॥वाल्मीकिरामायणम् बालकाण्ड · सर्ग 69

बालकाण्ड — सर्ग 69

दशरथ का मिथिला आगमन

दशरथ की प्रस्थान-आज्ञा; ब्रह्मर्षियों का आगे चलना; चार दिन में विदेह पहुँचना; जनक का स्वागत; विवाह का प्रस्ताव; सुखपूर्वक रात्रि-निवास

अस्मिन् सर्गे दूतवाक्यं श्रुत्वा दशरथः सबलः मिथिलां गच्छति। रात्र्यां व्यतीतायां सः सुमन्त्रम् आदिशति — धनाध्यक्षाः पुष्कलं धनं नानारत्नानि च आदाय अग्रे व्रजन्तु, चतुरंगबलं शीघ्रं निर्यातु, अनुत्तमं यानं युग्यं च सज्जं भवतु। वसिष्ठः वामदेवः जाबालिः कश्यपः दीर्घायुः मार्कण्डेयः कात्यायनः च अग्रे प्रयान्तु; स्यन्दनं च योज्यताम्, यतः कालात्ययः न स्यात्, दूताः च त्वरयन्ति। नरेन्द्रस्य वचनात् चतुरंगिणी सेना ऋषिभिः सार्धं व्रजन्तं राजानं पृष्ठतः अन्वयात्। चतुरहं मार्गं गत्वा ते विदेहान् प्राप्नुवन्; श्रीमान् जनकः श्रुत्वा पूजाम् अकल्पयत्। वृद्धं दशरथम् आसाद्य मुदितः जनकः परमं प्रहर्षं ययौ, ‘दिष्ट्या’ इति पुनःपुनः वदन् स्वागतम् अकरोत् — ‘उभयोः पुत्रयोः वीर्यनिर्जितां प्रीतिं लप्स्यसे; दिष्ट्या भगवान् वसिष्ठः द्विजश्रेष्ठैः सह देवैः सह शतक्रतुः इव प्राप्तः; दिष्ट्या मम विघ्नाः निर्जिताः, कुलं च पूजितम्। श्वः प्रभाते यज्ञस्य अन्ते ऋषिसत्तमैः सह विवाहं संवर्तयितुम् अर्हसि।’ दशरथः प्रत्युवाच — ‘प्रतिग्रहः दातृवशः इति मया पुरा श्रुतम्; यथा वक्ष्यसि तथा एव करिष्यामहे।’ तत् धर्मिष्ठं वचनं श्रुत्वा विदेहाधिपतिः विस्मितः। मुनिगणाः परस्परसमागमे हर्षेण तां रात्रिं सुखम् अवसन्। रामः लक्ष्मणेन सह विश्वामित्रं पुरस्कृत्य पितुः पादौ उपास्पृशत्; राजा च पुत्रौ निशाम्य जनकेन अभिपूजितः परमप्रीतः उवास; तत्त्ववित् जनकः अपि यज्ञस्य सुतयोः च क्रियाः धर्मेण कृत्वा रात्रिम् उवास।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१दशरथस्य प्रयाणाज्ञा — कोशः सेना च

१ततो रात्र्यां व्यतीतायां सोपाध्यायः सबान्धवः।
राजा दशरथो हृष्टः सुमन्त्रमिदमब्रवीत्॥
When that night had passed, king Daśaratha, in high spirits, with his teachers and his kinsmen about him, said this to Sumantra:

२अद्य सर्वे धनाध्यक्षा धनमादाय पुष्कलम्।
व्रजन्त्वग्रे सुविहिता नानारत्नसमन्विताः॥
“Today let all the treasurers take ample wealth, and go on ahead well provided, with jewels of every kind.

३चतुरंगबलं चापि शीघ्रं निर्यातु सर्वशः।
ममाज्ञासमकालं च यानं युग्यमनुत्तमम्॥
Let the fourfold army too march out at once, in full strength. And the moment my order is given, let the finest carriages and draught animals be ready.

