- सन्धिः
- तम् + उक्तवन्तम् — मकारस्य अनुस्वारः तथा पदयोः श्लेषः, तेन ‘तमुक्तवन्तं’
- समासः
- समासः नास्ति — वच् धातोः क्तवतुप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वैदेहं नृपम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
बालकाण्ड — सर्ग 72
कुशध्वज की कन्याओं का वरण और गोदान
विश्वामित्र द्वारा भरत और शत्रुघ्न के लिए कुशध्वज की कन्याओं का वरण; जनक द्वारा उसकी स्वीकृति; दशरथ द्वारा पुत्रों के मंगल के लिए नान्दीश्राद्ध और गोदान
अस्मिन् सर्गे चतुर्णाम् अपि दशरथपुत्राणां विवाहः निश्चीयते। जनकस्य वंशकथनानन्तरं वसिष्ठसहितः विश्वामित्रः वदति — इक्ष्वाकूणां विदेहानां च कुले अचिन्त्ये अप्रमेये च, अयं सम्बन्धः धर्मेण रूपेण च सदृशः। ततः सः जनकस्य यवीयसः भ्रातुः कुशध्वजस्य द्वे कन्ये भरताय धीमते शत्रुघ्नाय च वृणीते, दशरथपुत्रान् लोकपालसमान् देवतुल्यपराक्रमान् च वर्णयन्, उभयोः सम्बन्धेन इक्ष्वाकुकुलम् अव्यग्रम् अनुबध्यताम् इति च प्रार्थयते। जनकः प्राञ्जलिः स्वकुलं धन्यं मन्यमानः तत् स्वीकरोति, एकाह्ना एव चतस्रः राजपुत्र्यः चतुर्भिः राजपुत्रैः परिणेतव्याः इति वदति, उत्तराफल्गुनीयोगे लग्नं च निर्दिशति। ततः सः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः मुनिभ्याम् आसनमुख्यानि ददाति, मिथिलां च अयोध्यासमां समर्पयति। हृष्टः दशरथः मिथिलेश्वरौ भ्रातरौ असंख्येयगुणौ इति स्तुत्वा नान्दीश्राद्धार्थं स्वम् आलयं गन्तुम् अनुमतिं गृह्णाति। सः निलयं गत्वा विधानतः श्राद्धं कृत्वा प्रभाते उत्तमं गोदानं करोति — पुत्रान् उद्दिश्य एकैकशः गवां शतसहस्रम्, एवं सुवर्णशृङ्ग्याणां सवत्सानां कांस्यदोहनानां गवां चत्वारि शतसहस्राणि, अन्यत् च सुबहु वित्तं द्विजेभ्यः ददाति। अन्ते कृतगोदानैः सुतैः वृतः सः लोकपालैः वृतः प्रजापतिः इव शोभते।
१विश्वामित्रवचनारम्भः — उभयोः कुलयोः सादृश्यम्
१तमुक्तवन्तं वैदेहं विश्वामित्रो महामुनिः।
उवाच वचनं वीरं वसिष्ठसहितो नृपम्॥When the king of Videha had finished speaking, the great sage Viśvāmitra, with Vasiṣṭha beside him, addressed these words to that heroic ruler.
२अचिन्त्यान्यप्रमेयाणि कुलानि नरपुंगव।
इक्ष्वाकूणां विदेहानां नैषां तुल्योऽस्ति कश्चन॥‘Best of men, the houses of the Ikṣvākus and of the Videhas are beyond thought and beyond measure; there is no other house that is their equal.
३सदृशो धर्मसम्बन्धः सदृशो रूपसम्पदा।
रामलक्ष्मणयो राजन्सीता चोर्मिलया सह॥‘This union in dharma is a fitting one, and fitting too in beauty and fortune, O king, for Sītā together with Ūrmilā is a match for Rāma and Lakṣmaṇa.
