॥वाल्मीकिरामायणम् बालकाण्ड · सर्ग 58

बालकाण्ड — सर्ग 58

त्रिशंकु का चाण्डाल होना

वसिष्ठ-पुत्रों द्वारा त्रिशंकु की भर्त्सना और अस्वीकार; शाप से चाण्डालत्व की प्राप्ति; मन्त्रियों और पुरवासियों का भाग जाना; विश्वामित्र की शरण में जाना

अस्मिन् सर्गे शतानन्दः त्रिशङ्कोः शापकथां कथयति। वसिष्ठेन प्रत्याख्यातः त्रिशङ्कुः वसिष्ठपुत्रान् याजनार्थं प्रार्थयते; ते तु क्रोधसमन्विताः वदन्ति — ‘सत्यवादिना गुरुणा प्रत्याख्यातः सन् कथं शाखान्तरम् उपगतोऽसि? इक्ष्वाकूणां पुरोधाः एव परमा गतिः। यं क्रतुम् अशक्यम् इति भगवान् वसिष्ठः उक्तवान्, तं वयं कथञ्चन समाहर्तुं न शक्नुमः। बालिशः असि, स्वपुरं गच्छ।’ ततः त्रिशङ्कुः ‘अन्यां गतिं गमिष्यामि’ इति वदति; तत् घोराभिसंहितं वाक्यं श्रुत्वा ऋषिपुत्राः परमसंक्रुद्धाः ‘चण्डालत्वं गमिष्यसि’ इति शापं ददति, स्वं स्वम् आश्रमं च विशन्ति। रात्र्यां व्यतीतायां राजा नीलः नीलवस्त्रधरः ध्वस्तमूर्धजः चित्यमाल्यांगरागः आयसाभरणः च चण्डालतां गच्छति। तं दृष्ट्वा मन्त्रिणः पौराः च तं त्यक्त्वा प्राद्रवन्ति; सः तु एकः एव परमात्मवान् दिवारात्रं दह्यमानः विश्वामित्रं प्रति गच्छति। विश्वामित्रः तं विफलीकृतं दृष्ट्वा कारुण्यम् आगतः पृच्छति — ‘किम् आगमनकार्यं ते?’ त्रिशङ्कुः प्राञ्जलिः स्वां व्यथां निवेदयति — गुरुभिः प्रत्याख्यातः, क्रतुशतं कृतम् अपि निष्फलम्, अनृतं न कदापि उक्तम्, प्रजाः धर्मेण पालिताः, तथापि गुरवः न तुष्यन्ति; अतः दैवम् एव परम्, पौरुषं निरर्थकम्। अन्ते सः विश्वामित्रं प्रार्थयते — ‘अन्यां गतिं न गमिष्यामि; भवान् एव पुरुषकारेण दैवं निवर्तयितुम् अर्हति।’ एतेन आगामिनः सर्गस्य बीजम् उप्तम्।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१ऋषिपुत्राणां क्रोधवचनम् — गुरुवचनम् अनतिक्रमणीयम्

१ततस्त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम्।
ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत्॥
Then, hearing Triśaṅku's words, the hundred sons of the seer, filled with anger, said this to the king, Rāma.

२प्रत्याख्यातोऽसि दुर्मेधो गुरुणा सत्यवादिना।
तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान्॥
‘You are a fool. You have been turned away by your teacher, who speaks only truth. How could you pass him by and go over to another school?

३इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः।
न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिनः॥
For all the Ikṣvākus the family priest is the highest recourse, and the word of one who speaks truth cannot be set aside.

४अशक्यमिति सोवाच वसिष्ठो भगवानृषिः।
तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ताः कथंचन॥
The blessed seer Vasiṣṭha declared the thing impossible. How then could we, by any means whatever, undertake that sacrifice?

५बालिशस्त्वं नरश्रेष्ठ गम्यतां स्वपुरं पुनः।
याजने भगवाञ्छक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव॥
You are a child, best of men. Go back to your own city. The blessed one, O king, is able to officiate even for the three worlds.

