॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्ड · सर्ग 107

अयोध्याकाण्ड — सर्ग 107

राम द्वारा भरत को समझाना

राज्य-शुल्क और दो वरों का इतिहास, पिता के सत्य की रक्षा, गय द्वारा गाई गई श्रुति, और भरत को अयोध्या लौटने का आदेश

अस्मिन् सर्गे रामः भरतस्य दीर्घाय प्रार्थनायै उत्तरं ददाति। सः प्रथमं भरतस्य वचनम् उपपन्नम् इति प्रशंसति, ततः च विवादस्य मूलम् इतिहासेन दर्शयति — दशरथः कैकेय्याः विवाहसमये एव मातामहाय ‘अस्याः पुत्राय राज्यम्’ इति राज्यशुल्कं प्रतिश्रुतवान्, देवासुरसंग्रामे च तस्यै वरं दत्तवान्; तत् स्मृत्वा सा द्वौ वरौ — भरताय राज्यं रामाय च प्रव्राजनम् — अयाचत। अतः रामस्य वनवासः कैकेय्याः आकस्मिकी इच्छा न, अपि तु पितुः पुरातनस्य वाग्दानस्य फलम्। ‘एकं वरम् अहं पालयामि, अपरं त्वं पालय; तदा एव पिता सत्यवादी भवति’ इति सः भरतं बोधयति। गयेन गीतां श्रुतिं स्मृत्वा — ‘पुत् इति नरकात् पितरं त्रायते इति पुत्रः’ — सः दर्शयति यत् भरतस्य राज्यग्रहणं पितुः त्राणम् एव। अन्ते सः भरतं शत्रुघ्नेन द्विजैः च सह अयोध्यां प्रेषयति, स्वयं च सीतालक्ष्मणाभ्यां सह दण्डकारण्यं प्रवेष्टुम् इच्छति — ‘त्वं नराणां राजा, अहं वन्यमृगाणाम्; चत्वारः वयं नरेन्द्रं सत्यस्थं चराम, मा विषीद’ इति।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१राज्यशुल्कस्य वरयोः च इतिहासः

१पुनरेवं ब्रुवाणं तं भरतं लक्ष्मणाग्रजः।
प्रत्युवाच ततः श्रीमान्ज्ञातिमध्ये सुसत्कृतः॥
To Bharata, who was speaking in this way once more, the elder brother of Lakṣmaṇa, the illustrious one, highly honoured there in the midst of his kinsmen, then made reply.

२उपपन्नमिदं वाक्यं यस्त्वमेवमभाषथाः।
जातः पुत्रो दशरथात्कैकेय्यां राजसत्तमात्॥
“What you have said is fitting, that you should speak so, born as you are the son of Daśaratha, the best of kings, by Kaikeyī.

३पुरा भ्रातः पिता नः स मातरं ते समुद्वहन्।
मातामहे समाश्रौषीद्राज्यशुल्कमनुत्तमम्॥
“Long ago, brother, when our father was marrying your mother, he promised your maternal grandfather a bride-price beyond compare: the kingdom.

४देवासुरे च संग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः।
सम्प्रहृष्टो ददौ राजा वरमाराधितः प्रभुः॥
“And in the war of the gods and the asuras your mother served the king so well that the lord, gratified, granted her a boon.

५ततः सा सम्प्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी।
अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी॥
“Then, having secured that promise, your illustrious mother, fair of complexion, asked the best of men for two boons:

६तव राज्यं नरव्याघ्र मम प्रव्राजनं तथा।
तच्च राजा तथा तस्यै नियुक्तः प्रददौ वरम्॥
“the kingdom for you, tiger among men, and banishment for me. And the king, bound by his word, granted her those boons.