पिछले सर्ग में जनक ने निमि से आरम्भ करके अपनी वंशावली कही और सीता तथा ऊर्मिला को राम और लक्ष्मण के लिए देने की प्रतिज्ञा की। ऐसा कहने वाले उन वीर विदेहराज से वसिष्ठ के साथ बैठे महामुनि विश्वामित्र ने उत्तर में कहा — ‘हे नरश्रेष्ठ, इक्ष्वाकुओं और विदेहों के कुल अचिन्त्य और अपरिमेय हैं; इन दोनों के समान दूसरा कोई कुल नहीं है। यह वैवाहिक धर्म-सम्बन्ध दोनों पक्षों के योग्य है, रूप-सम्पदा में भी समान है; क्योंकि ऊर्मिला के साथ सीता राम और लक्ष्मण के सर्वथा अनुरूप हैं।’ यहाँ देखने योग्य है — विश्वामित्र याचक की भाँति आरम्भ नहीं करते, बल्कि पहले ही दोनों कुलों का समान गौरव स्थापित कर देते हैं; इससे आगे की प्रार्थना अनुग्रह की याचना नहीं, बल्कि बराबर वालों के बीच की सन्धि जैसी हो जाती है।
In the previous sarga Janaka had recited his line from Nimi onwards and promised to give Sītā and Ūrmilā to Rāma and Lakṣmaṇa. When the heroic king of Videha had finished, the great sage Viśvāmitra, with Vasiṣṭha beside him, replied: "Best of men, the houses of the Ikṣvākus and the Videhas are beyond thought and beyond measure; no other house is their equal. This union in dharma is fitting for both sides, fitting too in beauty and fortune, for Sītā together with Ūrmilā is a match for Rāma and Lakṣmaṇa." Viśvāmitra does not begin like a petitioner; he first establishes that both houses are equal in honour, so that the request that follows becomes not a plea for a favour but something like a pact between equals.
२कुशध्वजकन्ययोः वरणम्
४वक्तव्यं च नरश्रेष्ठ श्रूयतां वचनं मम।
भ्राता यवीयान्धर्मज्ञ एष राजा कुशध्वजः॥‘Best of men, there is something further I must say; hear my words. This righteous king Kuśadhvaja is your younger brother.
५अस्य धर्मात्मनो राजन्रूपेणाप्रतिमं भुवि।
सुताद्वयं नरश्रेष्ठ पत्न्यर्थं वरयामहे॥‘This righteous ruler, O king, best of men, has two daughters whose beauty has no equal on earth, and we seek them as brides.
६भरतस्य कुमारस्य शत्रुघ्नस्य च धीमतः।
वरये ते सुते राजंस्तयोरर्थे महात्मनोः॥‘For prince Bharata and for wise Śatrughna, O king, I ask you for those two daughters of yours, for the sake of those two great-souled youths.
‘हे नरश्रेष्ठ, मुझे कुछ और भी कहना है, उसे सुनिए’ — यह कहकर विश्वामित्र सभा में बैठे कुशध्वज की ओर संकेत करते हैं — ‘ये धर्मज्ञ राजा कुशध्वज आपके छोटे भाई हैं। इन धर्मात्मा राजा की दो पुत्रियाँ हैं, जो रूप में पृथ्वी पर अनुपम हैं। उन्हें हम कुमार भरत और बुद्धिमान शत्रुघ्न के लिए पत्नी के रूप में माँगते हैं। हे राजन्, उन दोनों महात्माओं के लिए मैं आपकी उन दोनों पुत्रियों का वरण करता हूँ।’ इस प्रकार जहाँ केवल दो ही पुत्रों का विवाह निश्चित हुआ था, वहाँ मुनि चारों के विवाह का प्रस्ताव रखते हैं; कुशध्वज की कन्याओं के वरण से जनक का सम्पूर्ण कुल ही इक्ष्वाकुओं के साथ जुड़ जाता है।
"Best of men, there is something more I must say; listen." With that Viśvāmitra pointed to Kuśadhvaja, seated in the assembly: "This righteous King Kuśadhvaja is your younger brother. This righteous king has two daughters whose beauty has no equal on earth, and we ask for them as brides for Prince Bharata and the wise Śatrughna. King, I ask you for those two daughters for the sake of those two great-souled youths." So where the marriage of two sons had been settled, the sage proposes the marriage of all four, and by the choice of Kuśadhvaja's daughters the whole of Janaka's family is bound to the Ikṣvākus.