पिछले सर्ग में जनक के दूतों ने अयोध्या में दशरथ को विदेहराज का सन्देश सुनाया था; और राजा ने मन्त्रियों के साथ अगले दिन यात्रा का निश्चय किया था। फिर वह रात बीत गई। उपाध्यायों और बन्धुओं के साथ प्रसन्न राजा दशरथ ने सुमन्त्र से यह कहा — ‘आज सब कोषाध्यक्ष प्रचुर धन लेकर, अनेक प्रकार के रत्नों के साथ, भली-भाँति व्यवस्था करके आगे चलें। चतुरंगिणी सेना भी पूरी की पूरी शीघ्र निकले। मेरी आज्ञा के साथ ही उत्तम यान और वाहन तैयार हो जाएँ।’ यहाँ देखने योग्य है — राजा खाली हाथ नहीं जाते, बल्कि कन्यापक्ष के लिए उचित वैभव आगे करके जाते हैं; यही कुल-मर्यादा है। ‘मेरी आज्ञा के साथ ही’ इस पद से राजा की उत्सुकता सूचित होती है — उनका अभिप्राय है कि आज्ञा के उच्चारण के समय ही कार्य सिद्ध हो जाए। यहाँ कोष, सेना और वाहन — राजयात्रा के ये तीनों अंग क्रम से आदिष्ट हुए हैं।

In the previous sarga Janaka's envoys had delivered their king's message to Daśaratha in Ayodhyā, and the king and his ministers had decided to set out the next day. When the night had passed, King Daśaratha, in high spirits and with his teachers and kinsmen around him, said to Sumantra: "Today let all the treasurers go on ahead, well provided and carrying ample wealth and jewels of every kind. Let the fourfold army march out at once in full strength, and the moment I give the word, let the finest carriages and draught animals be ready." The king does not go empty-handed; he goes with splendour fitting for the bride's family, as the dignity of his house requires. "The moment I give the word" shows his eagerness: he wants the thing done even as the order is spoken. Treasury, army and vehicles, the three parts of a royal progress, are ordered in turn.

त्रुटि बताएँ

२ब्रह्मर्षीणाम् अग्रगमनम्, रथयोजनम्

४वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ कश्यपः।
मार्कण्डेयस्तु दीर्घायुर्ऋषिः कात्यायनस्तथा॥
Vasiṣṭha, Vāmadeva, Jābāli, Kaśyapa, the long-lived seer Mārkaṇḍeya, and Kātyāyana —

५एते द्विजाः प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे।
यथा कालात्ययो न स्याद्दूता हि त्वरयन्ति माम्॥
let these brahmins go in front, and harness my chariot for me. There must be no loss of time; the messengers are pressing me to hurry.”

फिर वे बोले — ‘वसिष्ठ, वामदेव, जाबालि, कश्यप, दीर्घायु मार्कण्डेय और ऋषि कात्यायन — ये ब्राह्मण आगे चलें; और मेरा रथ जोतो। शीघ्रता करो, जिससे समय न बीते; जनक के दूत मुझे जल्दी करा रहे हैं।’ यहाँ ऋषियों का आगे चलना ही विशेष है — राजा स्वयं पीछे, ब्रह्मर्षि आगे। इससे सूचित होता है कि धर्मकार्य में ब्राह्मण ही अग्रणी होते हैं। ‘समय न बीते’ इस पद से कहा गया है कि शुभ कार्य में शीघ्रता ही गुण है। ये छह ऋषि इक्ष्वाकु-कुल के पुरोहित और मन्त्री हैं; उनके नाम लेकर कवि दशरथ की यात्रा का धर्मसम्मत होना स्थापित करते हैं।

He went on: "Let Vasiṣṭha, Vāmadeva, Jābāli, Kaśyapa, the long-lived seer Mārkaṇḍeya and Kātyāyana, these brahmins, go in front; and harness my chariot. Let it be done quickly so that no time is lost, for the envoys are urging me to hurry." What is distinctive here is that the seers go first: the king follows behind and the brahmarṣis lead, showing that in a sacred undertaking brahmins go in front. "No time must be lost" teaches that haste is a virtue in an auspicious task. These seers were the priests and counsellors of the Ikṣvāku house, and by naming them the poet establishes that Daśaratha's journey was in keeping with dharma.

