- सन्धिः
- आग्नेयम् + अस्त्रम् + उद्दिश्य — मकारस्य अनुनासिकः, तेन ‘आग्नेयमस्त्रमुद्दिश्य’
- समासः
- समासः नास्ति — उत् + दिश् धातोः ल्यप्प्रत्ययः (उपसर्गयोगे क्त्वास्थाने ल्यप्; तकारस्य दकारे परिणामेन द्वित्वम्)
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया, ‘अब्रवीत्’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
बालकाण्ड — सर्ग 56
ब्रह्मदण्ड से विश्वामित्र के अस्त्रों का शमन
आग्नेय आदि दिव्यास्त्रों का प्रयोग; ब्रह्मदण्ड द्वारा सबका ग्रसन; ब्रह्मास्त्र का शमन; मुनिगणों की स्तुति; ब्राह्मणत्व के लिए विश्वामित्र का तप का निश्चय
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रवसिष्ठयोः अस्त्रयुद्धस्य अन्तः वर्ण्यते। वसिष्ठेन उक्तः विश्वामित्रः आग्नेयम् अस्त्रम् उद्दिश्य ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति वदति; वसिष्ठः तु कालदण्डम् इव ब्रह्मदण्डं समुद्यम्य ‘क्षत्रबन्धो, यत् ते बलं तत् दर्शय; क्व ते क्षत्रियबलं क्व च महत् ब्रह्मबलम्’ इति आह्वयति। आग्नेयम् अस्त्रं ब्रह्मदण्डेन तथा शाम्यति यथा अम्भसा अग्नेः वेगः। ततः कुपितः विश्वामित्रः वारुणरौद्रैन्द्रपाशुपतैषीकादीनि, तथा मानवमोहनगान्धर्वस्वापनजृम्भणमादनसंतापनविलापनशोषणदारणवज्रब्रह्मपाशकालपाशपिनाकाशनिदण्डपैशाचक्रौञ्चधर्मचक्रकालचक्रविष्णुचक्रवायव्यमथनहयशिरःशक्तिकङ्कालमुसलवैद्याधरकालत्रिशूलकापालकङ्कणानि च सर्वाणि अस्त्राणि क्षिपति। ब्रह्मणः सुतः वसिष्ठः तानि सर्वाणि केवलेन दण्डेन ग्रसते। अन्ते विश्वामित्रः ब्रह्मास्त्रं क्षिपति; तेन उद्यतेन देवाः देवर्षयः गन्धर्वाः महोरगाः च सम्भ्रान्ताः, त्रैलोक्यं च संत्रस्तम्। वसिष्ठः तत् अपि ब्राह्मेण तेजसा ग्रसते; तदा तस्य रूपं त्रैलोक्यमोहनं रौद्रम् आसीत्, रोमकूपेभ्यः च सधूमाः अर्चिषः निष्पेतुः, करे च ब्रह्मदण्डः कालाग्निः इव प्राज्वलत्। मुनिगणाः ‘अमोघं ते बलम्, तेजसा तेजः धारय, लोकाः गतव्यथाः सन्तु’ इति स्तुवन्ति; वसिष्ठः च शमं करोति। विनिकृतः विश्वामित्रः ‘धिक् क्षत्रियबलम्, ब्रह्मतेजोबलम् एव बलम्’ इति विनिःश्वस्य वदति, ब्रह्मत्वकारणं महत् तपः समास्थातुं च निश्चिनोति।
१विश्वामित्रस्य आग्नेयास्त्रम्, वसिष्ठस्य ब्रह्मदण्डः
१एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महाबलः।
आग्नेयमस्त्रमुद्दिश्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्॥Spoken to in this way by Vasiṣṭha, the mighty Viśvāmitra took aim with the fire-weapon and cried, ‘Stand! Stand!’