३दशरथपुत्राणां प्रशंसा, सम्बन्धप्रार्थना च
७पुत्रा दशरथस्येमे रूपयौवनशालिनः।
लोकपालसमाः सर्वे देवतुल्यपराक्रमाः॥‘These sons of Daśaratha are endowed with beauty and youth; all of them are the peers of the guardians of the world and equal to the gods in valour.
८उभयोरपि राजेन्द्र सम्बन्धेनानुबध्यताम्।
इक्ष्वाकुकुलमव्यग्रं भवतः पुण्यकर्मणः॥‘Lord of kings, let the house of the Ikṣvākus be bound to you by a marriage alliance on both sides; you are a man of meritorious deeds, so let there be no disquiet in your mind.’
अपनी प्रार्थना के समर्थन में मुनि वरों का वर्णन करते हैं — ‘दशरथ के ये पुत्र रूप और यौवन से सम्पन्न हैं, सभी लोकपालों के समान और देवताओं के तुल्य पराक्रमी हैं।’ फिर वे प्रार्थना को संक्षेप में कहते हैं — ‘हे राजेन्द्र, दोनों कुमारों के सम्बन्ध से यह इक्ष्वाकु-कुल (आपके कुल से) बँध जाए। आप पुण्यकर्मा हैं; इसलिए एक ही समय में चारों का विवाह होने से आपके मन में व्यग्रता उत्पन्न न हो।’ ‘अव्यग्रम्’ (व्यग्रता-रहित) पद को दो प्रकार से जोड़ा जाता है — कुल व्यग्रता-रहित रहे, और राजा का मन भी निश्चिन्त रहे। एक महान सम्राट के साथ एक साथ चार वैवाहिक सम्बन्धों में जिस भार की आशंका हो सकती थी, उसे मुनि पहले ही दूर कर देते हैं।
To support his request the sage described the bridegrooms: "These sons of Daśaratha are rich in beauty and youth; all of them are like the guardians of the world and equal to the gods in valour." Then he summed up his request: "Lord of kings, let the house of the Ikṣvākus be bound to you by marriage through both these princes as well. You are a man of good deeds; let there be no disquiet in your mind." "No disquiet" applies both ways: let the house be at ease, and let the king's mind be at ease. The sage removes in advance any worry about the burden of forming four marriage alliances at once with so great a monarch.
४जनकस्य प्राञ्जलिवचनम्
९विश्वामित्रवचः श्रुत्वा वसिष्ठस्य मते तदा।
जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच मुनिपुंगवौ॥Hearing Viśvāmitra’s words, which had Vasiṣṭha’s approval, Janaka then folded his hands and spoke to the two eminent sages.
१०कुलं धन्यमिदं मन्ये येषां तौ मुनिपुंगवौ।
सदृशं कुलसम्बन्धं यदाज्ञापयतः स्वयम्॥‘I count this house of mine blessed, since the two of you, eminent sages, of your own accord command a marriage alliance so fitting for it.
वसिष्ठ की सम्मति से अनुमोदित विश्वामित्र के उस वचन को सुनकर जनक ने हाथ जोड़कर उन दोनों मुनिश्रेष्ठों से कहा। यहाँ जानने योग्य है — विश्वामित्र अकेले प्रस्ताव नहीं रखते; कुलगुरु वसिष्ठ भी उसमें सहमत हैं, इसलिए यह प्रस्ताव इक्ष्वाकुओं के सम्पूर्ण कुल का वचन बन जाता है। जनक कहते हैं — ‘मैं अपने इस कुल को धन्य मानता हूँ, क्योंकि आप दोनों स्वयं ही इस योग्य कुल-सम्बन्ध की आज्ञा दे रहे हैं।’ ‘आज्ञापयतः’ (आज्ञा देते हैं) इस पद से वे मुनियों के वचन को प्रार्थना नहीं, बल्कि आदेश मानते हैं; जिनके लिए ऐसे ऋषि स्वयं सम्बन्ध का आदेश देते हैं, वह कुल अवश्य ही धन्य है।
Hearing Viśvāmitra's words, which Vasiṣṭha approved, Janaka joined his palms and spoke to the two eminent sages. Viśvāmitra does not make the proposal alone; the family preceptor Vasiṣṭha agrees, so it becomes the voice of the whole Ikṣvāku house. Janaka said: "I count my house blessed, since you two yourselves command so fitting an alliance for it." By saying "command," he treats the sages' words not as a request but as an order; a family for whom such seers themselves ordain a match must surely be blessed.