पिछले सर्ग में भरत ने बार-बार याचना की, और ऋत्विजों तथा माताओं ने उनका समर्थन किया। इस सर्ग में राम उत्तर देते हैं। इस प्रकार फिर कहते हुए भरत को, बन्धु-बान्धवों के बीच भली-भाँति सत्कृत, लक्ष्मण के बड़े भाई श्रीमान् राम ने उत्तर दिया। पहले वे भरत की बात का खण्डन नहीं करते, बल्कि उसकी प्रशंसा करते हैं — ‘तुमने जो यह बात कही, वह उचित ही है; क्योंकि तुम राजाओं में श्रेष्ठ दशरथ के कैकेयी से उत्पन्न पुत्र हो।’ फिर वे विवाद का मूल इतिहास के द्वारा ही दिखाते हैं। पहले जब पिताजी ने तुम्हारी माता से विवाह किया था, तभी उन्होंने तुम्हारे नाना को सर्वोत्तम राज्य-शुल्क देने का वचन दिया था — कैकेयी के पुत्र को राज्य मिलेगा, यह वाग्दान तभी दे दिया गया था। उसके बाद देवासुर-संग्राम में सेवा से प्रसन्न हुए स्वामी राजा ने तुम्हारी माता को वर दिया। तब उस यशस्विनी, सुन्दरी माता ने उस वर की प्रतिज्ञा करवाकर नरश्रेष्ठ राजा से दो वर माँगे — ‘हे नरव्याघ्र, तुम्हारे लिए राज्य और मेरे लिए वनवास’; और वचन से बँधे राजा ने उन्हें वे दोनों वर दे दिए। इस प्रकार राम दिखाते हैं कि कैकेयी की याचना आकस्मिक नहीं थी, बल्कि पुराने वाग्दान का ही परिणाम थी। इससे वे न कैकेयी की निन्दा करते हैं, न भरत को अपराधी गिनते हैं; विवाद की भूमि ही दूसरी तरह स्थापित कर दी जाती है। पिछले सर्ग में भरत ने पिता के कर्म को ‘क्रोध, मोह और दुस्साहस से उत्पन्न’ कहा था; राम उसी कर्म को एक पुराने वाग्दान का पालन दिखाते हैं। यही दोनों का दृष्टि-भेद है।

In the previous sarga Bharata had pleaded again and again, and the priests and the mothers had supported him. In this sarga Rāma answers. To Bharata, who was speaking like this once more, Lakṣmaṇa's illustrious elder brother, honoured in the midst of his kinsmen, made reply. First he did not rebut Bharata's words but praised them: "What you say is fitting, and it is right that you should speak so, being the son of Daśaratha, best of kings, by Kaikeyī." Then he showed the root of the dispute through its history. "Long ago, brother, when our father married your mother, he promised your grandfather an incomparable bride-price: the kingdom." The pledge of the kingdom to Kaikeyī's son had been given even then. "Later, in the war of the gods and the asuras, your mother served the king so well that the lord, delighted, granted her a boon. Then, holding him to that promise, your illustrious and lovely mother asked the best of men for two boons: the kingdom for you, tiger among men, and banishment for me; and the king, bound by his word, granted them." So Rāma shows that Kaikeyī's demand was no sudden thing but the outcome of an old promise. He does not condemn Kaikeyī, nor count Bharata guilty; he simply sets the dispute on different ground. In the last sarga Bharata had called their father's act a product of anger, delusion and rashness; Rāma shows that same act to be the keeping of a long-standing promise. That is the difference between the two brothers' views.

त्रुटि बताएँ

२पितुः सत्यरक्षणम्, ऋणात् मोचनम्

७तेन पित्राहमप्यत्र नियुक्तः पुरुषर्षभ।
चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वरदानिकम्॥
“By that same father I too was appointed to this, bull among men: to dwell in the forest fourteen years, as the granting of that boon required.

८सोऽयं वनमिदं प्राप्तो निर्जनं लक्ष्मणान्वितः।
सीतया चाप्रतिद्वन्द्वः सत्यवादे स्थितः पितुः॥
“And so I have come to this lonely forest with Lakṣmaṇa and with Sītā, with none to rival me, standing fast in my father's truthfulness.

९भवानपि तथेत्येव पितरं सत्यवादिनम्।
कर्तुमर्हसि राजेन्द्र क्षिप्रमेवाभिषिञ्चनात्॥
“You too should make our father a man of his word by saying ‘so be it,’ lord of kings — and quickly, by accepting consecration.

१०ऋणान्मोचय राजानं मत्कृते भरत प्रभुम्।
पितरं त्राहि धर्मज्ञ मातरं चाभिनन्दय॥
“For my sake, Bharata, release the king, our lord, from his debt. Save our father, knower of dharma, and gladden our mother.