पिछले सर्ग में वसिष्ठ के मना कर देने पर त्रिशंकु दक्षिण दिशा में जाकर तप कर रहे वसिष्ठ-पुत्रों के पास पहुँचे थे और उनसे यज्ञ कराने की प्रार्थना की थी। इस सर्ग में उनका वह वचन सुनकर क्रोध से भरे सौ ऋषिपुत्रों ने राजा से कहा — ‘हे दुर्बुद्धि, सत्यवादी गुरु ने तुम्हें मना कर दिया है; उनका उल्लंघन करके तुम दूसरी शाखा के पास कैसे आ गए? सब इक्ष्वाकुओं के लिए पुरोहित ही परम गति हैं, और सत्यवादी के वचन का उल्लंघन नहीं किया जा सकता। जिस यज्ञ को भगवान वसिष्ठ ऋषि ने असम्भव कहा है, उसे हम किसी भी प्रकार सम्पन्न नहीं कर सकते। हे नरश्रेष्ठ, तुम नासमझ हो; अपने नगर को लौट जाओ। हे राजन्, भगवान वसिष्ठ तो तीनों लोकों का भी यज्ञ कराने में समर्थ हैं।’ यहाँ देखने योग्य है कि ऋषिपुत्र अपनी असमर्थता नहीं बताते, बल्कि गुरु के वचन के अनुल्लंघनीय होने को ही प्रमाण बनाते हैं। इससे कवि शिष्यधर्म की सीमा दिखाते हैं। विस्तार से विचार करें तो ऋषिपुत्रों के तीन कारण हैं — पहला, गुरु का सत्यवादी होना; दूसरा, कुलपुरोहित का निश्चित स्थान; तीसरा, शिष्य की विनय। त्रिशंकु ने इन तीनों का ही उल्लंघन किया था, इसलिए उनका क्रोध अकारण नहीं है। वसिष्ठ का ‘असम्भव है’ — यह निर्णय सामर्थ्य के अभाव से नहीं, बल्कि शास्त्र-विरोध के कारण था; सशरीर स्वर्ग जाना लोकधर्म के विरुद्ध है।

In the previous sarga Triśaṅku, turned away by Vasiṣṭha, had gone south to Vasiṣṭha's sons as they practised austerity and asked them to perform his sacrifice. Now, hearing his words, the hundred sons of the seer answered the king in anger: "Fool! Your teacher, who speaks only the truth, has refused you. How could you pass him by and go to another school? For all the Ikṣvākus the family priest is the highest recourse, and the word of a truthful man cannot be overruled. How could we possibly undertake a sacrifice that the blessed seer Vasiṣṭha has declared impossible? You are a child, best of men; go back to your own city. The blessed one, king, is able to officiate for the three worlds themselves." The sons do not plead their own inability; they appeal to the fact that their teacher's word cannot be overruled, and so the poet shows the limits of a disciple's dharma. Their anger has three grounds: their father's truthfulness, the fixed place of the family priest, and the humility owed by a disciple, and Triśaṅku has offended against all three, so their anger is not without cause. Vasiṣṭha's "impossible" did not come from lack of power but from the wish's conflict with scripture, for to go to heaven in the body goes against the order of the world.

त्रुटि बताएँ

२त्रिशङ्कोः प्रत्युत्तरम्, ऋषिपुत्राणां शापः

६अवमानं कथं कर्तुं तस्य शक्ष्यामहे वयम्।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम्॥
How shall we be able to slight him?’ Hearing that speech of theirs, in which every syllable was disordered with anger,

७स राजा पुनरेवैतानिदं वचनमब्रवीत्।
प्रत्याख्यातो भगवता गुरुपुत्रैस्तथैव हि॥
the king spoke to them once more in these words: ‘The blessed one has turned me away, and his sons have done the same.

८अन्यां गतिं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु तपोधनाः।
ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम्॥
I shall go elsewhere for help. May it be well with you, ascetics.’ When the sons of the seer heard those words, with their dreadful implication,

९शेपुः परमसंक्रुद्धाश्चण्डालत्वं गमिष्यसि।
इत्युक्त्वा ते महात्मानो विविशुः स्वं स्वमाश्रमम्॥
they were furious beyond measure and cursed him: ‘You shall fall to the state of a caṇḍāla!’ So saying, those great-souled men went back each to his own hermitage.

‘हम उनका अपमान कैसे कर सकते हैं?’ — क्रोध से काँपते अक्षरों वाला उनका यह वचन सुनकर राजा ने फिर उनसे यह कहा — ‘भगवान वसिष्ठ ने मुझे मना कर दिया, और वैसे ही गुरुपुत्रों ने भी। हे तपोधनो, आपका कल्याण हो; मैं दूसरी गति की शरण लूँगा।’ इस घोर अभिप्राय वाले वाक्य को सुनकर ऋषिपुत्रों ने अत्यन्त क्रुद्ध होकर शाप दिया — ‘तुम चाण्डाल हो जाओगे।’ ऐसा कहकर वे महात्मा अपने-अपने आश्रम में चले गए। यहाँ ‘घोराभिसंहितम्’ (घोर अभिप्राय वाला) पद महत्त्वपूर्ण है — राजा के वचन में किसी दूसरे का आश्रय लेने का संकेत था, वही ऋषिपुत्रों के क्रोध का कारण बना। इसके अतिरिक्त, शाप वध नहीं है, बल्कि जाति का परिवर्तन है; इसी से अगले सर्ग में विश्वामित्र की करुणा का अवसर बनता है। राजा का वचन शान्त ही है, किन्तु उसके भीतर गूढ़ अभिप्राय है — यदि ब्राह्मण यज्ञ नहीं कराते, तो मैं कहीं और जाऊँगा। इसी अभिप्राय को कवि ‘घोराभिसंहितम्’ पद से सूचित करते हैं। ‘स्वं स्वम् आश्रमम्’ (अपने-अपने आश्रम में) इस द्विरुक्ति से सूचित होता है कि वे अलग-अलग चले गए और शाप के बाद फिर कोई बातचीत नहीं हुई।