त्रुटि बताएँ

३चतुरहेण विदेहप्रवेशः, जनकस्य पूजाकल्पनम्

६वचनाच्च नरेन्द्रस्य सेना च चतुरंगिणी।
राजानमृषिभिः सार्धं व्रजन्तं पृष्ठतोऽन्वयात्॥
At the king’s word the fourfold army followed behind him as he set out in the company of the seers.

७गत्वा चतुरहं मार्गं विदेहानभ्युपेयिवान्।
राजा च जनकः श्रीमाञ्छ्रुत्वा पूजामकल्पयत्॥
After four days’ journey they reached the land of the Videhas; and the illustrious king Janaka, hearing of it, made ready to receive them.

राजा के वचन से चतुरंगिणी सेना ऋषियों के साथ जाते हुए राजा के पीछे-पीछे चली। चार दिन का मार्ग तय करके वे विदेह देश में पहुँचे। श्रीमान राजा जनक ने उनके आने का समाचार सुनकर पूजा की व्यवस्था की। ‘चार दिन’ इस पद से अयोध्या और मिथिला के बीच की दूरी सूचित की गई है — उतना मार्ग चार दिनों में पार किया गया। जनक केवल प्रतीक्षा नहीं करते, बल्कि आगमन का समाचार सुनते ही सत्कार की सामग्री तैयार करते हैं; यही आतिथ्य-धर्म की रीति है। यहाँ कथा अयोध्या से मिथिला चली जाती है — इसके बाद सब कुछ मिथिला में ही घटित होता है।

At the king's word the fourfold army followed behind him as he set out with the seers. After four days on the road they reached the land of the Videhas, and the illustrious King Janaka, hearing of their arrival, prepared to receive them. The four days suggest the distance between Ayodhyā and Mithilā. Janaka does not merely wait; as soon as he hears they are coming he gets everything ready for their welcome, which is the way of hospitality. From here the story passes from Ayodhyā to Mithilā, and everything that follows takes place in Mithilā.

त्रुटि बताएँ

४जनकस्य स्वागतवचनम् — ‘दिष्ट्या’ इति पुनरुक्तिः

८ततो राजानमासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम्।
मुदितो जनको राजा प्रहर्षं परमं ययौ॥
Then king Janaka came up to the aged king Daśaratha and, delighted, was filled with the greatest joy.

९उवाच वचनं श्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदान्वितम्।
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव॥
That best of men spoke to the joyful best of men: “Welcome to you, best of men! By good fortune you have come, Rāghava.

१०पुत्रयोरुभयोः प्रीतिं लप्स्यसे वीर्यनिर्जिताम्।
दिष्ट्या प्राप्तो महातेजा वसिष्ठो भगवानृषिः॥
You will receive the delight of both your sons, a delight won by their valour. By good fortune the mighty lord Vasiṣṭha, the seer, has come,

११सह सर्वैर्द्विजश्रेष्ठैर्देवैरिव शतक्रतुः।
दिष्ट्या मे निर्जिता विघ्ना दिष्ट्या मे पूजितं कुलम्॥
together with all these best of brahmins, like Śatakratu with the gods. By good fortune my obstacles are overcome; by good fortune my family is honoured,

फिर वृद्ध राजा दशरथ के पास पहुँचकर प्रसन्न जनक को परम हर्ष हुआ। उन श्रेष्ठ राजा ने आनन्दित नरश्रेष्ठ से कहा — ‘हे नरश्रेष्ठ, आपका स्वागत है; हे राघव, सौभाग्य से आप यहाँ पधारे हैं। आप अपने दोनों पुत्रों के पराक्रम से जीती हुई प्रसन्नता पाएँगे। सौभाग्य से महातेजस्वी भगवान ऋषि वसिष्ठ सब श्रेष्ठ ब्राह्मणों के साथ पधारे हैं, जैसे देवताओं के साथ इन्द्र। सौभाग्य से मेरे विघ्न दूर हो गए, और सौभाग्य से मेरे कुल का सम्मान हुआ।’ यहाँ ‘दिष्ट्या’ (सौभाग्य से) इस शब्द के बार-बार प्रयोग से जनक के हर्ष की अधिकता प्रकट होती है — चार स्थानों पर यह शब्द आता है। ‘वीर्यनिर्जिताम्’ (पराक्रम से जीती गई) इस पद से धनुर्भंग का स्मरण कराया जाता है — सीता का विवाह याचना से नहीं, पराक्रम से प्राप्त हुआ है। वसिष्ठ का आना जनक के लिए बड़े सन्तोष का विषय है, क्योंकि श्रेष्ठ ब्राह्मणों की उपस्थिति ही यज्ञ और विवाह की शोभा है। वृद्ध राजा के सामने स्वयं जाकर जनक आतिथेय की विनय प्रकट करते हैं।