२ब्रह्मदण्डं समुद्यम्य कालदण्डमिवापरम्।
वसिष्ठो भगवान्क्रोधादिदं वचनमब्रवीत्॥And the blessed Vasiṣṭha raised up the staff of brahman, like a second staff of Death, and in his anger spoke these words:
पिछले सर्ग में विश्वामित्र ने शिव से प्राप्त अस्त्रों द्वारा वसिष्ठ के चिरकाल से बढ़ाए हुए तपोवन को जला दिया था; मुनि, शिष्य और पशु-पक्षी भयभीत होकर दिशाओं में भाग गए थे। तब वसिष्ठ ‘डरो मत’ कहकर उन्हें आश्वासन देकर क्रुद्ध होकर दण्ड उठाए खड़े हो गए थे। ऐसा कहे जाने पर महाबली विश्वामित्र ने आग्नेय अस्त्र उठाकर कहा — ‘ठहरो, ठहरो।’ भगवान वसिष्ठ ने भी दूसरे कालदण्ड के समान ब्रह्मदण्ड उठाकर क्रोध से यह वचन कहा। यहाँ देखने योग्य है कि विश्वामित्र के अस्त्र बाहरी हैं, दूसरे से प्राप्त किए हुए हैं; पर वसिष्ठ का दण्ड तप का ही साकार फल है। यही इस सर्ग का मूल विरोध है — माँगा हुआ बल अपने भीतर के बल के सामने नहीं टिकता।
In the previous sarga Viśvāmitra, with the weapons Śiva had given him, had burnt Vasiṣṭha's long-tended penance grove, and sages, pupils, beasts and birds had fled in terror in every direction. Vasiṣṭha had calmed them, saying "Do not be afraid," and stood with his staff raised in anger. Now, at the sage's words, the mighty Viśvāmitra aimed the fire-weapon and cried, "Stand! Stand!" The blessed Vasiṣṭha in turn raised the staff of brahman, like a second staff of Death, and spoke in anger. Viśvāmitra's weapons are external, obtained from another; Vasiṣṭha's staff is the very fruit of his austerity made visible. This is the root conflict of the sarga: power begged from others cannot stand before power that is one's own.
२वसिष्ठस्य आह्वानम् — क्षत्रबलं ब्रह्मबलं च
३क्षत्रबन्धो स्थितोऽस्म्येष यद्बलं तद्विदर्शय।
नाशयाम्यद्य ते दर्पं शस्त्रस्य तव गाधिज॥‘Here I stand, you disgrace to the warriors. Show what strength you have. Today, son of Gādhi, I shall destroy your pride in your weapons.
४क्व च ते क्षत्रियबलं क्व च ब्रह्मबलं महत्।
पश्य ब्रह्मबलं दिव्यं मम क्षत्रियपांसन॥What is this warrior’s strength of yours, and what the great strength of brahman? Look upon the divine strength of brahman, you blot upon the kṣatriyas.’
वसिष्ठ कहते हैं — ‘हे क्षत्रबन्धु, यह मैं खड़ा हूँ; जो तुम्हारा बल है, उसे दिखाओ। हे गाधिपुत्र, आज मैं तुम्हारे शस्त्र का दर्प नष्ट कर दूँगा। कहाँ तुम्हारा क्षत्रियबल और कहाँ महान ब्रह्मबल? हे क्षत्रियकुलकलंक, मेरा दिव्य ब्रह्मबल देखो।’ ‘क्षत्रबन्धु’ और ‘क्षत्रियपांसन’ (क्षत्रिय-कुल को कलंकित करने वाले) — इन दोनों सम्बोधनों में अवज्ञा स्पष्ट है; किन्तु वह राग से उत्पन्न नहीं है, विश्वामित्र के अहंकार को तोड़ने के लिए है। मुनि स्वयं प्रहार नहीं करते, केवल दण्ड से अपनी रक्षा करते हैं; सारा प्रहार विश्वामित्र का ही है। इससे ब्रह्मबल का स्वभाव सूचित होता है — वह आक्रमण नहीं करता, केवल प्रतिघात करता है।
"Here I stand, you disgrace to the warrior class," said Vasiṣṭha. "Show me what strength you have. Today, son of Gādhi, I will destroy your pride in your weapons. What is your warrior's strength beside the great strength of brahman? Look now at the divine power of brahman, you blot on the kṣatriyas." The contempt in these words is plain, but it springs not from passion; it is meant to break Viśvāmitra's arrogance. The sage does not strike; he only defends himself with his staff, and every blow comes from Viśvāmitra. This shows the nature of brahman-power: it does not attack, it only repels.
३आग्नेयस्य शमनम्, अस्त्रवर्षस्य आरम्भः
५तस्यास्त्रं गाधिपुत्रस्य घोरमाग्नेयमुत्तमम्।
ब्रह्मदण्डेन तच्छान्तमग्नेर्वेग इवाम्भसा॥That dreadful and supreme fire-weapon of Gādhi’s son was quenched by the staff of brahman as the rush of a fire is quenched by water.
६वारुणं चैव रौद्रं च ऐन्द्रं पाशुपतं तथा।
ऐषीकं चापि चिक्षेप कुपितो गाधिनन्दनः॥Then Gādhi’s delight, in fury, hurled the weapons of Varuṇa, of Rudra, of Indra and of Paśupati, and the reed-weapon as well.
