा कल्याण हो। ये सब एकत्र हुए देवगण तुम्हें युद्ध में अद्वितीय और अनुपम कर्म करने वाले के रूप में देख रहे हैं।’ धनुष के स्पर्श मात्र से विष्णुत्व जान लिया गया, क्योंकि वह धनुष विष्णु की ही धरोहर था, और कोई दूसरा उसे चढ़ा नहीं सकता था। इसलिए यहाँ पराजय पराजय नहीं, बल्कि प्रत्यभिज्ञान (पहचान) है। ‘तुम्हारा कल्याण हो’ इस आशीर्वाद से विरोध सौहार्द में बदल जाता है।
"I know you now as the imperishable slayer of Madhu, lord of the gods; I understood it the moment you handled this bow. Blessings on you, scorcher of foes. All these gathered hosts of gods are looking at you, whose deeds have no equal and who have no rival in battle." At the mere touch of the bow he knew Rāma to be Viṣṇu, for the bow was Viṣṇu's own trust and no one else could have strung it. So this defeat is not a defeat but a recognition, and with his blessing the conflict turns into goodwill.
१०‘न इयं मम व्रीडा’ — शरमोक्षप्रार्थना
१९न चेयं मम काकुत्स्थ व्रीडा भवितुमर्हति।
त्वया त्रैलोक्यनाथेन यदहं विमुखीकृतः॥‘Nor can this be any shame to me, Kākutstha, that I have been turned back by you, the lord of the three worlds.
२०शरमप्रतिमं राम मोक्तुमर्हसि सुव्रत।
शरमोक्षे गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्॥‘Loose that matchless arrow, Rāma, you who keep so fine a vow; once it is released I shall go to Mahendra, best of mountains.’
‘हे काकुत्स्थ, तुम त्रिलोकीनाथ के द्वारा जो मैं पराजित किया गया हूँ, यह मेरे लिए लज्जा की बात नहीं हो सकती। हे सुव्रत राम, वह अनुपम बाण छोड़ दो; बाण छूटने पर मैं पर्वतश्रेष्ठ महेन्द्र को चला जाऊँगा।’ भगवान के द्वारा ही पराजित हुआ हूँ — यह जानकर भार्गव की लज्जा दूर हो गई; जो सबका नाथ है, उसके द्वारा लौटाए गए व्यक्ति का कोई अपमान नहीं। यही शरणागत की शान्ति है; क्षत्रियों का संहार करने वाले का क्रोध यहाँ विराम लेता है। पहले के क्रोध के स्थान पर अब प्रसन्नता दिखाई देती है।
"It cannot be a disgrace to me, Kākutstha, that I have been turned back by you, the lord of the three worlds. Loose that matchless arrow, Rāma, keeper of fine vows; once it is released I will go to Mahendra, best of mountains." Knowing he had been defeated by the Lord himself, Bhārgava's shame fell away; there is no dishonour in being turned back by the lord of all. This is the peace of one who surrenders, and here the anger of the destroyer of the kṣatriyas comes to rest; where there was wrath there is now grace.
११शरमोक्षः, भार्गवस्य महेन्द्रगमनम्
२१तथा ब्रुवति रामे तु जामदग्न्ये प्रतापवान्।
रामो दाशरथिः श्रीमांश्चिक्षेप शरमुत्तमम्॥While Rāma the son of Jamadagni was speaking so, the mighty and illustrious Rāma, son of Daśaratha, let fly that excellent arrow.
२२स हतान्दृश्य रामेण स्वाँल्लोकांस्तपसार्जितान्।
जामदग्न्यो जगामाशु महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्॥And seeing his own worlds, won by austerity, destroyed by Rāma, Jāmadagnya went swiftly away to Mahendra, best of mountains.
जामदग्न्य राम के ऐसा कहने पर प्रतापी श्रीमान दशरथनन्दन राम ने वह उत्तम बाण छोड़ दिया। राम द्वारा नष्ट किए गए, तप से अर्जित अपने लोकों को देखकर जामदग्न्य, जैसी पहले प्रतिज्ञा की थी, शीघ्र ही पर्वतश्रेष्ठ महेन्द्र को चले गए। इन दो श्लोकों में से दूसरा केवल गीताप्रेस के पाठ में ही है, बड़ौदा के समीक्षित संस्करण में नहीं मिलता; वहाँ इक्कीसवें श्लोक के बाद ही दिशाओं के अन्धकार-रहित होने का वर्णन है। राम प्राण नहीं हरते, केवल तप का फल ही हरते हैं; इससे प्रतिज्ञा भी सिद्ध हुई, और अवध्य ब्राह्मण की रक्षा भी हुई।
While Jāmadagnya was speaking, the mighty and illustrious Rāma, son of Daśaratha, let fly that excellent arrow. Seeing the worlds he had won by austerity destroyed by Rāma, Jāmadagnya went swiftly away to Mahendra, best of mountains, as he had said he would. Rāma does not take his life; he takes only the fruit of his austerity, and so his resolve is fulfilled and the brahmin, who may not be slain, is spared.