"How could we insult him?" they said. Hearing their words, every syllable jumbled with anger, the king spoke to them again: "The blessed one has turned me away, and so have his sons. Blessings on you, ascetics; I shall go elsewhere." Hearing these words, with their dreadful hint, the seer's sons were furious beyond measure and cursed him: "You shall become a caṇḍāla!" With that the great-souled men went back each to his own hermitage. The words "dreadful hint" are important: the king's words suggested that he would seek his help from some other quarter, and that is what angered them. Yet the curse is not death but a change of birth, and this leaves room in the next sarga for Viśvāmitra's compassion. The king's words were calm, but beneath them lay the thought, "If these brahmins will not perform my sacrifice, I will go elsewhere." That each went off to his own hermitage suggests they parted one by one, with no further word after the curse.

त्रुटि बताएँ

३चण्डालत्वप्राप्तिः, पौरमन्त्रिणां पलायनम्

१०अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः।
नीलवस्त्रधरो नीलः पुरुषो ध्वस्तमूर्धजः॥
Then, when the night had passed, the king was reduced to the state of a caṇḍāla: dark-skinned, dressed in dark cloth, his hair shorn away,

११चित्यमाल्यांगरागश्च आयसाभरणोऽभवत्।
तं दृष्ट्वा मन्त्रिणः सर्वे त्यज्य चण्डालरूपिणम्॥
smeared with ash and garlands from the cremation ground, and wearing ornaments of iron. Seeing him thus in the form of a caṇḍāla, all his ministers left him

१२प्राद्रवन्सहिता राम पौरा येऽस्यानुगामिनः।
एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान्॥
and fled away together, Rāma, with the townsmen who had come after him. The king alone went on, steadfast in himself,

१३दह्यमानो दिवारात्रं विश्वामित्रं तपोधनम्।
विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम्॥
burning day and night, to Viśvāmitra the ascetic. When Viśvāmitra saw that the king had been brought to nothing,

फिर रात बीतने पर राजा चाण्डाल हो गए। वे साँवले हो गए, नीले वस्त्र पहने हुए, बिखरे-उजड़े बालों वाले, चिता की मालाओं और लेपों से लिपटे हुए, और लोहे के आभूषण धारण किए हुए। उन्हें चाण्डाल-रूप में देखकर सब मन्त्री उन्हें छोड़कर भाग गए, और जो पुरवासी उनके साथ आए थे, वे भी सब एक साथ भाग खड़े हुए। किन्तु वह राजा अकेले ही, अत्यन्त धैर्यवान होकर, दिन-रात शोक की आग में जलते हुए, तपोधन विश्वामित्र के पास गए। यहाँ कवि राजा का धैर्य सूचित करते हैं — शरीर विकृत हो गया, परिजनों ने छोड़ दिया, फिर भी संकल्प शिथिल नहीं हुआ। ‘परमात्मवान्’ (अत्यन्त आत्मवान्) इस पद से सूचित होता है कि वे अपने में स्थिर थे, विषाद के वश में नहीं। यहीं से त्रिशंकु और विश्वामित्र के सम्बन्ध का आरम्भ होता है। यहाँ कवि चाण्डालत्व के छह लक्षण गिनाते हैं — रंग का साँवलापन, वस्त्रों का नीलापन, बालों का उजड़ना, चिता-भस्म का लेप, लोहे के आभूषण और रूप की भयंकरता। इनसे राजचिह्नों का उलटा होना सूचित होता है — जो पहले चन्दन से लिप्त थे, वे अब चिता-भस्म से; जो सोने से अलंकृत थे, वे अब लोहे से भूषित हैं।

When the night had passed, the king had become a caṇḍāla. His skin was dark and he wore dark clothes, his hair was shorn away, he was smeared with ash and garlands from the cremation ground, and he wore ornaments of iron. Seeing him in the form of a caṇḍāla, all his ministers abandoned him, and the townspeople who had followed him fled with them. But the king, steadfast in himself though burning day and night in the fire of grief, went on alone to Viśvāmitra, the ascetic. The poet shows the king's courage: his body is disfigured and his people have deserted him, yet his resolve does not slacken. He remains firm in himself, not overcome by despair, and here Triśaṅku's bond with Viśvāmitra begins. The poet lists the marks of the caṇḍāla — dark skin, dark cloth, shorn hair, the ash of the pyre, iron ornaments, a fearsome look — to show the reversal of every royal sign: the man once anointed with sandal paste is now smeared with the ash of the pyre, and the man once decked in gold now wears iron.