गाधिपुत्र का वह घोर और उत्तम आग्नेय अस्त्र ब्रह्मदण्ड से वैसे ही शान्त हो गया, जैसे जल से अग्नि का वेग शान्त हो जाता है। यह उपमा सर्ग का सार ही वहन करती है — अस्त्र का तेज अग्नि की भाँति प्रज्वलित और क्षणिक है, ब्रह्मतेज जल की भाँति शान्त और व्यापक है; वहाँ संघर्ष नहीं, केवल शमन है। तब कुपित गाधिनन्दन ने वारुण, रौद्र, ऐन्द्र, पाशुपत और ऐषीक अस्त्र चलाए। एक अस्त्र के निष्फल होने पर वे रुकते नहीं, बल्कि बहुत से अस्त्र चलाते हैं; यही मोह की गति है — जहाँ विचार करना चाहिए, वहाँ संख्या बढ़ाई जाती है।
That dreadful, supreme fire-weapon of Gādhi's son was quenched by the staff of brahman as the rush of a fire is quenched by water. The simile carries the essence of the sarga: the energy of weapons blazes like fire and is fleeting, while the energy of brahman is calm and all-pervading like water; there is no struggle, only quenching. Then Gādhi's son, in fury, hurled the weapons of Varuṇa, Rudra, Indra and Paśupati and the reed-weapon. When one weapon fails he does not stop but hurls many more; that is the way of delusion, which multiplies the number of attempts where it should stop to think.
४अस्त्रपरम्परा — सर्वाणि दिव्यास्त्राणि क्षिप्तानि
७मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।
जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने॥The mānava and the mohana, the gāndharva and the svāpana, the jṛmbhaṇa and the mādana, the saṃtāpana and the vilāpana,
८शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।
ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च॥the śoṣaṇa and the dāraṇa, the thunderbolt-weapon that is hard to overcome, the noose of Brahmā, the noose of Time and the noose of Varuṇa,
९पिनाकमस्त्रं दयितं शुष्कार्द्रे अशनी तथा।
दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च॥the beloved weapon of Pināka, the two thunderbolts dry and wet, the staff-weapon, the piśāca-weapon and likewise the krauñca-weapon,
१०धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।
वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा॥the wheel of dharma, the wheel of Time and likewise the wheel of Viṣṇu, the weapon of the wind, the churning weapon, and the weapon called Horse-head;
११शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा।
वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्॥he hurled the two spears as well, and the skeleton-weapon and the pestle, the great weapon of the vidyādharas, and then the terrible weapon of Time,
१२त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।
एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन॥the fearsome trident-weapon, the skull-weapon and the bracelet-weapon — all of these weapons he hurled, Raghunandana.
फिर उन्होंने मानव, मोहन, गान्धर्व, स्वापन, जृम्भण, मादन, संतापन, विलापन, शोषण, दारण, अत्यन्त दुर्जय वज्रास्त्र, ब्रह्मपाश, कालपाश, वारुणपाश, प्रिय पिनाकास्त्र, सूखी और गीली दोनों अशनियाँ, दण्डास्त्र, पैशाच, क्रौंचास्त्र, धर्मचक्र, कालचक्र, विष्णुचक्र, वायव्य, मथन, हयशिरा अस्त्र, दो शक्तियाँ, कंकाल, महान मुसल, वैद्याधर अस्त्र, दारुण कालास्त्र, घोर त्रिशूलास्त्र, कापाल और कंकण — ये सब चला दिए। यहाँ कवि अस्त्रों के नाम गिनाते हुए विश्वामित्र का भण्डार पूरी तरह खाली होता दिखाते हैं। पिछले सर्गों में शिव से जो अस्त्र प्राप्त हुए थे, वे सब एक साथ खर्च कर दिए गए; जो सब कुछ एक साथ चला देता है, उसके पास बाद में कुछ भी शेष नहीं रहता।
Then he hurled the weapons that bewilder, that bring sleep, yawning, intoxication, burning, wailing, drying and splitting; the thunderbolt that is hard to overcome; the nooses of Brahmā, of Time and of Varuṇa; the beloved weapon of Pināka; the dry and the wet thunderbolts; the staff-weapon, the piśāca-weapon and the krauñca-weapon; the wheels of dharma, of Time and of Viṣṇu; the wind-weapon, the churning weapon and the Horse-head; two spears, the skeleton-weapon and the great pestle; the weapon of the vidyādharas, the terrible weapon of Time, the fearsome trident, the skull-weapon and the bracelet-weapon — all of these he let fly. By listing the weapons the poet shows Viśvāmitra emptying his whole armoury. All that he had won from Śiva he spent at once, and one who throws everything at once has nothing left behind.