Then Janaka came to the aged King Daśaratha and was filled with the greatest joy. That excellent man said to the joyful best of men: "Welcome, best of men! How fortunate that you have come, Rāghava. You will have the joy of both your sons, a joy won by their valour. How fortunate that the mighty lord Vasiṣṭha, the seer, has come with all these best of brahmins, like Indra with the gods. How fortunate that my obstacles are overcome, and how fortunate that my family is honoured." The repeated "how fortunate," spoken four times, shows how overflowing Janaka's joy was. "Won by their valour" recalls the breaking of the bow: Sītā's marriage was won not by asking but by prowess. Vasiṣṭha's coming delighted Janaka especially, since the presence of the best brahmins is the glory of both sacrifice and wedding. By going out himself to meet the aged king, Janaka shows a host's humility.

त्रुटि बताएँ

५विवाहप्रस्तावः, दशरथस्य प्रतिवचनम्

१२राघवैः सह सम्बन्धाद्वीर्यश्रेष्ठैर्महाबलैः।
श्वः प्रभाते नरेन्द्र त्वं संवर्तयितुमर्हसि॥
by this alliance with the Rāghavas, who are supreme in valour and of great strength. Tomorrow at daybreak, lord of men, you should bring the matter to its conclusion —

१३यज्ञस्यान्ते नरश्रेष्ठ विवाहमृषिसत्तमैः।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये नराधिपः॥
the wedding, best of men, at the close of the sacrifice, in the company of the greatest of seers.” Hearing that speech of his, the king, in the midst of the seers,

१४वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः प्रत्युवाच महीपतिम्।
प्रतिग्रहो दातृवशः श्रुतमेतन्मया पुरा॥
best of those who know how to speak, replied to the lord of the earth: “I have heard it said long ago that the receiver is subject to the giver.

१५यथा वक्ष्यसि धर्मज्ञ तत्करिष्यामहे वयम्।
तद्धर्मिष्ठं यशस्यं च वचनं सत्यवादिनः॥
As you shall say, dharma-knower, so shall we do.” That speech of the truthful king, most righteous and bringing honour,

‘महाबली, पराक्रमियों में श्रेष्ठ राघवों से सम्बन्ध होने से यह सब हुआ है। इसलिए, हे नरेन्द्र, कल प्रातः यज्ञ के अन्त में श्रेष्ठ ऋषियों के साथ आप विवाह सम्पन्न कराएँ।’ उनका वह वचन सुनकर ऋषियों के बीच बैठे, वाक्यज्ञों में श्रेष्ठ राजा ने राजा जनक को उत्तर दिया — ‘मैंने पहले सुना है कि दान लेना देने वाले के अधीन होता है। हे धर्मज्ञ, जैसा आप कहेंगे, हम वैसा ही करेंगे।’ इस वचन से दशरथ वरपक्ष का गर्व त्याग देते हैं; और इस धर्म का अनुसरण करते हैं कि देने वाले की इच्छा ही प्रमाण है। ‘प्रतिग्रहो दातृवशः’ (दान लेना देने वाले के अधीन है) — यह वचन शास्त्र-वाक्य की भाँति प्रयुक्त है: जो ग्रहण करता है वह विधि नहीं बताता, देने वाला ही समय और क्रम निर्धारित करता है। इसलिए इस सर्ग के केन्द्र में दोनों राजाओं की विनय की होड़ ही दिखाई देती है। ‘कल प्रातः’ — इस समय-निर्देश से अगले सर्गों का कथाक्रम निश्चित हो जाता है।