फिर राम अपनी स्थिति बताते हैं — ‘हे पुरुषश्रेष्ठ, उन्हीं पिताजी ने मुझे भी यहाँ नियुक्त किया है — वरदान के अनुसार चौदह वर्ष वन में रहने के लिए। इसीलिए मैं लक्ष्मण और सीता के साथ इस निर्जन वन में आया हूँ, बिना किसी विरोध के, पिता के सत्य-वचन पर स्थिर रहकर।’ यहाँ ध्यान देने की बात है कि राम न कैकेयी का दोष गिनते हैं, न भरत का अपराध; वे केवल पिता के वचन की रक्षा को ही अपना कर्तव्य स्थापित करते हैं। फिर वे भरत के लिए भी वैसा ही कर्तव्य बताते हैं — ‘हे राजेन्द्र, तुम्हें भी ‘ऐसा ही हो’ कहकर शीघ्र अभिषेक ग्रहण करके पिता को सत्यवादी बनाना चाहिए।’ एक वर का पालन राम करते हैं, दूसरे का भरत — तभी पिता का वचन पूर्ण रूप से सत्य होता है। ‘हे भरत, मेरे लिए स्वामी राजा को ऋण से मुक्त करो; हे धर्मज्ञ, पिता की रक्षा करो और माता को आनन्दित करो।’ इससे राम भरत के सारे तर्क-जाल को हटा देते हैं — विवाद राज्य का नहीं, बल्कि पिता के सत्य का है। राम की युक्ति सरल किन्तु अभेद्य है — पिता का वचन दो भागों वाला है, और उसके दो पालक अपेक्षित हैं।

Then Rāma stated his own position: "By that same father I too was appointed, bull among men, to live in the forest for fourteen years, as the granting of the boon required. And so I have come to this lonely forest with Lakṣmaṇa and Sītā, with none to oppose me, standing fast in my father's truthfulness." Note that Rāma counts neither Kaikeyī's fault nor Bharata's guilt; he makes the keeping of his father's word his only duty. Then he set the matching duty before Bharata: "You too, lord of kings, should make our father a man of his word by saying 'So be it' and quickly accepting consecration." One boon is kept by Rāma, the other by Bharata; only then is their father's word wholly true. "For my sake, Bharata, release the king, our lord, from his debt; save our father, knower of righteousness, and gladden your mother." With this Rāma sweeps aside Bharata's whole web of argument: the dispute is not about the kingdom but about their father's truth. His reasoning is simple and unbreakable: the father's word had two parts, and it needed two keepers.

त्रुटि बताएँ

३गयेन गीता श्रुतिः, पुत्रशब्दस्य निर्वचनम्

११श्रूयते धीमता तात श्रुतिर्गीता यशस्विना।
गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितॄन्प्रति॥
“It is heard, dear brother, that a sacred saying was uttered by the wise and illustrious Gaya, while he was sacrificing at Gayā, concerning the fathers:

१२पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः।
तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः पितॄन्यः पाति सर्वतः॥
“‘Since a son delivers his father from the hell called Put, he is therefore called putra — he who protects the fathers on every side.’

१३एष्टव्या बहवः पुत्रा गुणवन्तो बहुश्रुताः।
तेषां वै समवेतानामपि कश्चिद्गयां व्रजेत्॥
“Many sons should be desired, endowed with virtue and deeply learned, so that out of all of them together at least one may go to Gayā.

१४एवं राजर्षयः सर्वे प्रतीता रघुनन्दन।
तस्मात्त्राहि नरश्रेष्ठ पितरं नरकात्प्रभो॥
“Of this all the royal seers are convinced, delight of the Raghus. So save our father from hell, best of men, my lord.