५चतसृणां राजपुत्रीणाम् एकाह्ना पाणिग्रहणम्
११एवं भवतु भद्रं वः कुशध्वजसुते इमे।
पत्न्यौ भजेतां सहितौ शत्रुघ्नभरतावुभौ॥‘So let it be, and may it go well with you. Let these two daughters of Kuśadhvaja be taken as wives, one by each, by Śatrughna and Bharata together.
१२एकाह्ना राजपुत्रीणां चतसृणां महामुने।
पाणीन्गृह्णन्तु चत्वारो राजपुत्रा महाबलाः॥‘Great sage, let the four mighty princes take the hands of the four princesses on one and the same day.
फिर जनक स्पष्ट रूप से स्वीकृति देते हैं — ‘ऐसा ही हो, आपका कल्याण हो। कुशध्वज की ये दोनों पुत्रियाँ साथ-साथ शत्रुघ्न और भरत दोनों की पत्नियाँ बनें। हे महामुने, चारों महाबली राजकुमार एक ही दिन चारों राजकुमारियों का पाणिग्रहण करें।’ ‘सहितौ’ (साथ-साथ) पद से सूचित होता है कि दोनों भाई अलग-अलग नहीं, बल्कि एक साथ ही वधू का वरण करते हैं। ‘एकाह्ना’ (एक ही दिन में) पद भी महत्त्वपूर्ण है — चारों विवाह क्रम से अलग-अलग दिनों में नहीं, बल्कि एक ही दिन सम्पन्न होते हैं; इससे काव्य में चारों भाइयों का अविभक्त सौहार्द प्रतिष्ठित होता है।
Then Janaka gave his clear assent: "So be it; blessings on you. Let Śatrughna and Bharata together take these two daughters of Kuśadhvaja as their wives. Great sage, let the four mighty princes take the hands of the four princesses on one and the same day." "Together" suggests the brothers are not separated but choose their brides side by side. "On one and the same day" is significant: the four weddings are not spread over different days but take place on a single day, and so the poem establishes the undivided affection of the four brothers.
६लग्ननिर्णयः — उत्तराफल्गुनीयोगः
१३उत्तरे दिवसे ब्रह्मन्फल्गुनीभ्यां मनीषिणः।
वैवाहिकं प्रशंसन्ति भगो यत्र प्रजापतिः॥‘Brahman, on the second day, under the two Phalgunī stars, the wise commend a wedding, for Bhaga Prajāpati presides over that asterism.’
इसके बाद जनक मुहूर्त का निर्देश करते हैं — ‘हे ब्रह्मन्, फाल्गुनी नक्षत्र के दो दिनों में से उत्तर (बाद वाले) दिन मनीषी लोग वैवाहिक कर्म की प्रशंसा करते हैं; जिसमें उत्तराफाल्गुनी के अधिष्ठाता देवता प्रजापति भग हैं, वही मुहूर्त उत्तम है।’ दो दिन फाल्गुनी से युक्त होते हैं — पहले दिन पूर्वाफाल्गुनी, दूसरे दिन उत्तराफाल्गुनी; उनमें बाद वाला ही विवाह के लिए प्रशस्त है, क्योंकि भग सौभाग्य के और अर्यमा दाम्पत्य के अधिष्ठाता हैं। इस प्रकार विवाह का दिन केवल उत्सुकता से नहीं, बल्कि शास्त्रीय प्रमाण से निश्चित किया गया।
Next Janaka named the hour: "Brahmin, on the second day, under the two Phalgunī stars, the wise commend a wedding, for Bhaga Prajāpati presides over Uttarā Phalgunī; that is the best hour." The two days fall under the Phalgunīs, the first under Pūrvā and the second under Uttarā; the later is the one commended for marriage, since Bhaga presides over good fortune and Aryaman over married life. So the wedding day was fixed by the authority of scripture, not by mere eagerness.