५दण्डेन सर्वेषाम् अस्त्राणां ग्रसनम्
१३वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
तानि सर्वाणि दण्डेन ग्रसते ब्रह्मणः सुतः॥Against Vasiṣṭha, best of those who murmur prayers, it was like a marvel: the son of Brahmā swallowed them all with his staff alone.
जप करने वालों में श्रेष्ठ वसिष्ठ के विषय में वह मानो अद्भुत-सा था — ब्रह्मा के पुत्र उन सब अस्त्रों को केवल दण्ड से निगल जाते हैं। कवि ने ‘ग्रसते’ (निगलते हैं) यह वर्तमान काल का पद प्रयुक्त किया है, जिससे दृश्य श्रोता के सामने साक्षात् घटित होता है। ‘अद्भुतम् इव’ (मानो अद्भुत) — यह भी सूक्ष्म है: वसिष्ठ के लिए वह अद्भुत नहीं था, देखने वालों के लिए ही अद्भुत था; तप से सिद्ध पुरुष की सामर्थ्य उसका स्वभाव ही होती है, चमत्कार नहीं। ‘ब्रह्मा के पुत्र’ इस नाम से कवि स्मरण कराते हैं कि वसिष्ठ कोई साधारण मानव ऋषि नहीं, बल्कि ब्रह्मा के मानस पुत्र हैं; इसलिए उनके दण्ड में ब्रह्मा का ही तेज निहित है।
Against Vasiṣṭha, best of those who murmur prayers, it was like a marvel: the son of Brahmā swallowed all those weapons with his staff alone. The poet speaks as though it were happening before our eyes. "Like a marvel" is a subtle touch: it was no marvel to Vasiṣṭha, only to those watching, for the power of one perfected by austerity is simply his nature, not a miracle. And by calling him "the son of Brahmā" the poet reminds us that Vasiṣṭha is no mortal seer but a son born of Brahmā's mind, so that Brahmā's own energy resides in his staff.
६ब्रह्मास्त्रप्रयोगः, त्रैलोक्यस्य त्रासः
१४तेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान्गाधिनन्दनः।
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवाः साग्निपुरोगमाः॥When these had been quenched, Gādhi’s delight let fly the weapon of Brahmā. Seeing that weapon raised, the gods with Agni at their head,
१५देवर्षयश्च सम्भ्रान्ता गन्धर्वाः समहोरगाः।
त्रैलोक्यमासीत्संत्रस्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते॥the divine seers in alarm, the gandharvas and the great serpents — all three worlds were struck with terror when the brahmāstra was sent up.
उन सब अस्त्रों के शान्त हो जाने पर गाधिनन्दन ने ब्रह्मास्त्र चलाया। उस अस्त्र को उठा हुआ देखकर अग्नि आदि देवता, देवर्षि, गन्धर्व और बड़े-बड़े नाग घबरा उठे; ब्रह्मास्त्र के छोड़े जाने पर तीनों लोक संत्रस्त हो गए। ब्रह्मास्त्र सब अस्त्रों में उत्तम और अमोघ है; पर यहाँ वह एक ऋषि के दण्ड से रोक दिया जाता है। लोकों के भय का विस्तार से वर्णन करके कवि आगे होने वाले शमन का महत्त्व बढ़ाते हैं। जहाँ देवता भी भयभीत हैं, वहाँ एक निरायुध मुनि स्थिर खड़े हैं — यही तप की श्रेष्ठता है।
When all those weapons had been quenched, Gādhi's son let fly the weapon of Brahmā. Seeing it raised, the gods led by Agni, the divine seers, the gandharvas and the great serpents were thrown into alarm, and all three worlds trembled when the brahmāstra was sent up. The brahmāstra is the greatest of weapons and cannot be turned aside, yet here a single seer's staff holds it back. By describing at length the terror of the worlds, the poet heightens the greatness of the quenching to come: where even the gods tremble, one unarmed sage stands firm, and this is the supremacy of austerity.