इसके बाद राम अपने मत का शास्त्र से समर्थन करते हैं। ‘तात, सुना जाता है कि बुद्धिमान् और यशस्वी गय ने गय-प्रदेश में ही यज्ञ करते हुए पितरों के विषय में एक श्रुति गाई थी।’ वह श्रुति यह है — ‘क्योंकि पुत्र पिता की ‘पुत्’ नामक नरक से रक्षा करता है, इसलिए जो पितरों की सब ओर से रक्षा करता है, वही ‘पुत्र’ कहलाता है।’ यह ‘पुत्र’ शब्द की प्रसिद्ध व्युत्पत्ति है; राम इसी से भरत का कर्तव्य बताते हैं — पिता के वचन की रक्षा ही उनका उद्धार है। ‘गुणवान् और बहुश्रुत अनेक पुत्रों की कामना करनी चाहिए; उन सबमें से कोई एक भी गया चला जाए।’ लोक में यही कहा जाता है कि बहुत पुत्रों की इच्छा का कारण यही है। ‘हे रघुनन्दन, सभी राजर्षि इसी प्रकार मानते आए हैं; इसलिए हे नरश्रेष्ठ प्रभो, पिता की नरक से रक्षा करो।’ इस प्रकार राम भरत के राज्य-ग्रहण को स्वार्थ का कर्म नहीं, बल्कि पिता के उद्धार के लिए किए जाने वाले श्राद्ध-कर्म जैसा दिखाते हैं — यह युक्ति भरत के सभी तर्कों से अधिक बलवान् है। यहाँ राम पहली बार शास्त्र-वचन को ही प्रमाण के रूप में उद्धृत करते हैं; पहले उन्होंने केवल पिता की आज्ञा का सहारा लिया था। इस तरह भरत के शास्त्रीय वाद का उत्तर भी शास्त्र से ही दिया गया।

Next Rāma supported his view with scripture. "It is told, dear brother, that the wise and illustrious Gaya, while sacrificing at Gayā, sang a sacred verse about the ancestors: 'Because a son rescues his father from the hell called Put, he is called putra, the one who protects his fathers on every side.'" This is the well-known explanation of the word for "son", and with it Rāma points Bharata to his duty: keeping their father's word is itself rescuing him. "One should wish for many sons, virtuous and learned, so that of them all at least one may go to Gayā." That, people say, is why many sons are desired. "All the royal seers are convinced of this, joy of the Raghus; so save our father from hell, best of men, my lord." So Rāma presents Bharata's taking the kingdom not as a selfish act but as a rite that rescues their father, like an offering to the dead — an argument stronger than all of Bharata's. Here for the first time Rāma cites scripture as his authority; before, he had relied only on his father's command. To Bharata's arguments from the treatises he gives an answer from scripture.

त्रुटि बताएँ

४उभयोः मार्गौ — अयोध्या च दण्डकारण्यं च

१५अयोध्यां गच्छ भरत प्रकृतीरुपरञ्जय।
शत्रुघ्नसहितो वीर सह सर्वैर्द्विजातिभिः॥
“Go to Ayodhyā, Bharata, and give joy to the people, hero, together with Śatrughna and with all the twice-born.

१६प्रवेक्ष्ये दण्डकारण्यमहमप्यविलम्बयन्।
आभ्यां तु सहितो वीर वैदेह्या लक्ष्मणेन च॥
“I for my part shall enter the Daṇḍaka forest without delay, hero, together with these two, Vaidehī and Lakṣmaṇa.

१७त्वं राजा भरत भव स्वयं नराणां वन्यानामहमपि राजराण्मृगाणाम्।
गच्छ त्वं पुरवरमद्य सम्प्रहृष्टः संहृष्टस्त्वहमपि दण्डकान्प्रवेक्ष्ये॥
“Be you the king of men yourself, Bharata, and I shall be the king of the beasts of the wild. Go now to the best of cities in great gladness, and gladly I shall enter the Daṇḍakas.

१८छायां ते दिनकरभाः प्रबाधमानं वर्षत्रं भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम्।
एतेषामहमपि काननद्रुमाणां छायां तामतिशयिनीं शनैः श्रयिष्ये॥
“Let the umbrella that shuts out the sun's blaze make a cool shade over your head, Bharata; and I shall slowly take to the deep shade of these forest trees.

१९शत्रुघ्नस्त्वतुलमतिस्तु ते सहायः सौमित्रिर्मम विदितः प्रधानमित्रम्।
चत्वारस्तनयवरा वयं नरेन्द्रं सत्यस्थं भरत चराम मा विषीद॥
“Śatrughna of matchless mind is your helper, and Saumitri is known to be my chief friend. We four are the best of sons: let us keep the king in his truth, Bharata. Do not despair.”