७आसनदानं मिथिलायाः समर्पणं च
१४एवमुक्त्वा वचः सौम्यं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः।
उभौ मुनिवरौ राजा जनको वाक्यमब्रवीत्॥Having spoken these gentle words, King Janaka rose from his seat and, with folded hands, said this to the two great sages.
१५परो धर्मः कृतो मह्यं शिष्योऽस्मि भवतोस्तथा।
इमान्यासनमुख्यानि आस्यतां मुनिपुंगवौ॥‘You have done me the highest service in dharma; I am your disciple as well. Here are the seats of honour, eminent sages — pray be seated.
१६यथा दशरथस्येयं तथायोध्या पुरी मम।
प्रभुत्वे नास्ति संदेहो यथार्हं कर्तुमर्हथ॥‘As Ayodhyā is Daśaratha’s city, so is this city mine; of your authority here there is no doubt. Do as you see fit.’
ऐसा सौम्य वचन कहकर राजा जनक उठ खड़े हुए और हाथ जोड़कर उन दोनों श्रेष्ठ मुनियों से बोले — ‘आपने मेरे लिए परम धर्म सम्पन्न कर दिया; मैं इसी प्रकार आप दोनों का शिष्य हूँ। हे मुनिश्रेष्ठो, ये उत्तम आसन हैं, इन पर विराजिए।’ राजा स्वयं आसन से उठकर हाथ जोड़ते हैं — यह विनय की पराकाष्ठा है। फिर वे इससे भी अधिक देते हैं — ‘जैसे यह अयोध्या दशरथ की है, वैसे ही यह मेरी मिथिला भी (आपकी) है; यहाँ आप दोनों के प्रभुत्व में कोई संदेह नहीं — जैसा उचित हो वैसा कीजिए।’ इस प्रकार वे केवल कन्याएँ ही नहीं, बल्कि पूरा नगर ही मुनियों के हाथ में सौंप देते हैं।
Having spoken these gentle words, King Janaka rose and, with joined palms, said to the two great sages: "You have done me the highest service in dharma; I am your disciple. Here are the seats of honour, eminent sages; please be seated." The king himself rising from his seat and joining his palms is humility at its height. Then he offered still more: "As Ayodhyā is Daśaratha's city, so is Mithilā mine; your authority here is beyond doubt. Do as you see fit." So he places not only his daughters but his very city in the sages' hands.
८दशरथस्य प्रत्युत्तरं श्राद्धसंकल्पश्च
१७तथा ब्रुवति वैदेहे जनके रघुनन्दनः।
राजा दशरथो हृष्टः प्रत्युवाच महीपतिम्॥When Janaka of Videha had spoken so, the delighted King Daśaratha, joy of the Raghus, replied to that lord of the earth.
१८युवामसंख्येयगुणौ भ्रातरौ मिथिलेश्वरौ।
ऋषयो राजसङ्घाश्च भवद्भ्यामभिपूजिताः॥‘You two brothers, lords of Mithilā, have virtues beyond counting; sages and whole assemblies of kings have been honoured by you.
१९स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गमिष्यामः स्वमालयम्।
श्राद्धकर्माणि विधिवद्विधास्य इति चाब्रवीत्॥‘May all be well with you, and may good fortune be yours. We shall now go to our own lodging and perform the ancestral rites according to the ordinance.’ So he said.