त्रुटि बताएँ

४विश्वामित्रस्य कारुण्यम्, त्रिशङ्कोः निवेदनारम्भः

१४चण्डालरूपिणं राम मुनिः कारुण्यमागतः।
कारुण्यात्स महातेजा वाक्यं परमधार्मिकः॥
and was in the shape of a caṇḍāla, Rāma, compassion came over the sage. Out of that compassion the man of great splendour and perfect righteousness

१५इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोरदर्शनम्।
किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल॥
spoke these words to the king, dreadful now to look upon: ‘Bless you. What errand brings you here, mighty prince?

१६अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गतः।
अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य राजा चण्डालतां गतः॥
Lord of Ayodhyā, hero, you have come to the state of a caṇḍāla through a curse.’ Then, hearing those words, the king, now a caṇḍāla,

१७अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।
प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च॥
folded his hands and spoke — one who knew what speech was, addressing one skilled in the meaning of words: ‘My teacher has turned me away, and his sons likewise.

विश्वामित्र उस विफल हुए, चाण्डाल-रूप वाले राजा को देखकर करुणा से भर गए। करुणावश उन महातेजस्वी, परम धार्मिक मुनि ने भयंकर रूप वाले राजा से यह वाक्य कहा — ‘तुम्हारा कल्याण हो। हे महाबली राजपुत्र, तुम्हारे आने का क्या प्रयोजन है? हे वीर अयोध्यापति, शाप से तुम चाण्डाल हो गए हो।’ वह वाक्य सुनकर चाण्डालत्व को प्राप्त वाक्यज्ञ राजा ने हाथ जोड़कर वाक्यकुशल मुनि से कहा — ‘गुरु ने मुझे मना कर दिया, और वैसे ही गुरुपुत्रों ने भी।’ यहाँ देखने योग्य है कि विश्वामित्र न जाति देखते हैं, न विरूपता; वे केवल पीड़ित को देखते हैं। उनका पहला शब्द ही ‘तुम्हारा कल्याण हो’ यह आशीर्वाद है, जो शाप से जले हुए को मिला पहला आश्वासन है। ‘विफलीकृतम्’ (विफल किया गया) यह पद राजा की सम्पूर्ण पराजय सूचित करता है — केवल यज्ञ ही निष्फल नहीं हुआ, जन्म भी। विश्वामित्र के ‘महातेजस्वी’ और ‘परम धार्मिक’ — ये दोनों विशेषण यहाँ सार्थक हैं: तेज से वे शाप का प्रतिकार करने में समर्थ हैं, और धर्म से पीड़ित की रक्षा करना चाहते हैं। राजा ‘वाक्यज्ञ’ हैं और मुनि ‘वाक्यकोविद’ — दोनों के वाक्-कौशल से यह संवाद सफल होगा।

When Viśvāmitra saw the king brought to nothing and in a caṇḍāla's shape, compassion came over him. Out of that compassion the sage, great in splendour and perfect in righteousness, spoke to the fearsome-looking king: "Bless you. What brings you here, mighty prince? Heroic lord of Ayodhyā, you have become a caṇḍāla through a curse." Hearing this, the king, now a caṇḍāla, who knew how to speak, joined his palms and said to the sage, himself a master of words: "My teacher has turned me away, and so have his sons." Viśvāmitra does not see caste or ugliness; he sees only a man in distress. His very first words, "bless you," are the first comfort given to one scorched by a curse. "Brought to nothing" marks the king's utter defeat: not only his sacrifice but his very birth has been made fruitless. The two epithets of Viśvāmitra fit well: by his splendour he can defy the curse, and by his righteousness he wishes to protect the afflicted. Both king and sage are skilled in speech, and so their exchange will bear fruit.

त्रुटि बताएँ

५त्रिशङ्कोः आत्मनिवेदनम् — दैवस्य प्राबल्यम्

१८अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्ययः।
सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शन॥
I did not obtain what I longed for, and a reverse has come upon me instead. My wish was to go to heaven in this very body, gentle-looking one.