१२दिशां वितिमिरत्वम्, पूजा, प्रतिगमनम्
२३ततो वितिमिराः सर्वा दिशश्चोपदिशस्तथा।
सुराः सर्षिगणा रामं प्रशशंसुरुदायुधम्॥Then every quarter of the sky and every point between them was cleared of darkness, and the gods with the hosts of seers praised Rāma as he held his weapon high.
२४रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्यः प्रपूजितः।
ततः प्रदक्षिणीकृत्य जगामात्मगतिं प्रभुः॥Rāma the son of Jamadagni, honoured by Rāma the son of Daśaratha, then walked round him with his right side turned towards him, and went, a lord still, to his own abode.
तब सब दिशाएँ और उपदिशाएँ अन्धकार से रहित हो गईं; ऋषिगणों सहित देवताओं ने आयुध उठाए हुए राम की प्रशंसा की। अन्धकार का हटना भार्गव के क्रोध-तेज के शान्त होने को सूचित करता है। दशरथनन्दन राम द्वारा भली-भाँति पूजित होकर जामदग्न्य राम उनकी प्रदक्षिणा करके अपने स्थान को चले गए। इस प्रकार दोनों रामों का संघर्ष पूजा और शान्ति के साथ समाप्त होता है; अगले सर्ग में दशरथ परिवार और वधुओं के साथ अयोध्या लौटते हैं। इस प्रकार बालकाण्ड का अन्तिम विघ्न दूर हो गया; आगे केवल विवाह-यात्रा का समापन ही शेष है।
Then every quarter and every point between them was cleared of darkness, and the gods with the hosts of seers praised Rāma as he held his weapon high. The lifting of the darkness shows that the fiery wrath of Bhārgava had subsided. Rāma son of Jamadagni, honoured by Rāma son of Daśaratha, walked around him keeping him on his right and went to his own abode. So the conflict between the two Rāmas ends in honour and peace. In the next sarga Daśaratha returns to Ayodhyā with his family and the brides. The last obstacle of the Bāla Kāṇḍa is removed, and only the end of the wedding journey remains.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः॥ ७६॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- पितुः + राममथाब्रवीत् — विसर्गस्य रेफः, रेफे परे रेफलोपः पूर्वस्वरदीर्घश्च, तेन ‘पितू राममथाब्रवीत्’। अत्र सन्धिः एव कष्टस्थानम्; अन्यथा ‘पितू’ इति रूपं न सिध्यति
- समासः
- समासः नास्ति — पितृशब्दस्य षष्ठ्येकवचनम् ‘पितुः’
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘गौरवात्’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- पितुः + आनृण्यम् — विसर्गस्य उकारः, उ + आ इति गुणाभावे ‘पितुरानृण्यम्’ इति रेफादेशेन
- समासः
- समासः नास्ति — ऋणशब्दात् ‘अनृण’ इति नञ्बहुव्रीहिः, ततः भावे ष्यञ् (आदिवृद्धिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आस्थितः’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- अनुरुध्यामहे + ब्रह्मन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — अनु + रुध् धातोः लट्, आत्मनेपदे उत्तमपुरुषबहुवचनम्
- विभक्तिः
- लट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- अवजानासि + मे — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — अव + ज्ञा धातोः लट्, मध्यमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- हस्तात् + लघुपराक्रमः — तकारस्य लकारे परे लकारादेशः, तेन ‘हस्ताल्लघुपराक्रमः’
- समासः
- लघुः शीघ्रः पराक्रमः यस्य सः इति लघुपराक्रमः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राघवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शरं + च — अनुस्वारस्य स्थितिः; ‘प्रतिजग्राह हस्तात्’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — प्रति + ग्रह् धातोः लिट्, प्रथमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- धनुः + रामः — विसर्गस्य रेफः, रेफे परे रेफलोपः पूर्वस्वरदीर्घश्च, तेन ‘धनू रामः’। पूर्वं ‘पितू रामम्’ इत्यत्र एव सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — धनुस्शब्दस्य द्वितीयैकवचनम् ‘धनुः’, सन्धौ ‘धनू’
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आरोप्य’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- शरं + सज्यं — अनुस्वारस्य स्थितिः
- समासः
- समासः नास्ति — सज्/सञ्ज् धातोः ण्यत्/यत्प्रत्ययेन ‘सज्य’, ‘ज्यायां योजितः’ इति रूढार्थः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘शरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- इमां + वा — अनुस्वारस्य स्थितिः; ‘त्वद्गतिं राम’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तव गतिः इति त्वद्गतिः — षष्ठीतत्पुरुषः; युष्मच्छब्दस्य समासे ‘त्वद्’ इति आदेशः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘हनिष्यामि’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- तपोबल + समर्जितान् — ‘तपस्’ इत्यस्य विसर्गे उत्वं, तेन ‘तपोबल…’
- समासः
- तपोबलेन समर्जिताः इति तपोबलसमर्जिताः — तृतीयातत्पुरुषः; सम् + अर्ज् धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘लोकान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शरः + परपुरंजयः — विसर्गस्य स्थितिः पकारे परे