"All this has come about through this alliance with the Rāghavas, supreme in valour and of great strength. So tomorrow at daybreak, lord of men, when the sacrifice is over, you should celebrate the wedding in the company of the greatest seers." Hearing him, the king, best of speakers, standing among the seers, replied to the lord of the earth: "I have heard long ago that the receiver depends on the giver. We will do just as you say, knower of dharma." With these words Daśaratha sets aside any pride on the bridegroom's side and follows the rule that the giver's wish is decisive. He uses the saying as if it were a precept of scripture: the one who receives does not lay down the procedure; the giver sets the time and the order. At the heart of this sarga, then, is a contest in courtesy between the two kings. And the mention of "tomorrow at daybreak" fixes the course of the sargas to come.

त्रुटि बताएँ

६मुनीनां हर्षः, रामस्य पितृवन्दनम्, सुखरात्रिवासः

१६श्रुत्वा विदेहाधिपतिः परं विस्मयमागतः।
ततः सर्वे मुनिगणाः परस्परसमागमे॥
the lord of Videha heard, and was filled with the greatest wonder. Then all the companies of sages, at meeting one another,

१७हर्षेण महता युक्तास्तां रात्रिमवसन्सुखम्।
अथ रामो महातेजा लक्ष्मणेन समं ययौ॥
filled with great joy, passed that night in comfort. Then Rāma of great splendour went with Lakṣmaṇa,

१८विश्वामित्रं पुरस्कृत्य पितुः पादावुपस्पृशन्।
राजा च राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षितः॥
putting Viśvāmitra before them, and touched his father’s feet. And the king, overjoyed at the sight of his two Rāghava sons,

१९उवास परमप्रीतो जनकेनाभिपूजितः।
जनकोऽपि महातेजाः क्रिया धर्मेण तत्त्ववित्।
यज्ञस्य च सुताभ्यां च कृत्वा रात्रिमुवास ह॥
honoured by Janaka and supremely pleased, took his rest. Janaka too, of great splendour, knowing the truth of things, performed according to dharma the rites of the sacrifice and those for his two daughters, and so passed the night.

सत्यवादी दशरथ का वह धर्मपूर्ण और यशस्वी वचन सुनकर विदेहराज को बड़ा विस्मय हुआ। फिर सब मुनिगण आपस में मिलकर बड़े हर्ष से वह रात सुखपूर्वक रहे। तब महातेजस्वी राम लक्ष्मण के साथ गए; और विश्वामित्र को आगे करके उन्होंने पिता के चरण छुए। राजा भी दोनों राघव पुत्रों को देखकर अत्यन्त हर्षित हुए और जनक से पूजित होकर बड़े प्रेम से वहाँ रहे। महातेजस्वी, तत्त्वज्ञ जनक भी यज्ञ की और दोनों पुत्रियों की क्रियाएँ धर्मपूर्वक करके वह रात रहे। यहाँ लम्बे वियोग के बाद पिता और पुत्रों के मिलन का वर्णन है — राम विश्वामित्र को ही आगे करके पिता को प्रणाम करते हैं, यह दिखाते हुए कि गुरु का आदर पिता से भी पहले है। इस प्रकार विवाह से पहले की रात सबके हर्ष में बीती; अगले सर्ग में जनक कुशध्वज को बुलाते हैं, और वसिष्ठ इक्ष्वाकु-वंश का वर्णन करते हैं। ‘तत्त्ववित्’ (तत्त्वज्ञ) इस विशेषण से जनक की ज्ञाननिष्ठा सूचित होती है, जो अगले सर्गों में फिर प्रकट होती है।