७ब्रह्मास्त्रस्य ग्रसनम्, वसिष्ठस्य रौद्रं रूपम्
१६तदप्यस्त्रं महाघोरं ब्राह्मं ब्राह्मेण तेजसा।
वसिष्ठो ग्रसते सर्वं ब्रह्मदण्डेन राघव॥That weapon too, most dreadful, the weapon of Brahmā, Vasiṣṭha swallowed whole with the staff of brahman, by the power of brahman, Rāghava.
१७ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य वसिष्ठस्य महात्मनः।
त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं रूपमासीत्सुदारुणम्॥As he swallowed the weapon of Brahmā, the form of great Vasiṣṭha grew fierce and altogether terrible, bewildering the three worlds.
वसिष्ठ उस अत्यन्त घोर ब्राह्म अस्त्र को भी ब्राह्म तेज से, ब्रह्मदण्ड द्वारा पूरा का पूरा निगल जाते हैं। ब्रह्मास्त्र को निगलते हुए महात्मा वसिष्ठ का रूप तीनों लोकों को मोहित करने वाला, रौद्र और अत्यन्त दारुण था। यहाँ मनन करने योग्य है — अस्त्र भी ब्राह्म है और तेज भी ब्राह्म; समान से ही समान शान्त होता है। शान्त मुनि भी जब अपना गूढ़ तेज प्रकट करते हैं, तब वह रूप रौद्र हो जाता है; किन्तु वह रौद्रता संहार के लिए नहीं, लोकरक्षा के लिए ही है।
That most dreadful weapon of Brahmā too Vasiṣṭha swallowed whole with the staff of brahman, by the power of brahman. As he swallowed it, the great Vasiṣṭha's form became fierce and utterly terrible, bewildering the three worlds. The weapon is Brahmā's, and so is the power that meets it; like is quieted by like. When a calm sage reveals the power hidden within him, his form becomes fearsome, but that fierceness serves to protect the worlds, not to destroy them.
८रोमकूपेभ्यः अर्चिषः, प्रज्वलन् ब्रह्मदण्डः
१८रोमकूपेषु सर्वेषु वसिष्ठस्य महात्मनः।
मरीच्य इव निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिषः॥From every pore of great Vasiṣṭha’s body there burst forth, like rays of light, the smoke-wreathed flames of fire.
१९प्राज्वलद्ब्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यतः।
विधूम इव कालाग्निर्यमदण्ड इवापरः॥And the staff of brahman raised in Vasiṣṭha’s hand blazed like a smokeless fire of doom, like a second staff of Yama.
महात्मा वसिष्ठ के सब रोमकूपों से अग्नि की किरणों के समान धुएँ से भरी ज्वालाएँ निकलने लगीं। वसिष्ठ के हाथ में उठा हुआ ब्रह्मदण्ड धूमरहित कालाग्नि के समान और दूसरे यमदण्ड के समान प्रज्वलित हो उठा। यहाँ उपमा पिछले सर्ग के अन्तिम श्लोक से ही चली आ रही है — वहाँ वसिष्ठ ‘धूमरहित कालाग्नि के समान’ दण्ड उठाए खड़े थे, यहाँ वही दण्ड प्रज्वलित दिखाई देता है। तप से संचित तेज जब बाहर निकलता है, तब शरीर भी उसे धारण नहीं कर पाता — यह रोमकूपों के वर्णन से सूचित किया गया है।
From every pore of the great Vasiṣṭha's body smoke-wreathed flames burst forth like rays of light, and the staff of brahman raised in his hand blazed like the smokeless fire at the end of time, like a second rod of Yama. The image continues from the last verse of the previous sarga, where Vasiṣṭha stood with his staff raised like the smokeless fire of doom; here that same staff is seen ablaze. The flames from every pore suggest that when the energy stored up by austerity pours out, even the body cannot contain it.
९मुनिगणानां स्तुतिः — तेजसः संयमनम्
२०ततोऽस्तुवन्मुनिगणा वसिष्ठं जपतां वरम्।
अमोघं ते बलं ब्रह्मंस्तेजो धारय तेजसा॥Then the companies of sages praised Vasiṣṭha, best of those who murmur prayers: ‘Your power is unfailing, brahman. Hold back your fire with your own fire.
२१निगृहीतस्त्वया ब्रह्मन्विश्वामित्रो महाबलः।
अमोघं ते बलं श्रेष्ठ लोकाः सन्तु गतव्यथाः॥Viśvāmitra of great strength has been subdued by you, brahman. Your power is unfailing, best of men; let the worlds be freed of their distress.’