१९मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नावाप्यते फलम्।
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन॥
A hundred sacrifices have been offered by me, and even from those no fruit is obtained. I have never spoken an untruth before, nor shall I ever speak one,

२०कृच्छ्रेष्वपि गतः सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे।
यज्ञैर्बहुविधैरिष्टं प्रजा धर्मेण पालिताः॥
even when I have fallen into hard straits, gentle one — by the dharma of a kṣatriya I swear it to you. I have sacrificed with offerings of many kinds; my subjects I have protected according to dharma;

२१गुरवश्च महात्मानः शीलवृत्तेन तोषिताः।
धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छतः॥
and great-souled teachers I have satisfied by my character and conduct. Yet of one who strives in dharma and wishes to undertake a sacrifice

२२परितोषं न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुंगव।
दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्॥
the teachers approve nothing, bull among sages. I think fate alone is supreme, and human effort of no use.

राजा फिर कहते हैं — ‘उस कामना को पाए बिना ही मुझे यह उलटा फल मिला है। हे सौम्यदर्शन, मेरी अभिलाषा थी कि मैं सशरीर स्वर्ग जाऊँ। मैंने सौ यज्ञ किए, पर उनका भी फल नहीं मिल रहा है। हे सौम्य, संकटों में पड़कर भी मैंने पहले कभी झूठ नहीं बोला, और न कभी बोलूँगा; क्षत्रधर्म की शपथ लेकर आपसे कहता हूँ। मैंने अनेक प्रकार के यज्ञ किए, प्रजा का धर्म से पालन किया, और महात्मा गुरुओं को शील और सदाचार से सन्तुष्ट किया। फिर भी, हे मुनिश्रेष्ठ, धर्म में प्रयत्नशील और यज्ञ करना चाहने वाले मुझसे मेरे गुरु सन्तुष्ट नहीं होते। इसलिए मैं दैव को ही सबसे बड़ा मानता हूँ, पुरुषार्थ तो निरर्थक है।’ यही त्रिशंकु की वेदना है — न असत्य, न अधर्म, फिर भी निष्फलता। यहाँ राजा का निवेदन चार अंगों से युक्त है — सत्यवादिता, यज्ञानुष्ठान, प्रजापालन और गुरुसेवा। ये क्षत्रियधर्म के प्रमाण हैं; फिर भी फल नहीं मिला। ‘क्षत्रधर्म की शपथ लेकर कहता हूँ’ — क्षत्रिय सत्य से ही शपथ करता है। ‘दैव को ही सबसे बड़ा मानता हूँ’ — यह वाक्य विषाद से उपजा है, सिद्धान्त के रूप में नहीं; क्योंकि इसके तुरन्त बाद वे पुरुषार्थ की ही प्रार्थना करते हैं।

The king went on: "I did not gain what I longed for, and a reverse has come upon me instead. My wish, gentle one, was to go to heaven in this very body. I have performed a hundred sacrifices, and I get no fruit even from them. I have never spoken a lie, even in hard times, gentle one, nor ever shall; I swear it to you by the dharma of a kṣatriya. I have sacrificed in many ways, protected my subjects by dharma and pleased my great-souled teachers by my character and conduct. Yet, bull among sages, though I strive in dharma and wish to perform a sacrifice, my teachers are not satisfied with me. So I think fate alone is supreme, and human effort is useless." This is Triśaṅku's anguish: no lie, no wrongdoing, and still no fruit. His plea rests on four things — truthfulness, sacrifice, the protection of his people and service to his teachers — which are the proofs of a kṣatriya's dharma, and yet he has gained nothing. A kṣatriya swears by his truth. His claim that fate alone is supreme comes from despair, not settled belief, for the very next moment he pleads for human effort.

त्रुटि बताएँ

६दैवस्य प्राधान्यम्, विश्वामित्रं प्रति शरणागतिः

२३दैवेनाक्रम्यते सर्वं दैवं हि परमा गतिः।
तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकांक्षतः।
कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मणः॥
Everything is overpowered by fate; fate is the highest recourse. For me, then, who am in the deepest distress, who long for your favour and whose work has been struck down by fate — bless you — be pleased to act.

२४नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यच्छरणमस्ति मे।
दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि॥
I shall go to no other recourse; there is no other shelter for me. By your own manly effort you can turn fate back.’

