॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्ड · सर्ग 99

अयोध्याकाण्ड — सर्ग 99

भरत द्वारा राम के आश्रम का दर्शन और राम के चरणों में गिरना

आश्रम के चिह्नों की पहचान, पर्णशाला का वर्णन, जटा-वल्कलधारी राम का दर्शन, भरत का विलाप, चरणों में गिरना, राम का आलिंगन

अस्मिन् सर्गे भरतः चित्रकूटे रामस्य आश्रमं प्राप्य तं साक्षात् पश्यति। सेनां निवेश्य उत्सुकः सः शत्रुघ्नाय मार्गचिह्नानि दर्शयन् गच्छति, वसिष्ठं च मातॄणाम् आनयनाय संदिशति। सुमन्त्रः अपि रामदर्शनतर्षेण अनुगच्छति। मार्गे सः पर्णकुटीम्, अवभग्नानि काष्ठानि, अपचितानि पुष्पाणि, कुशचीरैः कृतानि अभिज्ञानानि, करीषसंचयान्, कुञ्जराणां पदानि, तापसाग्नेः धूमं च पश्यति, तानि च सहचरेभ्यः व्याचष्टे। मन्दाकिनीम् अनुप्राप्तः सः आत्मानं निन्दति — ‘मत्कृते लोकनाथः वने वसति; धिक् मम जन्म।’ ततः महतीं पर्णशालां पश्यति, यस्यां धनूंषि, तूणगताः शराः, असी, चर्मणी, गोधाङ्गुलित्राणि, दीप्तपावका वेदिश्च शोभन्ते। उटजे जटामण्डलधारिणं कृष्णाजिनधरं रामं सीतया लक्ष्मणेन च सह दर्भसंस्तीर्णे स्थण्डिले उपविष्टं ब्रह्माणम् इव दृष्ट्वा सः शोकमोहपरिप्लुतः धावति, विलपति च — ‘यः संसदि उपास्यः, सः वन्यैः मृगैः उपासीनः।’ अन्ते पादौ अप्राप्य एव पतति, ‘आर्य’ इति सकृत् उक्त्वा मौनं भजते। शत्रुघ्नः अपि चरणौ वन्दते; रामः तौ आलिङ्ग्य अश्रूणि वर्तयति। सुमन्त्रगुहाभ्यां सह राजसुतयोः समागमेन, वनौकसां च अश्रुपातेन सर्गः समाप्यते।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१निविष्टायां सेनायां भरतस्य आश्रमं प्रति प्रस्थानम्

१निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्ततः।
जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन्॥
When the army had encamped, Bharata, eager to see his brother, set out, pointing out the signs of the hermitage to Śatrughna as he went.

२ऋषिं वसिष्ठं संदिश्य मातॄर्मे शीघ्रमानय।
इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः॥
Devoted to his elders, he first sent word to the sage Vasiṣṭha — “Bring my mothers here quickly” — and then hurried on ahead.

३सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत।
रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च॥
Sumantra too followed close behind Śatrughna, for his longing to see Rāma was as keen as Bharata’s own.

४गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालयसंस्थिताम्।
भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह॥
As he walked on, the illustrious Bharata caught sight of his brother’s leaf hut and the little thatched cottage, set there like the dwellings of ascetics.

५शालायास्त्वग्रतस्तस्या ददर्श भरतस्तदा।
काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्यपचितानि च॥
In front of that hut Bharata then saw pieces of firewood that had been broken up, and flowers that had been gathered and set aside.

६स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाश्रममीयुषः।
कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्वचित्॥
He saw too the marks that Rāma and Lakṣmaṇa had made as they came and went from the hermitage — tokens of kuśa grass and bark tied here and there upon the trees.

पिछले सर्ग में भरत चित्रकूट पर राम के आश्रम का अग्नि-ध्वज देखकर, सेना को फिर ठहराकर, गुह के साथ शीघ्रता से चल पड़े थे। इस सर्ग में वे आश्रम पहुँच ही जाते हैं। सेना के ठहर जाने पर उत्सुक भरत भाई को देखने जाते हैं, और मार्ग में दिखाई देने वाले चिह्न शत्रुघ्न को दिखाते हुए आगे चलते हैं। जाने से पहले वे ऋषि वसिष्ठ को सन्देश देते हैं — ‘मेरी माताओं को शीघ्र ले आइए।’ इससे कवि सूचित करते हैं कि भरत केवल अपना मिलन नहीं चाहते, बल्कि पूरे कुल का राम से मिलन चाहते हैं। गुरुजनों से प्रेम करने वाले वे शीघ्रता से आगे जाते हैं। सुमन्त्र भी थोड़ी दूरी पर शत्रुघ्न के पास-पास पीछे चले — उनकी भी राम-दर्शन की प्यास भरत की तरह ही तीव्र थी। चलते-चलते ही श्रीमान् भरत तपस्वियों के निवास के बीच स्थित भाई की पर्णकुटी और झोंपड़ी देखते हैं। कुटी के आगे होम के लिए इकट्ठी की गई तोड़ी हुई लकड़ियाँ, और पूजा के लिए चुने हुए फूल दिखाई देते हैं। आश्रम आते-जाते राम और लक्ष्मण द्वारा बनाई गई पहचान भी वे देखते हैं — कुश और चीर से जहाँ-तहाँ वृक्षों पर बाँधे गए चिह्न। इस प्रकार राम के प्रत्यक्ष दर्शन से पहले ही उनके निवास के साक्ष्य क्रम से भरत के सामने प्रकट होते हैं। कवि इस यात्रा को चिह्न से चिह्न की ओर बढ़ती हुई बनाते हैं, जिससे पाठक की उत्कण्ठा भी बढ़ती है। यह सब दर्शन से पहले दर्शन की तैयारी है — कवि राम को अभी नहीं दिखाते, बल्कि उनके निवास के चिह्न ही क्रम से प्रस्तुत करते हैं। पर्णकुटी, झोंपड़ी, लकड़ियाँ, फूल, वृक्षों पर बँधे कुश और चीर — इन शब्दों से वन ही आश्रम के रूप में बदल जाता है। शत्रुघ्न और सुमन्त्र उनके पास, वसिष्ठ माताओं के साथ पीछे — इस प्रकार अयोध्या का पूरा कुल वन की ओर चल रहा है।