Hearing these righteous and honourable words of the truthful king, the lord of Videha was filled with wonder. Then all the companies of sages, meeting one another with great joy, passed that night happily. Rāma of great splendour went with Lakṣmaṇa, keeping Viśvāmitra in front of them, and touched his father's feet. The king, overjoyed to see his two Rāghava sons and greatly pleased by Janaka's hospitality, took his rest. And the splendid Janaka, who knew the truth of things, performed according to dharma the rites of the sacrifice and those for his two daughters, and so passed the night. Here father and sons meet after a long separation; Rāma bows to his father with Viśvāmitra in front of him, showing that honour to the teacher comes even before honour to the father. So the night before the wedding passed in joy for all. In the next sarga Janaka summons Kuśadhvaja and Vasiṣṭha recounts the line of the Ikṣvākus. Calling Janaka one who knew the truth of things points to his devotion to wisdom, which will appear again in the sargas ahead.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३१ पदानि
सोपाध्याय ६९.१ गुरुणा वेदाध्यापकेन सह वर्तमानः
सन्धिः
सह + उपाध्यायेन इति सोपाध्यायः; ‘व्यतीतायां सोपाध्यायः’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
उपाध्यायेन सहितः — बहुव्रीहिगर्भः अव्ययीभावतुल्यः सहपूर्वपदबहुव्रीहिः (सहस्य ‘स’ आदेशः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा दशरथः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सबान्धव ६९.१ ज्ञातिभिः परिजनैः च सहितः
सन्धिः
सह + बान्धवैः — सहस्य ‘स’ आदेशः, तेन ‘सबान्धवः’
समासः
बान्धवैः सह वर्तते इति — सहपूर्वपदबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (दशरथस्य विशेषणम्)
धनाध्यक्ष ६९.२ कोशाधिकारिणः, भाण्डागारिकाः
सन्धिः
धन + अध्यक्षाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘धनाध्यक्षा’
समासः
धनस्य अध्यक्षाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘व्रजन्तु’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
पुष्कल ६९.२ प्रभूतम्, समृद्धम्, बहुलम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘धनमादाय पुष्कलम्’
समासः
समासः नास्ति — पुष्कल इति गुणवाचकः शब्दः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘धनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
नानारत्नसमन्वित ६९.२ विविधैः रत्नैः युक्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; अन्ते विसर्गः — ‘नानारत्नसमन्विताः’
समासः
नानाविधैः रत्नैः समन्विताः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (धनाध्यक्षाणां विशेषणम्)
चतुरंगबल ६९.३ हस्त्यश्वरथपदातिरूपा चतुर्विधा सेना
सन्धिः
चतुरंगबलं + च + अपि — ‘चापि’ इति सवर्णदीर्घः
समासः
चत्वारि अङ्गानि यस्य तत् चतुरङ्गम्, तत् एव बलम् — बहुव्रीहिगर्भः कर्मधारयः (हस्त्यश्वरथपदातयः चत्वारि अङ्गानि)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘निर्यातु’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
युग्य ६९.३ रथे योजनीयः वाहनपशुः — अश्वः वृषभः वा; गीताप्रेसहिन्दीभाष्ये ‘अश्वादीनि वाहनानि’
सन्धिः
यानं + युग्यम् + अनुत्तमम् — ‘युग्यमनुत्तमम्’ इति मकारस्य सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — युज् धातोः ‘यत्’ प्रत्ययः, ‘युगे योक्तुं योग्यम्’ इति व्युत्पत्तिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘यानम्’ इत्यनेन समुच्चितम्)
दीर्घायुर्ऋषि ६९.४ चिरजीवी मार्कण्डेयमुनिः