तब मुनिगणों ने जप करने वालों में श्रेष्ठ वसिष्ठ की स्तुति की — ‘हे ब्रह्मन्, आपका बल अमोघ है; अपने तेज से इस तेज को रोक लीजिए। हे ब्रह्मन्, महाबली विश्वामित्र को आपने परास्त कर दिया है; हे श्रेष्ठ, आपका बल अमोघ है; अब लोक व्यथा से मुक्त हों।’ यहाँ मुनियों का वचन केवल विजय की प्रशंसा नहीं, बल्कि संयम की याचना है — ‘तेज से तेज को रोकिए।’ विजय के बाद जो अपने तेज को समेट सके, वही तपस्वी है; यही वसिष्ठ का वसिष्ठत्व है। ‘लोक व्यथा से मुक्त हों’ — यही याचना का फल है: विश्वामित्र का वध नहीं, बल्कि सबकी शान्ति।
Then the companies of sages praised Vasiṣṭha, best of those who murmur prayers: "Your power never fails, brahman; hold back your fire with your own fire. You have subdued the mighty Viśvāmitra. Your power never fails, best of men; let the worlds be freed from their distress." The sages' words are not only praise of a victory but a plea for restraint: "hold back your fire with your own fire." Only one who can draw in his own power after victory is a true ascetic, and that is what makes Vasiṣṭha who he is. What they ask for is not Viśvāmitra's death but peace for all.
१०विश्वामित्रस्य पराजयः — ‘धिग्बलं क्षत्रियबलम्’
२२एवमुक्तो महातेजाः शमं चक्रे महाबलः।
विश्वामित्रो विनिकृतो विनिःश्वस्येदमब्रवीत्॥Spoken to in this way, that mighty one of great splendour grew calm; and Viśvāmitra, brought low, drew a long breath and said this:
२३धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम्।
एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे॥‘Shame upon a warrior’s strength! The strength that comes of the fire of brahman is strength indeed. By a single staff of brahman all my weapons have been destroyed.
ऐसा कहे जाने पर महातेजस्वी महाबली वसिष्ठ शान्त हो गए। परास्त विश्वामित्र ने लम्बी साँस लेकर यह कहा — ‘धिक्कार है क्षत्रियबल को; ब्रह्मतेज का बल ही वास्तविक बल है। एक ब्रह्मदण्ड ने मेरे सब अस्त्र नष्ट कर दिए।’ यही वचन सर्ग का फल है — जिन्होंने पहले सैकड़ों अस्त्र माँगे थे, वे अब अस्त्रों की ही निस्सारता बताते हैं। पराजय जब ज्ञान उत्पन्न करती है, तब वह पराजय नहीं, बल्कि नई यात्रा का आरम्भ है।
So entreated, Vasiṣṭha of great strength and splendour grew calm. But Viśvāmitra, humbled, heaved a long sigh and said: "Shame on a warrior's strength! The strength that comes from the fire of brahman is the only strength. A single staff of brahman has destroyed all my weapons." These words are the fruit of the sarga: he who once begged for weapons by the hundred now declares that weapons are worthless. When defeat brings understanding, it is no longer defeat but a setting out.
११ब्रह्मत्वाय तपसः निश्चयः
२४तदेतत्प्रसमीक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानसः।
तपो महत्समास्थास्ये यद्वै ब्रह्मत्वकारणम्॥Having seen this clearly, with my senses and my mind at peace, I shall take up the great austerity that leads to brahmanhood.’