‘दैव सब कुछ दबा लेता है, दैव ही परम गति है। मैं अत्यन्त दुखी हूँ, आपकी कृपा चाहता हूँ, दैव ने मेरे कर्मों को नष्ट कर दिया है — ऐसे मेरे लिए आप कुछ करने योग्य हैं; आपका कल्याण हो। मैं किसी दूसरी गति की शरण नहीं लूँगा, मेरे लिए कोई दूसरा शरण नहीं है। आप ही पुरुषार्थ से दैव को पलट सकते हैं।’ ऐसा कहकर राजा चुप हो गए। यह सर्ग दो भावों का सन्धिस्थल है — एक ओर दैववाद, दूसरी ओर पुरुषार्थ का आह्वान। त्रिशंकु स्वयं दैव को सबसे बड़ा मानते हैं, किन्तु विश्वामित्र से प्रार्थना करते हैं कि वे पुरुषार्थ से उसी दैव को पलट दें। इसी से अगले सर्ग का बीज बोया गया है — विश्वामित्र प्रतिज्ञा करेंगे और यज्ञ आरम्भ करेंगे। यहाँ शरणागति तीन लक्षणों से पूर्ण है — कोई दूसरी गति न होना, पीड़ित होना और कृपा की आकांक्षा। त्रिशंकु यज्ञ नहीं, कृपा माँगते हैं; यही शरणागत की रीति है। ‘दैवोपहतकर्मणः’ (जिसके कर्म दैव ने नष्ट कर दिए) इस पद से वे अपना दोष नहीं छिपाते, दैव को ही कारण बताते हैं। विश्वामित्र स्वयं तप से क्षत्रिय से ब्राह्मणत्व पाने का प्रयत्न कर रहे हैं, इसलिए वे अपने जीवन से ही जानते हैं कि दैव को पुरुषार्थ से जीता जा सकता है।