सन्धिः
दीर्घायुस् + ऋषिः — विसर्गस्य रेफादेशः, तेन मुद्रणे ‘दीर्घायुर्ऋषिः’ इति संयुक्तम् एव दृश्यते; अत्र सन्धिः एव कठिनता
समासः
दीर्घम् आयुः यस्य सः दीर्घायुः — बहुव्रीहिः; ततः ‘ऋषिः’ इति समानाधिकरणम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (मार्कण्डेयस्य विशेषणम्)
स्यन्दन ६९.५ रथः; अत्र राज्ञः स्वकीयः रथः
सन्धिः
स्यन्दनं + योजयस्व — अनुस्वारस्य स्थितिः
समासः
समासः नास्ति — स्यन्द् धातोः ‘ल्युट्’, ‘स्यन्दते गच्छति इति’
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘योजयस्व’ इत्यस्य कर्म)
कालात्यय ६९.५ समयस्य अतिक्रमः, विलम्बः
सन्धिः
काल + अत्ययः — सवर्णदीर्घः, तेन ‘कालात्ययो न स्यात्’
समासः
कालस्य अत्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः (अति + इ धातोः अच्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘स्यात्’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
त्वरयन्ति ६९.५ शीघ्रं कारयन्ति, त्वरां जनयन्ति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘हि त्वरयन्ति माम्’
समासः
समासः नास्ति — त्वर् धातोः ण्यन्तात् लट् प्रथमपुरुषबहुवचनम्
विभक्तिः
लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (कर्ता ‘दूताः’)
चतुरंगिणी ६९.६ चतुरङ्गयुक्ता, चतुर्विधाङ्गोपेता सेना
सन्धिः
सेना + च + चतुरंगिणी — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चत्वारि अङ्गानि अस्याः सन्ति इति — ‘इनि’ प्रत्ययान्तः बहुव्रीहिः, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सेना’ इत्यस्य विशेषणम्)
पृष्ठतः ६९.६ पश्चात्, अनुपदम्
सन्धिः
पृष्ठतः + अन्वयात् — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणः, तेन ‘पृष्ठतोऽन्वयात्’ (अकारलोपे अवग्रहः)
समासः
समासः नास्ति — पृष्ठ शब्दात् ‘तसिल्’ प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम् (तसिलन्तम्, पञ्चम्यर्थे)
अन्वयात् ६९.६ अनुगतवती, पश्चात् गतवती; समीक्षितसंस्करणे ‘अन्वगात्’
सन्धिः
पृष्ठतः + अन्वयात् — पूर्वपदस्य ‘ओ’ इत्यनन्तरम् अकारलोपः, तेन ‘पृष्ठतोऽन्वयात्’
समासः
समासः नास्ति — अनु + या धातोः लङ् प्रथमपुरुषैकवचनम् (अनु + अयात् = अन्वयात्)
विभक्तिः
लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (कर्ता ‘सेना’)
चतुरह ६९.७ चतुर्दिनसाध्यः मार्गः
सन्धिः
चतुरहं + मार्गम् — अनुस्वारस्य स्थितिः
समासः
चतुर्णाम् अह्नां समाहारः — द्विगुसमासः (अहन् शब्दस्य समासान्ते ‘अह’ आदेशः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘मार्गम्’ इत्यस्य विशेषणम् — कालाध्वनोः द्वितीया)
अभ्युपेयिवान् ६९.७ समीपं गतवान्, प्राप्तवान्
सन्धिः
विदेहान् + अभ्युपेयिवान् — नकारस्य सन्धिः, तेन ‘विदेहानभ्युपेयिवान्’
समासः
समासः नास्ति — अभि + उप + इ धातोः लिटि ‘क्वसु’ प्रत्ययः; प्रातिपदिकम् अभ्युपेयिवस्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
अकल्पयत् ६९.७ सज्जीकृतवान्, व्यवस्थापितवान्
सन्धिः
पूजाम् + अकल्पयत् — मकारस्य सन्धिः, तेन ‘पूजामकल्पयत्’
समासः
समासः नास्ति — कॢप् धातोः ण्यन्तात् लङ्
विभक्तिः
लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (कर्ता ‘जनकः’)
प्रहर्ष ६९.८ उत्कृष्टः आनन्दः; समीक्षितसंस्करणे ‘हर्षं च’
सन्धिः
प्रहर्षं + परमम् — अनुस्वारस्य स्थितिः
समासः
प्र + हृष् धातोः घञ् — प्रादिसमासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ययौ’ इत्यस्य कर्म)
मुदान्वित ६९.९ हर्षेण युक्तम्, आनन्दितम्
सन्धिः
मुदा + अन्वितम् — सवर्णदीर्घः, तेन ‘मुदान्वितम्’
समासः
मुदा अन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘नरश्रेष्ठम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दिष्ट्या ६९.९ भाग्येन, सौभाग्येन — ‘सुखम् अस्ति’ इति हर्षसूचकम्