विदेहराज जनक के ऐसा कहने पर रघुनन्दन राजा दशरथ ने प्रसन्न होकर उन महीपति को उत्तर दिया — ‘हे मिथिलेश्वर बन्धुओ, आप दोनों भाई असंख्य गुणों से सम्पन्न हैं; आप दोनों ने ऋषियों और राजसमूहों का भली-भाँति सत्कार किया है।’ यहाँ दशरथ जनक के विनय का उत्तर विनय से ही देते हैं। फिर वे अनुमति माँगते हैं — ‘आपका मंगल हो, आपका कल्याण हो; अब हम अपने निवास-स्थान को जाएँगे। वहाँ मैं विधिपूर्वक श्राद्ध-कर्म करूँगा।’ विवाह से पहले नान्दीमुख श्राद्ध और पितरों का पूजन अवश्य करना चाहिए; इसलिए वरपक्ष अपने डेरे पर जाकर उसे सम्पन्न करना चाहता है। यह कहकर वे चुप हो गए।
When Janaka of Videha had spoken, King Daśaratha, joy of the Raghus, replied with delight to that lord of the earth: "Brothers, lords of Mithilā, your virtues are beyond counting; seers and assemblies of kings have been honoured by you." Daśaratha answers Janaka's humility with humility of his own. Then he asked leave to go: "May all be well with you, and blessings on you. We will now go to our own lodging, and there I will perform the ancestral rites as prescribed." Before a wedding the auspicious offering to the ancestors must be made, so the bridegroom's side wishes to go to its lodging to perform it. With these words he fell silent.
९निलयगमनं नान्दीश्राद्धं गोदानं च
२०तमापृष्ट्वा नरपतिं राजा दशरथस्तदा।
मुनीन्द्रौ तौ पुरस्कृत्य जगामाशु महायशाः॥Then, having taken leave of that king, the illustrious King Daśaratha put the two great sages before him and went swiftly away.
२१स गत्वा निलयं राजा श्राद्धं कृत्वा विधानतः।
प्रभाते काल्यमुत्थाय चक्रे गोदानमुत्तमम्॥Reaching his lodging, the king performed the śrāddha as the rules prescribe, and rising at daybreak he carried out the excellent gift of cows.
उन नरपति से विदा लेकर महायशस्वी राजा दशरथ उन दोनों मुनीन्द्रों को आगे करके शीघ्र चल पड़े। जाते समय भी वे विश्वामित्र और वसिष्ठ को आगे रखकर ही चलते हैं — इससे राजा की ब्राह्मण-भक्ति सूचित होती है। उन्होंने अपने निवास पर जाकर विधिपूर्वक श्राद्ध किया, और फिर प्रातःकाल उठकर समय पर उत्तम गोदान किया। गीताप्रेस के भाष्य में कहा गया है — अपराह्ण में आभ्युदयिक श्राद्ध हुआ, और रात बीतने के बाद प्रातःकाल गोदान-संस्कार। इस प्रकार विवाह से पहले करने योग्य आभ्युदयिक कर्म क्रम से शास्त्र के अनुसार सम्पन्न किए गए।
Having taken leave of the king, the renowned King Daśaratha went quickly away, with the two great sages in front of him. Even in leaving he keeps Viśvāmitra and Vasiṣṭha ahead of him, which shows his reverence for brahmins. Reaching his lodging, he performed the ancestral rite according to the rules, and rising early the next morning he performed the excellent gift of cows. So the auspicious rites that must precede a wedding were carried out in their proper order, as scripture directs.
११प्रजापतिसमः दशरथः — सर्गोपसंहारः
२५स सुतैः कृतगोदानैर्वृतः सन्नृपतिस्तदा।
लोकपालैरिवाभाति वृतः सौम्यः प्रजापतिः॥Surrounded then by his sons for whom the gift of cows had been made, that king shone like the gentle Prajāpati surrounded by the guardians of the world.