"Fate overpowers everything; fate is the final recourse. I am in the deepest distress, I long for your favour and my efforts have been struck down by fate — bless you, please do something for me. I shall go to no one else; I have no other shelter. By your own effort you can turn fate back." With that the king fell silent. This sarga joins two ideas: on one side the belief in fate, on the other the call to human effort. Triśaṅku himself holds fate supreme, yet he begs Viśvāmitra to turn that same fate back by effort, and here the seed of the next sarga is sown: Viśvāmitra will make a promise and begin the sacrifice. Triśaṅku's surrender is complete in three ways: he has nowhere else to go, he is in distress, and he longs for grace. He does not ask for a sacrifice but for favour, as one who seeks refuge should. He does not hide his own fault but names fate as the cause. And Viśvāmitra, who is himself striving by austerity to rise from kṣatriya to brahmin, knows from his own life that fate can be overcome by effort.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३० पदानि
ऋषिपुत्रशत ५८.१ वसिष्ठस्य शतसंख्याकाः पुत्राः — समुदायरूपेण एकवचनम्
सन्धिः
ऋषिपुत्र + शतम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ऋषीणां पुत्राः ऋषिपुत्राः, तेषां शतम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः (संख्यापूर्वो वा द्विगुः इति न, यतः शतशब्दः उत्तरपदे)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गम्, ‘अब्रवीत्’ इत्यस्य कर्ता)
दुर्मेध ५८.२ दुर्बुद्धे, मन्दमते — हिन्दीभाष्ये ‘दुबुद्धे’ इति
सन्धिः
मुद्रणे ‘दुर्मेधो गुरुणा’ — सम्बोधने ‘दुर्मेधः’, विसर्गस्य घोषवर्णपरे ओकारः; ओकारान्तं पदम् अत्र सम्बोधनरूपम्
समासः
दुष्टा मेधा यस्य सः — बहुव्रीहिः (दुर् + मेधा)
विभक्तिः
सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
शाखान्तर ५८.२ अन्यः वेदशाखाश्रयः, अन्यः आचार्यपक्षः — अत्र वसिष्ठं त्यक्त्वा अन्यम् उपाध्यायम् आश्रयितुम् इत्यर्थः
सन्धिः
शाखा + अन्तरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); ‘शाखान्तरम् + उपेयिवान्’ इति मकारस्य अनुस्वारो न, अपितु सन्धौ मकारः तिष्ठति
समासः
अन्या शाखा शाखान्तरम् — कर्मधारयः (‘अन्तर’ शब्दः अन्यार्थे उत्तरपदे)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘उपेयिवान्’ इत्यस्य कर्म)
उपेयिवान् ५८.२ उपगतवान्, आश्रितवान्
सन्धिः
शाखान्तरम् + उपेयिवान् — ‘शाखान्तरमुपेयिवान्’ इति पदसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — उप + इ धातोः लिटः क्वसुप्रत्ययः (उपेयिवस् शब्दस्य प्रथमैकवचनम्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (पुंलिङ्गम्)
अतिक्रमितुम् ५८.३ उल्लङ्घयितुम्, अन्यथा कर्तुम्
सन्धिः
न + च + अतिक्रमितुम् — सवर्णदीर्घः, तेन ‘चातिक्रमितुं’; तुमुन्नः मकारः अनुस्वारीकृतः
समासः
समासः नास्ति — अति + क्रम् धातोः तुमुन्प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्, ‘शक्यम्’ इत्यनेन योज्यम्)
समाहर्तुम् ५८.४ सम्पादयितुम्, अनुष्ठातुम् — यज्ञविषये ‘आहरणम्’ इति अनुष्ठानम्
सन्धिः
समाहर्तुम् + क्रतुम् — मकारस्य अनुस्वारः, तेन ‘समाहर्तुं क्रतुं’
समासः
समासः नास्ति — सम् + आ + हृ धातोः तुमुन्प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्, ‘शक्ताः’ इत्यनेन योज्यम्)
कथंचन ५८.४ केनापि प्रकारेण — अत्र निषेधेन सह ‘कथमपि न’ इत्यर्थः
सन्धिः
कथम् + चन — मकारस्य अनुस्वारः, तेन ‘कथंचन’
समासः
समासः नास्ति — ‘कथम्’ इत्यस्य ‘चन’ इति निपातेन योगः
विभक्तिः
अव्ययम्
बालिश ५८.५ मूढः, अज्ञः, बालबुद्धिः
सन्धिः
बालिशः + त्वम् — विसर्गस्य लोपः न, अपितु ‘बालिशस्त्वं’ इति सकारादेशः (खरि च)
समासः
समासः नास्ति — बाल शब्दात् ‘इश’ प्रत्ययेन सिद्धः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘त्वम्’ इत्यस्य विधेयम्)
याजन ५८.५ यज्ञं कारयितुम्, ऋत्विक्त्वेन यज्ञसम्पादनम्
सन्धिः
याजने + भगवान् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — यज् धातोः णिचि ल्युट् (यज् → याजि → याजन)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (विषयसप्तमी — ‘शक्तः’ इत्यनेन योज्यम्)
क्रोधपर्याकुलाक्षर ५८.६ यस्य प्रत्येकम् अक्षरं क्रोधेन व्याकुलम्, कोपेन स्खलितवर्णम्
सन्धिः
क्रोधपर्याकुल + अक्षरम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘परि + आकुल’ इति यण्सन्धिः
समासः
क्रोधेन पर्याकुलानि अक्षराणि यस्य तत् — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वचनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
घोराभिसंहित ५८.८ भयङ्करः अभिप्रायः यस्य तादृशम् — अन्यदेवताश्रयणसूचकम् इति भावः
सन्धिः
घोर + अभिसंहितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
घोरः अभिसंहितः (अभिप्रायः) यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः; ‘अभि + सम् + धा’ इति धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
परमसंक्रुद्ध ५८.९ अत्यन्तं कुपिताः
सन्धिः
परमसंक्रुद्धाः + चण्डालत्वम् — विसर्गस्य श्चुत्वेन चकारपरे शकारः, तेन ‘परमसंक्रुद्धाश्चण्डालत्वं’
समासः
परमं संक्रुद्धाः — सुप्सुपा समासः (प्रादितत्पुरुषवत्); सम् + क्रुध् धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘शेपुः’ इत्यस्य कर्तॄणां विशेषणम्)
ध्वस्तमूर्धज ५८.१० विकीर्णकेशः, लूनकेशः — हिन्दीभाष्ये ‘शिरसः केशाः ह्रस्वाः अभवन्’ इति