उपसंहार में राम आदेश ही देते हैं। ‘हे भरत, अयोध्या जाओ और प्रजा को प्रसन्न करो; हे वीर, शत्रुघ्न और सब द्विजों के साथ जाओ। मैं भी बिना विलम्ब किए वैदेही और लक्ष्मण — इन दोनों के साथ दण्डकारण्य में प्रवेश करूँगा।’ फिर चार लम्बे छन्दों वाले श्लोकों में वे दोनों के मार्ग समान रूप से चित्रित करते हैं। ‘हे भरत, तुम स्वयं मनुष्यों के राजा बनो; मैं भी वन के पशुओं का सम्राट् बनूँगा। तुम आज प्रसन्न होकर श्रेष्ठ नगर को जाओ, और मैं भी प्रसन्न होकर दण्डक वन में प्रवेश करूँगा।’ यह समता ही इस सर्ग का सौन्दर्य है — यहाँ त्याग का विलाप नहीं, बल्कि दोनों का हर्ष है। ‘हे भरत, सूर्य की प्रभा को रोकने वाला छत्र तुम्हारे सिर पर शीतल छाया करे; और मैं इन वन-वृक्षों की उससे भी बढ़कर घनी छाया का धीरे-धीरे आश्रय लूँगा।’ छत्र और वन की छाया — दोनों ही छाया हैं, यह कवि का श्लेष है। ‘अतुलनीय बुद्धि वाले शत्रुघ्न तुम्हारे सहायक हैं, और सुमित्रानन्दन लक्ष्मण मेरे जाने-माने प्रमुख मित्र हैं। हम चारों श्रेष्ठ पुत्र राजा (पिता) को सत्य में स्थित रखें; हे भरत, विषाद मत करो।’ इस वाक्य से राम विवाद समाप्त करते हैं — चारों भाई मिलकर एक ही कार्य करते हैं, और वह है पिता के सत्य की रक्षा। ‘विषाद मत करो’ (मा विषीद) — ये दो शब्द ही सर्ग के अन्तिम शब्द हैं; उनके द्वारा राम अन्त में भरत का शोक ही शान्त करना चाहते हैं, उनका वाद जीतना नहीं।

To close, Rāma gave his instruction. "Go to Ayodhyā, Bharata, and delight the people, hero, together with Śatrughna and all the twice-born. And I shall enter the Daṇḍaka forest without delay, with these two, Vaidehī and Lakṣmaṇa." Then, in four verses in a longer metre, he painted both their paths alike. "Be king of men yourself, Bharata, and I shall be king of the beasts of the wild. Go gladly today to the best of cities, and I too shall gladly enter the Daṇḍakas." This evenness is the beauty of the sarga: there is no lament for what is given up, only gladness on both sides. "Let the royal parasol that shuts out the sun's blaze cast cool shade over your head, Bharata; I shall slowly take shelter in the deeper shade of these forest trees." Parasol and forest are both a shade — the poet plays on the likeness. "Śatrughna of matchless mind is your helper, and Saumitri is known to be my closest friend. We four, the best of sons, will keep the king true to his word. Do not despair, Bharata." With these words Rāma ends the dispute: the four brothers together do one work, keeping their father's truth. "Do not despair" are the sarga's last words; with them Rāma seeks in the end to calm Bharata's grief, not to win the argument.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः॥ १०७॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