‘यह सब भली-भाँति देखकर मैं इन्द्रियों और मन को प्रसन्न रखते हुए उस महान तप का आश्रय लूँगा, जो ब्राह्मणत्व का कारण है’ — विश्वामित्र ऐसा निश्चय करते हैं। ‘प्रसन्नेन्द्रियमानसः’ (प्रसन्न इन्द्रियों और मन वाला) इस पद से पहले के क्रोध का उलटा सूचित होता है; पहले क्रोध से अस्त्र चलाए गए थे, अब प्रसन्नता से तप आरम्भ होता है। यही सर्ग विश्वामित्र के ब्रह्मर्षि बनने की कथा का बीज है; आगे के सर्गों में त्रिशंकु, शुनःशेप, मेनका और रम्भा उनके तप की परीक्षाएँ बनेंगे, और अन्त में ब्रह्मा उन्हें ‘ब्रह्मर्षि’ कहेंगे।
"Having seen this clearly, with my senses and my mind at peace, I will take up that great austerity which leads to brahminhood." So Viśvāmitra resolved. His peace of mind is the very reverse of his earlier anger: before, he hurled weapons in rage; now he begins austerity in calm. This sarga is the seed of the story of how Viśvāmitra became a brahmarṣi. In the sargas to come Triśaṅku, Śunaḥśepa, Menakā and Rambhā will test his austerity, and at the end Brahmā will call him a brahmarṣi.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- ब्रह्मदण्डं + समुद्यम्य — अनुस्वारस्य स्थितिः
- समासः
- समासः नास्ति — सम् + उत् + यम् धातोः ल्यप्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया, ‘अब्रवीत्’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- सम्बुद्धौ ‘क्षत्रबन्धु’ इत्यस्य गुणेन ‘क्षत्रबन्धो’ इति रूपम्; इयम् एव मुद्रणे स्थिता, अतः सैव उद्धृता
- समासः
- क्षत्रस्य बन्धुः (नाम्ना एव क्षत्रियः, न कर्मणा) — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘बन्धु’शब्दः अत्र निन्दायाम्
- विभक्तिः
- सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- यत् + बलम् + तत् + विदर्शय — तकारस्य दकारः, तेन ‘यद्बलं तद्विदर्शय’
- समासः
- समासः नास्ति — वि + दृश् धातोः णिजन्तात् लोट्, मध्यमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पादान्ते सम्बुद्धिः
- समासः
- गाधेः जातः — उपपदतत्पुरुषः (जन् धातोः डप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे अनुस्वारपाठः ‘पांसन’
- समासः
- क्षत्रियान् पांसयति (दूषयति) इति — उपपदतत्पुरुषः (पंस् धातोः णिजन्तात् ल्युप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वेगः + इव + अम्भसा — विसर्गस्य लोपः, तेन ‘वेग इवाम्भसा’
- समासः
- समासः नास्ति — अम्भस् इति नपुंसकलिङ्गः सकारान्तः शब्दः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (करणे तृतीया — ‘अम्भसा शान्तः’)
- सन्धिः
- रौद्रम् + च + ऐन्द्रम् — मुद्रणे सन्धिः न कृतः, विसन्धिः रक्षितः (‘च ऐन्द्रं’); एतत् समीक्षितसंस्करणेन अपि समर्थितम्
- समासः
- इन्द्रस्य इदम् इति ऐन्द्रम् — तद्धितः (अण्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘चिक्षेप’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- ऐषीकम् + च + अपि — सवर्णदीर्घसन्धिः, तेन ‘चापि’
- समासः
- इषीकया (शरकाण्डेन) निर्वृत्तम् इति — तद्धितः (अण्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘चिक्षेप’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘जृम्भणं’ इति संयुक्तनासिकपाठः
- समासः
- समासः नास्ति — जृम्भ् धातोः णिजन्तात् ल्युट्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (पूर्वश्लोकात् ‘चिक्षेप’ इत्यस्य कर्म अनुवृत्तम्)
- सन्धिः
- मादनम् + च + एव — वृद्धिसन्धिः, तेन ‘चैव’। समीक्षितसंस्करणे अत्र ‘मोहनम्’ इति पाठः; गीताप्रेस-मुद्रणे तु ‘मादनम्’, हिन्दीभाष्येण च तत् समर्थितम्
- समासः
- समासः नास्ति — मद् धातोः णिजन्तात् ल्युट्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- संतापन + विलापने — सन्धिकार्यं नास्ति; समाहृतं द्विवचनान्तं पदम्
- समासः
- संतापनं च विलापनं च — इतरेतरद्वन्द्वः (द्विवचने); लप् धातोः णिजन्तात् ल्युट्
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
- सन्धिः
- वज्रम् + अस्त्रम् + सुदुर्जयम् — मकारस्य अनुनासिकः, तेन ‘वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्’
- समासः
- सुष्ठु दुःखेन जीयते इति — प्रादिगर्भं कृदन्तम् (जि धातोः खल्प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वज्रमस्त्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शुष्क + आर्द्रे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘शुष्कार्द्रे अशनी’ इत्यत्र तु विसन्धिः मुद्रणे रक्षितः
- समासः
- शुष्का च आर्द्रा च — इतरेतरद्वन्द्वः (द्विवचने)
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम् (‘अशनी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शुष्कार्द्रे + अशनी — सन्धिः न कृतः (मुद्रणे पृथक्)