अन्त में कवि एक चित्र प्रस्तुत करते हैं — गोदान-संस्कार सम्पन्न किए हुए पुत्रों से घिरे वे नरपति उस समय लोकपालों से घिरे हुए सौम्य प्रजापति के समान शोभित हुए। चारों पुत्र चारों दिशाओं में स्थित लोकपालों के समान हैं, और बीच में पिता प्रजापति के समान — इस उपमा से दशरथ के पितृत्व को सृष्टिकर्ता के पद के तुल्य बताया गया है। इसी के साथ सर्ग समाप्त होता है। अगले सर्ग में केकयराज के पुत्र युधाजित के आगमन और चारों भाइयों के विवाह का वर्णन है।
At the end the poet sets a picture before us: surrounded by his sons, for whom the gift of cows had been made, the king shone like the gentle Prajāpati surrounded by the guardians of the world. The four sons are like the guardians standing at the four quarters, and their father in the middle is like Prajāpati; by this comparison Daśaratha's fatherhood is likened to the work of the creator himself. With this the sarga ends. The next sarga describes the arrival of Yudhājit, prince of the Kekayas, and the wedding of the four brothers.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- अचिन्त्यानि + अप्रमेयाणि — सवर्णदीर्घाभावे यण्सन्धिः (इ + अ = य), तेन ‘अचिन्त्यान्यप्रमेयाणि’
- समासः
- न चिन्त्यम् इति अचिन्त्यम् — नञ्तत्पुरुषः; चिन्त् धातोः ण्यत्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘कुलानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सदृशः + रूपसम्पदा — विसर्गस्य ओकारादेशः, तेन ‘सदृशो रूपसम्पदा’
- समासः
- रूपस्य सम्पद् इति रूपसम्पद् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेतौ वा करणे)
- सन्धिः
- यवीयान् + धर्मज्ञः — हलन्तपदस्य परपदेन श्लेषः, तेन ‘यवीयान्धर्मज्ञ’; प्रातिपदिकं तु ‘यवीयस्’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘युवन्’ इत्यस्य ईयसुन्प्रत्ययान्तं तरतमरूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भ्राता’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सुता + द्वयम् — समासे सवर्णदीर्घः, तेन ‘सुताद्वयं’
- समासः
- सुतयोः द्वयम् इति सुताद्वयम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वरयामहे’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- पत्नी + अर्थम् — यण्सन्धिः (ई + अ = य), तेन ‘पत्न्यर्थं’
- समासः
- पत्न्याः अर्थे इति पत्न्यर्थम् — अव्ययीभावप्रायः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत् प्रयुक्तम्)
- सन्धिः
- तयोः + अर्थे — विसर्गस्य रेफादेशः, तेन ‘राजंस्तयोरर्थे’; अत्र एव सन्धिः मुख्या दुर्बोधता
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अर्थ’ शब्दस्य सप्तम्यन्तं निमित्तार्थकं रूपम्
- विभक्तिः
- षष्ठी (तयोः) + सप्तमी (अर्थे), द्विवचनम्
- सन्धिः
- रूपयौवनशालिनः + लोकपालसमाः — विसर्गस्य स्थितिः पदान्ते
- समासः
- रूपेण यौवनेन च शालन्ते इति — तृतीयातत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः (शाल् धातोः णिनिप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘पुत्राः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम्बन्धेन + अनुबध्यताम् — सवर्णदीर्घाभावे पूर्वरूपसन्धिः, तेन ‘सम्बन्धेनानुबध्यताम्’
- समासः
- समासः नास्ति — अनु + बन्ध् धातोः कर्मणि लोट् प्रथमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, कर्मणि प्रयोगः, प्रथमपुरुषः
- सन्धिः
- इक्ष्वाकुकुलम् + अव्यग्रम् — मकारस्य परपदेन श्लेषः, तेन ‘इक्ष्वाकुकुलमव्यग्रं’
- समासः
- न व्यग्रम् इति अव्यग्रम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘इक्ष्वाकुकुलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- जनकः + प्राञ्जलिः — विसर्गस्य स्थितिः; प्राञ्जलिः + वाक्यम् — विसर्गस्य रेफादेशः, तेन ‘प्राञ्जलिर्वाक्यम्’
- समासः
- प्रगतौ अञ्जली यस्य सः इति प्राञ्जलिः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘जनकः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- यत् + आज्ञापयतः — सवर्णदीर्घवत् पूर्वरूपसन्धिः, तेन ‘यदाज्ञापयतः’
- समासः