सन्धिः
ध्वस्त + मूर्धजः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ध्वस्ताः मूर्धजाः यस्य सः — बहुव्रीहिः; ‘मूर्धनि जायन्ते इति मूर्धजाः’ इति उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘पुरुषः’ इत्यस्य विशेषणम्)
चित्यमाल्यांगराग ५८.११ चिताग्नेः भस्मना माल्यैः अनुलेपनैः च युक्तः
सन्धिः
चित्यमाल्य + अङ्गरागः — सवर्णदीर्घसन्धिः; मुद्रणे ‘चित्यमाल्यांगरागश्च’ इति अनुस्वारेण ङकारः लिखितः
समासः
चित्यानि (चिताजनितानि) माल्यानि अङ्गरागाः च यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अभवत्’ इत्यस्य कर्तुः विशेषणम्)
आयसाभरण ५८.११ लोहनिर्मितैः अलङ्कारैः युक्तः
सन्धिः
आयस + आभरणः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘आभरणः + अभवत्’ इति ‘आभरणोऽभवत्’ पूर्वरूपसन्धिः
समासः
आयसानि (लोहमयानि) आभरणानि यस्य सः — बहुव्रीहिः; ‘अयसः विकारः’ इति आयसम् इति तद्धितः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अनुगामिन् ५८.१२ पश्चात् गच्छन्तः, अनुयायिनः
सन्धिः
ये + अस्य + अनुगामिनः — ‘येऽस्यानुगामिनः’ इति पूर्वरूपसन्धिः तथा सवर्णदीर्घः
समासः
समासः नास्ति — अनु + गम् धातोः णिनिप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘पौराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
परमात्मवान् ५८.१२ अत्यन्तं धैर्यवान्, आत्मनि स्थिरः — विपत्तौ अपि अविचलितः
सन्धिः
जगाम + परमात्मवान् — सन्धिकार्यं नास्ति; परम + आत्मवान् इति सवर्णदीर्घः
समासः
परमः आत्मवान् — कर्मधारयः; ‘आत्मवत्’ इति मतुबन्तम् (आत्मा प्रशस्तः अस्य)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)
विफलीकृत ५८.१३ निष्फलीकृतः, यस्य सर्वः प्रयत्नः वृथा जातः
सन्धिः
विफलीकृतम् — विफल + च्विप्रत्ययः (ईत्वम्) + कृत, तेन ‘विफलीकृत’
समासः
समासः नास्ति — च्व्यन्तेन ‘अविफलं विफलं सम्पद्यमानं कृतम्’ इति अर्थः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राजानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कारुण्य ५८.१४ करुणायाः भावः, दया — अत्र ‘दयया द्रवितः सन्’ इत्यर्थः
सन्धिः
कारुण्यात् + सः → कारुण्यात्स
समासः
समासः नास्ति — करुणा शब्दात् भावे ष्यञ्प्रत्ययः (आदिवृद्धिः)
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ पञ्चमी)
घोरदर्शन ५८.१५ भयङ्कराकारः, यस्य रूपं द्रष्टुम् भीषणम्
सन्धिः
घोर + दर्शनम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
घोरं दर्शनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राजानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
वाक्यकोविद ५८.१७ वाक्यार्थनिपुणः, वचनतत्त्वज्ञः
सन्धिः
वाक्यकोविदम् + प्रत्याख्यातः — मकारस्य अनुस्वारः पदान्ते
समासः
वाक्ये कोविदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (विश्वामित्रस्य विशेषणम्, ‘अब्रवीत्’ इत्यस्य सम्प्रदानवत् कर्म)
सौम्यदर्शन ५८.१८ सौम्याकार, प्रसन्नदर्शन — विश्वामित्रस्य सम्बोधनम्
सन्धिः
मे + सौम्यदर्शन — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे सम्बोधनान्तं पदम्
समासः
सौम्यं दर्शनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
कृच्छ्र ५८.२० सङ्कटेषु, आपत्सु
सन्धिः
कृच्छ्रेषु + अपि — ‘कृच्छ्रेष्वपि’ इति यण्सन्धिः (उ + अ = व)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् (अधिकरणे)
शीलवृत्त ५८.२१ स्वभावेन आचरणेन च
सन्धिः
शीलवृत्तेन + तोषिताः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शीलं च वृत्तं च शीलवृत्तम्, तेन — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (करणे)
आहर्तुम् ५८.२१ अनुष्ठातुम्, सम्पादयितुम्
सन्धिः
यज्ञम् + च + आहर्तुम् — ‘चाहर्तुम्’ इति सवर्णदीर्घः; ‘आहर्तुम् + इच्छतः’ इति ‘चाहर्तुमिच्छतः’
समासः
समासः नास्ति — आ + हृ धातोः तुमुन्प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्, ‘इच्छतः’ इत्यनेन योज्यम्)
मुनिपुंगव ५८.२२ मुनिश्रेष्ठ — विश्वामित्रस्य सम्बोधनम्
सन्धिः
गुरवः + मुनिपुंगव — विसर्गस्य उकारः, तेन ‘गुरवो मुनिपुंगव’
समासः
मुनिषु पुंगवः — सप्तमीतत्पुरुषः; ‘पुंगव’ इति श्रेष्ठवाची (पुंसां गौः इव)
विभक्तिः
सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
दैवोपहतकर्म ५८.२३ यस्य पुरुषार्थः दैवेन प्रतिहतः, तादृशस्य
सन्धिः
दैव + उपहत + कर्मणः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ), तेन ‘दैवोपहत’
समासः
दैवेन उपहतं कर्म यस्य सः, तस्य — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘मे’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभिकांक्षत् ५८.२३ अभिलषतः, प्रार्थयमानस्य
सन्धिः
प्रसादम् + अभिकांक्षतः — ‘प्रसादमभिकांक्षतः’ इति पदसन्धिः; मुद्रणे अनुस्वारेण ‘कांक्षतः’
समासः
समासः नास्ति — अभि + काङ्क्ष् धातोः शतृप्रत्ययः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘मे’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुरुषकार ५८.२४ पौरुषम्, स्वप्रयत्नः — दैवस्य प्रतिपक्षः
सन्धिः
दैवम् + पुरुषकारेण — मकारस्य अनुस्वारः, तेन ‘दैवं पुरुषकारेण’
समासः
पुरुषस्य कारः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (करणे)
निवर्तयितुम् ५८.२४ प्रतिनिवर्तयितुम्, पराङ्मुखं कर्तुम्
सन्धिः
निवर्तयितुम् + अर्हसि — ‘निवर्तयितुमर्हसि’ इति पदसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — नि + वृत् धातोः णिचि तुमुन्प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्, ‘अर्हसि’ इत्यनेन योज्यम्)