- समासः
- समासः नास्ति — अशनि इति स्त्रीलिङ्गी शब्दः, द्विवचने ‘अशनी’
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम् (‘चिक्षेप’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- अस्त्रम् + हयशिरः + तथा — विसर्गस्य सकारः, तेन ‘हयशिरस्तथा’
- समासः
- हयस्य शिरः — षष्ठीतत्पुरुषः; अत्र तु अस्त्रसंज्ञा
- विभक्तिः
- प्रथमासदृशी द्वितीया, एकवचनम् (‘अस्त्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कङ्कालम् + मुसलम् — अनुस्वारस्य स्थितिः
- समासः
- समासः नास्ति — रूढः अस्त्रसंज्ञाशब्दः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘चिक्षेप’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- वैद्याधरम् + महास्त्रम् — अनुस्वारस्य स्थितिः
- समासः
- विद्याधराणाम् इदम् इति वैद्याधरम् — तद्धितः (अण्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘महास्त्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कापालम् + अथ + कङ्कणम् — मकारस्य अनुनासिकः, तेन ‘कापालमथ कङ्कणम्’
- समासः
- समासः नास्ति — रूढः अस्त्रसंज्ञाशब्दः (कङ्कणाकारत्वात्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘चिक्षेप’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- दण्डेन + ग्रसते — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ग्रस् धातोः लटि आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- देवाः + साग्निपुरोगमाः — विसर्गस्य स्थितिः। छन्दसा हिन्दीभाष्येण च ‘साग्नि’ इति पाठः समर्थितः
- समासः
- अग्निः पुरोगः येषां ते अग्निपुरोगमाः, तैः सह वर्तन्ते इति — सहार्थे बहुव्रीहिः (सहस्य सादेशः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘देवाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ब्रह्मास्त्रे + समुदीरिते — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — सम् + उत् + ईर् धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी — ‘ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते’)
- सन्धिः
- ब्राह्मम् + ब्राह्मेण — मकारस्य अनुनासिकः, तेन ‘ब्राह्मं ब्राह्मेण’
- समासः
- ब्रह्मणः इदम् इति ब्राह्मम् — तद्धितः (अण्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम् (अस्त्रविशेषणम्); तदनन्तरं तृतीया एकवचनम् अपि (तेजोविशेषणम्)
- सन्धिः
- अग्नेः + धूमाकुलार्चिषः — विसर्गस्य रेफः, तेन ‘निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिषः’
- समासः
- धूमेन आकुलाः — तृतीयातत्पुरुषः; तादृश्यः अर्चिषः याः, इति बहुव्रीहिगर्भः प्रयोगः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘अर्चिषः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कर + उद्यतः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- करे उद्यतः — सप्तमीतत्पुरुषः (उत् + यम् धातोः क्तप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘ब्रह्मदण्डः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ततः + अस्तुवन् — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणः तथा पूर्वरूपसन्धिः, तेन ‘ततोऽस्तुवन्’
- समासः
- समासः नास्ति — स्तु धातोः लङि रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निगृहीतः + त्वया — विसर्गस्य सकारः, तेन ‘निगृहीतस्त्वया’
- समासः
- समासः नास्ति — नि + ग्रह् धातोः क्तप्रत्ययः (ईडागमः, संप्रसारणम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘विश्वामित्रः’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
- सन्धिः
- विश्वामित्रः + विनिकृतः — विसर्गस्य स्थितिः। समीक्षितसंस्करणे ‘विश्वामित्रोऽपि निकृतः’ इति पदविभागः
- समासः
- समासः नास्ति — वि + नि + कृ धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘विश्वामित्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- धिक् + बलम् — जश्त्वेन ककारस्य गकारः, तेन ‘धिग्बलम्’। सन्धिः एव पदविभागं गोपयति, अतः सन्धिपदम् एव उद्धृतम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धिक्’ इति निन्दार्थकम् अव्ययम्, तद्योगे द्वितीया
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘धिक्’ इत्यस्य योगे)
- सन्धिः
- प्रसमीक्ष्य + अहम् — सवर्णदीर्घसन्धिः, तेन ‘प्रसमीक्ष्याहम्’। समीक्षितसंस्करणे ‘समवेक्ष्य’ इति पाठः
- समासः
- समासः नास्ति — प्र + सम् + ईक्ष् धातोः ल्यप्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया, ‘समास्थास्ये’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- यत् + वै + ब्रह्मत्वकारणम् — तकारस्य दकारः, तेन ‘यद्वै’। समीक्षितसंस्करणे ‘ब्रह्मत्वकारकम्’ इति पाठः
- समासः
- ब्रह्मणः भावः ब्रह्मत्वम् (त्वप्रत्ययः); तस्य कारणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘यत्’ इत्यस्य विधेयम्)