सन्धिः
दिष्ट्या + प्राप्तः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — दिष्ट (भाग्य) शब्दस्य तृतीया, अव्ययवत् प्रयुज्यते
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (अव्ययवत्)
वीर्यनिर्जित ६९.१० पराक्रमेण अर्जिता, शौर्येण प्राप्ता
सन्धिः
प्रीतिं + लप्स्यसे — अनुस्वारस्य स्थितिः; ‘वीर्यनिर्जिताम्’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वीर्येण निर्जिता — तृतीयातत्पुरुषः (निर् + जि धातोः क्तः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रीतिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शतक्रतु ६९.११ इन्द्रः — शतयज्ञकर्ता
सन्धिः
देवैः + इव — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘देवैरिव शतक्रतुः’
समासः
शतं क्रतवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (उपमानपदम्)
संवर्तयितुम् ६९.१२ सम्पादयितुम्, निर्वर्तयितुम्; समीक्षितसंस्करणे ‘निर्वर्तयितुम्’
सन्धिः
संवर्तयितुम् + अर्हसि — मकारस्य सन्धिः, तेन ‘संवर्तयितुमर्हसि’
समासः
समासः नास्ति — सम् + वृत् धातोः ण्यन्तात् तुमुन्
विभक्तिः
तुमुन्नन्तम् अव्ययम् (‘अर्हसि’ इत्यनेन योज्यम्)
ऋषिसत्तम ६९.१३ ऋषिश्रेष्ठाः, महर्षयः; समीक्षितसंस्करणे ‘ऋषिसम्मतम्’ इति विवाहस्य विशेषणम्
सन्धिः
विवाहम् + ऋषिसत्तमैः — मकारस्य सन्धिः, तेन ‘विवाहमृषिसत्तमैः’
समासः
ऋषिषु सत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः (सत् शब्दात् तमप्)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (सहार्थे तृतीया)
प्रतिग्रह ६९.१४ दानस्य स्वीकारः, प्रतिग्रहणम्
सन्धिः
प्रतिग्रहः + दातृवशः — अकारात् परस्य विसर्गस्य घोषवर्णे ओकारः, तेन ‘प्रतिग्रहो दातृवशः’
समासः
प्रति + ग्रह् धातोः अप् — प्रादिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (वाक्यस्य उद्देश्यम्)
दातृवश ६९.१४ दातुः इच्छाधीनः — यथा दाता वदति तथा एव ग्रहीतव्यम्
सन्धिः
दातृ + वशः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दातुः वशे वर्तते इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘प्रतिग्रहः’ इत्यस्य विधेयम्)
धर्मिष्ठ ६९.१५ अतिशयेन धर्मयुक्तम्, धर्म्यतमम्
सन्धिः
तत् + धर्मिष्ठम् — तकारस्य दकारः, तेन ‘तद्धर्मिष्ठम्’
समासः
समासः नास्ति — धर्मिन् शब्दात् इष्ठन् प्रत्ययः, टिलोपः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वचनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
परस्परसमागम ६९.१६ अन्योन्यमेलनम्, मिथःसङ्गमः
सन्धिः
मुनिगणाः + परस्परसमागमे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परस्परस्य समागमः, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (निमित्तसप्तमी)
उपस्पृशन् ६९.१८ स्पृशन्, चरणवन्दनं कुर्वन्
सन्धिः
पादौ + उपस्पृशन् — औकारस्य आव् आदेशः, तेन ‘पादावुपस्पृशन्’
समासः
समासः नास्ति — उप + स्पृश् धातोः शतृप्रत्ययान्तम् (उपस्पृशत्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तत्त्ववित् ६९.१९ यथार्थज्ञः, धर्मरहस्यज्ञः
सन्धिः
धर्मेण + तत्त्ववित् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तत्त्वं वेत्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (विद् धातोः क्विप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘जनकः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभिपूजित ६९.१९ सम्यक् सत्कृतः, आदृतः; समीक्षितसंस्करणे ‘सुपूजितः’
सन्धिः
जनकेन + अभिपूजितः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘जनकेनाभिपूजितः’
समासः
अभि + पूज् धातोः क्तः — प्रादिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (दशरथस्य विशेषणम्)