२८ पदानि
लक्ष्मणाग्रज १०७.१ लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, रामः
सन्धिः
लक्ष्मण + अग्रज → लक्ष्मणाग्रज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
लक्ष्मणस्य अग्रजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यर्थे)
प्रत्युवाच १०७.१ प्रत्युत्तरम् अददात्
सन्धिः
प्रति + उवाच → प्रत्युवाच — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति’ उपसर्गः, ‘वच्’ धातोः लिट्रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
राजसत्तम १०७.२ राजश्रेष्ठात्
सन्धिः
राजन् + सत्तम → राजसत्तम — समासे ‘राजन्’ इत्यस्य नकारलोपः
समासः
राजसु सत्तमः (श्रेष्ठतमः) — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (‘दशरथात्’ इत्यस्य विशेषणम्)
समुद्वहन् १०७.३ विवाहे पाणिं गृह्णन्
सन्धिः
सम् + उत् + वहन् → समुद्वहन् — जश्त्वसन्धिः (त् + व् = द् + व्)
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ ‘उत्’ इति उपसर्गौ, ‘वह्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘पिता’ इत्यस्य विशेषणम्)
मातामह १०७.३ मातुः पितरि, नाने
सन्धिः
‘मातृ’ शब्दात् ‘डामहच्’ प्रत्यये ऋकारलोपेन ‘मातामह’ — स्वरसन्धिः पृथक् नास्ति
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं रूपम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘मातामहे’ — ‘समाश्रौषीत्’ इत्यस्य सम्बन्धे)
राज्यशुल्क १०७.३ वधूमूल्यरूपेण दत्तं राज्यम्
सन्धिः
राज्य + शुल्क → राज्यशुल्क — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
राज्यम् एव शुल्कम् — कर्मधारयः (रूपकसमासः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अनुत्तम १०७.३ सर्वश्रेष्ठम्
सन्धिः
न + उत्तम → अनुत्तम — नञः ‘अन्’ इति आदेशः स्वरे परे
समासः
न उत्तमः यस्मात् सः — नञ्बहुव्रीहिः (‘यस्मात् उत्तमम् अन्यत् नास्ति’)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राज्यशुल्कम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
देवासुर १०७.४ देवानाम् असुराणां च (युद्धे)
सन्धिः
देव + असुर → देवासुर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
देवाः च असुराः च — द्वन्द्वः; तयोः सङ्ग्रामः इति सप्तमीतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘संग्रामे’ इत्यस्य विशेषणम्)
सम्प्रतिश्राव्य १०७.५ प्रतिज्ञां कारयित्वा, वचनं गृहीत्वा
सन्धिः
सम् + प्रति + श्राव्य → सम्प्रतिश्राव्य — मकारस्य अनुस्वारः, ततः परसवर्णः; स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — त्रयः उपसर्गाः ‘श्रु’ धातोः णिजन्तात् ल्यबन्तेन सह
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्) — पूर्वकालिकक्रिया
पित्राहम् १०७.७ पित्रा अहम् (नियुक्तः)
सन्धिः
पित्रा + अहम् → पित्राहम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘पितृ’ शब्दस्य तृतीयैकवचनम् ‘अहम्’ इत्यनेन सह; अत्र सन्धिः एव कठिनता
विभक्तिः
‘पित्रा’ तृतीया एकवचनम्; ‘अहम्’ प्रथमा एकवचनम्
पुरुषर्षभ १०७.७ हे पुरुषश्रेष्ठ
सन्धिः
पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
पुरुषेषु ऋषभः इव — उपमितसमासः
विभक्तिः
सम्बुद्धिः, एकवचनम्
लक्ष्मणान्वित १०७.८ लक्ष्मणेन सहितः
सन्धिः
लक्ष्मण + अन्वित → लक्ष्मणान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
लक्ष्मणेन अन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सः अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
तथेत्येव १०७.९ ‘तथा एव भवतु’ इति उक्त्वा
सन्धिः
तथा + इति → तथेति — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); ततः इति + एव → इत्येव — यण्सन्धिः (इ + ए = य् + ए)
समासः
समासः नास्ति — त्रयः निपाताः; अत्र द्विविधः सन्धिः एव कठिनता
विभक्तिः
अव्ययसमुदायः — विभक्तिः नास्ति
क्षिप्रमेवाभिषिञ्चनात् १०७.९ शीघ्रम् एव अभिषेकेण
सन्धिः