- समासः
- परेषां पुरं जयतीति परपुरंजयः — उपपदतत्पुरुषः (खच्प्रत्ययः, मुम् आगमः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘शरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वीर्येण + बलदर्पविनाशनः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलस्य दर्पस्य विनाशनः इति बलदर्पविनाशनः — षष्ठीतत्पुरुषः; नश् धातोः णिचि ल्युट्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘शरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स + ऋषिगणाः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्), तेन ‘सर्षिगणाः’
- समासः
- ऋषिगणैः सह वर्तन्ते इति सर्षिगणाः — बहुव्रीहिः (सहशब्दस्य ‘स’ आदेशः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘सुराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- जडीकृते + तदा — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जडं न भूतं जडं कृतम् इति जडीकृतम् — च्व्यन्तः (जड + च्वि + कृ), ‘अभूततद्भावे’ इति च्विप्रत्ययः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘लोके’ इत्यस्य विशेषणम्, भावे सप्तमी)
- सन्धिः
- रामे + वरधनुर्धरे — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘धनुस्’ इत्यस्य विसर्गे रेफः
- समासः
- वरं धनुः धारयतीति वरधनुर्धरः — उपपदतत्पुरुषः; कर्मधारयगर्भः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘रामे’ इत्यस्य विशेषणम्, भावे सप्तमी)
- सन्धिः
- रामं + कमलपत्राक्षं — अनुस्वारस्य स्थितिः
- समासः
- कमलस्य पत्रे इव अक्षिणी यस्य सः इति कमलपत्राक्षः — बहुव्रीहिः; ‘अक्षि’ इत्यस्य समासान्ते ‘अक्ष’
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + वस्तव्यम् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वस्तव्यमिति’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — वस् धातोः तव्यत्प्रत्ययः (कर्मणि/भावे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (भावे प्रयोगः, ‘त्वया’ इति शेषः)
- सन्धिः
- तदा + प्रभृति — सन्धिकार्यं नास्ति, केवलं पदसमुच्चयः
- समासः
- तदा आरभ्य इति तदाप्रभृति — अव्ययीभावसदृशः अव्ययसमासः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- तां + इमां — अनुस्वारस्य स्थितिः; ‘मद्गतिं वीर’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मम गतिः इति मद्गतिः — षष्ठीतत्पुरुषः; अस्मच्छब्दस्य समासे ‘मद्’ इति आदेशः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘हन्तुम्’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- मा + भूत् + कालस्य → मा भूत्कालस्य
- समासः
- समासः नास्ति — परि + इ धातोः अच्प्रत्ययः, ‘परि’ इत्यस्य ‘पर्य्’ इति यणादेशः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मा भूत्’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
- सन्धिः
- परामर्शात् + स्वस्ति → परामर्शात्स्वस्ति
- समासः
- समासः नास्ति — परा + आ + मृश् धातोः घञ्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ पञ्चमी)
- सन्धिः
- अप्रतिमकर्माणम् + अप्रतिद्वन्द्वम् — मकारस्य अनुस्वारः, तेन सन्धौ संयोगः
- समासः
- न विद्यते प्रतिद्वन्द्वः यस्य सः इति अप्रतिद्वन्द्वः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘त्वाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- यत् + अहम् — तकारस्य दकारः, तेन ‘यदहं विमुखीकृतः’
- समासः
- विमुखः न भूतः विमुखः कृतः इति विमुखीकृतः — च्व्यन्तः (विमुख + च्वि + कृ)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अहम्’ इत्यस्य विधेयम्)
- सन्धिः
- शरमोक्षे + गमिष्यामि — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शरस्य मोक्षः इति शरमोक्षः — षष्ठीतत्पुरुषः; मुच् धातोः घञ्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (भावे सप्तमी — ‘शरे मुक्ते सति’)
- सन्धिः
- हतान् + दृश्य → हतान्दृश्य
- समासः
- समासः नास्ति — दृश् धातोः ल्यबन्तसदृशम् आर्षं रूपम्, ‘दृष्ट्वा’ इत्यस्य स्थाने
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकः क्त्वान्तार्थे)
- सन्धिः
- स्वान् + लोकान् — नकारस्य लकारे परे लकारादेशः सानुनासिकः, तेन ‘स्वाँल्लोकान्’
- समासः
- स्वाः लोकाः इति — कर्मधारयः; ‘स्व’ इति आत्मीयवाचकम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘दृश्य’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- ततः + वितिमिराः — विसर्गस्य उकारः, अ + उ = ओ इति गुणसन्धिः, तेन ‘ततो वितिमिराः’
- समासः
- विगतं तिमिरं यासां ताः इति वितिमिराः — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘दिशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- जगाम + आत्मगतिम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ), तेन ‘जगामात्मगतिम्’
- समासः
- आत्मनः गतिः इति आत्मगतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘जगाम’ इत्यस्य कर्म)