- समासः नास्ति — आ + ज्ञा धातोः णिजन्तात् लट् प्रथमपुरुषद्विवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
- सन्धिः
- कुशध्वजसुते + इमे — द्विवचने प्रगृह्यसंज्ञा, अतः सन्धिः न भवति
- समासः
- कुशध्वजस्य सुते इति — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘भजेताम्’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
- सन्धिः
- एकाह्ना + राजपुत्रीणाम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- एकम् अहः इति एकाहः — समाहारद्विगुप्रायः; तस्य तृतीयैकवचनम् ‘एकाह्ना’
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (कालाधिकरणे तृतीया)
- सन्धिः
- पाणीन् + गृह्णन्तु — हलन्तपदस्य परपदेन श्लेषः, तेन ‘पाणीन्गृह्णन्तु’
- समासः
- समासः नास्ति — ग्रह् धातोः लोट् प्रथमपुरुषबहुवचनम् (क्र्यादिगणे श्नाप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- फल्गुनीभ्यां + मनीषिणः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — नक्षत्रवाचकः स्त्रीलिङ्गशब्दः; पूर्वाफल्गुनी उत्तराफल्गुनी चेति द्वे
- विभक्तिः
- तृतीया, द्विवचनम् (योगार्थे वा करणे)
- सन्धिः
- कृत + अञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘कृताञ्जलिः’
- समासः
- कृतः अञ्जलिः येन सः इति — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा जनकः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- इमानि + आसनमुख्यानि — यण्सन्धिः (इ + आ = या), तेन ‘इमान्यासनमुख्यानि’
- समासः
- आसनेषु मुख्यानि इति — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘इमानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- यथा + अर्हम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ), तेन ‘यथार्हं’
- समासः
- अर्हम् अनतिक्रम्य इति यथार्हम् — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- तथा + ब्रुवति — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वैदेहे जनके ब्रुवति’ इति सति सप्तमी
- समासः
- समासः नास्ति — ब्रू धातोः शतृप्रत्ययान्तस्य ‘ब्रुवत्’ इत्यस्य सप्तम्येकवचनम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (भावलक्षणे सति सप्तमी — ‘जनके ब्रुवति’)
- सन्धिः
- युवाम् + असंख्येयगुणौ — मकारस्य परपदेन श्लेषः, तेन ‘युवामसंख्येयगुणौ’
- समासः
- न संख्येयाः गुणाः ययोः तौ — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘युवाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स्वस्ति + प्राप्नुहि — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — प्र + आप् धातोः लोट् मध्यमपुरुषैकवचनम् (स्वादिगणे श्नुप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- तम् + आपृष्ट्वा — मकारस्य परपदेन श्लेषः, तेन ‘तमापृष्ट्वा’
- समासः
- समासः नास्ति — आ + प्रच्छ् धातोः क्त्वाप्रत्ययान्तम् (सम्प्रसारणम्)
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- काल्यम् + उत्थाय — मकारस्य परपदेन श्लेषः, तेन ‘काल्यमुत्थाय’
- समासः
- समासः नास्ति — कालशब्दात् यत्प्रत्ययः; ‘प्रत्यूषः’ इत्यर्थे अव्ययवत् प्रयोगः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (कालाधिकरणे क्रियाविशेषणवत्)
- सन्धिः
- एक + एकशः — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ), तेन ‘एकैकशः’
- समासः
- एकम् एकम् इति वीप्सायां द्वित्वम्; शस्प्रत्ययान्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- सुवर्णशृङ्ग्यः + सम्पन्नाः — विसर्गस्य स्थितिः
- समासः
- सुवर्णमयानि शृङ्गाणि यासां ताः — बहुव्रीहिः, स्त्रीलिङ्गे यत्प्रत्ययान्तम् ‘शृङ्ग्य’ रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (स्त्रीलिङ्गम्; ‘गावः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- गोदानम् + उद्दिश्य — मकारस्य परपदेन श्लेषः, तेन ‘गोदानमुद्दिश्य’
- समासः
- समासः नास्ति — उत् + दिश् धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया; ‘निमित्तीकृत्य’ इत्यर्थे)
- सन्धिः
- कृतगोदानैः + वृतः — विसर्गस्य रेफादेशः, तेन ‘कृतगोदानैर्वृतः’
- समासः
- कृतं गोदानं यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘सुतैः’ इत्यस्य विशेषणम्)