क्षिप्रम् + एव → क्षिप्रमेव — मकारस्य स्वरे परे यथावत्; एव + अभिषिञ्चनात् → एवाभिषिञ्चनात् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘अभि + सिञ्चन’ इत्यत्र च षत्वसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — त्रीणि पृथक् पदानि, मुद्रणे च संयुक्तानि; अत्र सन्धिः एव कठिनता
विभक्तिः
‘अभिषिञ्चनात्’ पञ्चमी एकवचनम् (करणे पञ्चमी)
ऋणान्मोचय १०७.१० ऋणात् मुक्तं कुरु
सन्धिः
ऋणात् + मोचय → ऋणान्मोचय — अनुनासिकसन्धिः (त् + म् = न् + म्)
समासः
समासः नास्ति — ‘ऋण’ शब्दस्य पञ्चम्येकवचनम् ‘मुच्’ धातोः णिजन्तलोट्रूपेण सह
विभक्तिः
‘ऋणात्’ पञ्चमी एकवचनम्; ‘मोचय’ लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
श्रुतिर्गीता १०७.११ गीता (उक्ता) श्रुतिः
सन्धिः
श्रुतिः + गीता → श्रुतिर्गीता — विसर्गस्य रेफादेशः (घोषे परे)
समासः
समासः नास्ति — ‘श्रुति’ इति संज्ञा, ‘गीता’ इति क्तान्तं विशेषणम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
पितॄन् १०७.११ पितरम् आदिं कृत्वा पूर्वजान्
सन्धिः
‘पितृ’ शब्दस्य द्वितीयाबहुवचने ऋकारस्य दीर्घः — पितॄन्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
पुन्नाम्नः १०७.१२ ‘पुत्’ इति नामकात् (नरकात्)
सन्धिः
पुम् + नामन् → पुन्नामन् — अनुनासिकसन्धिः (म् + न् = न् + न्)
समासः
‘पुम्’ इति नाम यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (‘नरकात्’ इत्यस्य विशेषणम्)
नरकाद्यस्मात् १०७.१२ यस्मात् नरकात्
सन्धिः
नरकात् + यस्मात् → नरकाद्यस्मात् — जश्त्वसन्धिः (त् + य् = द् + य्)
समासः
समासः नास्ति — द्वे पञ्चम्यन्ते पदे; अत्र सन्धिः एव कठिनता
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्
एष्टव्य १०७.१३ इच्छायोग्याः, प्रार्थनीयाः
सन्धिः
इष् + तव्य → एष्टव्य — गुणादेशः (इ → ए), ततः ष्टुत्वसन्धिः (त → ट)
समासः
समासः नास्ति — ‘इष्’ धातोः तव्यत्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘पुत्राः’ इत्यस्य विशेषणम्)
समवेत १०७.१३ एकत्र मिलितानाम्
सन्धिः
सम् + अव + इत → समवेत — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ ‘अव’ इति उपसर्गौ, ‘इण्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘तेषाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
राजर्षयः १०७.१४ ऋषितुल्याः राजानः
सन्धिः
राजन् + ऋषि → राजर्षि — समासे नकारलोपः, ततः गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
राजा च असौ ऋषिः च — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘राजर्षयः’)
प्रतीत १०७.१४ विश्वस्ताः, निश्चितमतयः
सन्धिः
प्रति + इत → प्रतीत — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति’ उपसर्गः, ‘इण्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘राजर्षयः’ इत्यस्य विशेषणम्)
दण्डकारण्य १०७.१६ दण्डकवनम्
सन्धिः
दण्डक + अरण्य → दण्डकारण्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दण्डकानाम् अरण्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
राजराण्मृगाणाम् १०७.१७ मृगाणां सम्राट्
सन्धिः
राजराज् + मृगाणाम् → राजराण्मृगाणाम् — जकारस्य ‘ट्’ इति चर्त्वम्, ततः अनुनासिके परे ‘ण्’ इति अनुनासिकादेशः
समासः
राज्ञां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः (‘राजराज्’ इति उपपदान्तम्)
विभक्तिः
‘राजराट्’ प्रथमा एकवचनम्; ‘मृगाणाम्’ षष्ठी बहुवचनम्
वर्षत्र १०७.१८ छत्रम्
सन्धिः
वर्ष + त्र → वर्षत्र — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वर्षात् त्रायते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सौमित्रि १०७.१९ सुमित्रायाः पुत्रः, लक्ष्मणः
सन्धिः
सुमित्रा + इञ् → सौमित्रि — आदिवृद्धिः (उ → औ), अन्त्यस्वरलोपः
समासः
समासः नास्ति — अपत्यार्थे तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विषीद १०७.१९ खेदं मा कुरु
सन्धिः
वि + सीद → विषीद — षत्वसन्धिः (उपसर्गस्य इकारात् परस्य सकारस्य मूर्धन्यः षकारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गः, ‘सद्’ धातोः लोट्रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्लकारः, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (‘मा’ इत्यनेन निषेधे)