In the previous sarga Bharata had seen the smoke-banner of the fire at Rāma's hermitage on Citrakūṭa, camped the army once more and hurried on with Guha. In this sarga he reaches the hermitage itself. With the army settled, Bharata, eager to see his brother, set out, pointing out to Śatrughna the signs he saw along the way. Before going, devoted as he was to his elders, he sent word to the sage Vasiṣṭha: "Bring my mothers here quickly." By this the poet shows that Bharata wanted not only his own meeting with Rāma but the reunion of the whole family with him. Then he hurried on ahead. Sumantra followed close behind Śatrughna, for his longing to see Rāma was as keen as Bharata's. As he walked, Bharata caught sight of his brother's leaf hut and thatched cottage, set among the dwellings of ascetics. In front of the hut lay firewood broken up for the sacred fire and flowers gathered for worship. He saw too the marks Rāma and Lakṣmaṇa had made coming and going from the hermitage: strips of kuśa grass and bark tied to the trees here and there. So, before he saw Rāma himself, the evidence of his life there revealed itself to Bharata piece by piece. The poet makes the journey go from sign to sign, so that the reader's longing grows as well; he does not show Rāma yet, only the traces of his dwelling — hut, cottage, firewood, flowers, tokens on the trees — and through them the forest becomes a hermitage. Śatrughna and Sumantra at his side, Vasiṣṭha coming behind with the queens: the whole house of Ayodhyā was moving towards the forest.

त्रुटि बताएँ

२करीषसंचयः, चीरचिह्नानि, कुञ्जरपदानि, अग्निधूमश्च

७ददर्श च वने तस्मिन्महतः संचयान्कृतान्।
मृगाणां महिषाणां च करीषैः शीतकारणात्॥
And in that forest he saw great heaps that had been piled up, made of the dung of deer and buffaloes, gathered against the cold.

८गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरतस्तदा।
शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः॥
Still walking on, the radiant, mighty-armed Bharata, in his delight, spoke to Śatrughna and to all the ministers together.

९मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्।
नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः॥
“I think we have reached the place Bharadvāja spoke of. The Mandākinī, I think, is not far from here.

१०उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम्।
अभिज्ञानकृतः पन्था विकाले गन्तुमिच्छता॥
“These lengths of bark tied high up must be Lakṣmaṇa’s work: a path marked out with tokens by one who wants to come and go at odd hours.

११इतश्चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्।
शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम्॥
“And here is the track where tall-tusked, swift elephants have circled the mountain slope, trumpeting at one another.

१२यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसाः सततं वने।
तस्यासौ दृश्यते धूमः संकुलः कृष्णवर्त्मनः॥
“And that thick smoke is the smoke of the black-pathed fire which ascetics in the forest are always eager to kindle.

१३अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम्।
आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टं महर्षिमिव राघवम्॥
“Here I shall see, to my great joy, that tiger among men, my noble brother, who honours his elders — Rāghava, who looks like a great sage.”

इसके बाद भरत उस वन में मृगों और भैंसों के सूखे गोबर के बड़े-बड़े ढेर देखते हैं — वे ठंड से बचने के लिए इकट्ठे किए गए थे। चलते-चलते ही तेजस्वी महाबाहु भरत प्रसन्न होकर शत्रुघ्न और सब मन्त्रियों को सम्बोधित करके कहते हैं — ‘मेरा विचार है कि हम उसी प्रदेश में आ पहुँचे हैं जिसके विषय में भरद्वाज ने कहा था; मुझे लगता है कि मन्दाकिनी नदी यहाँ से अधिक दूर नहीं है।’ फिर वे एक-एक चिह्न की व्याख्या करते हैं। ‘ऊँचे पर बँधे ये चीर लक्ष्मण ने बाँधे होंगे; असमय में जाने की इच्छा से पहचान के लिए यह मार्ग बनाया गया होगा।’ ‘यहाँ पर्वत के पास बड़े-बड़े दाँतों वाले, वेगशाली, एक-दूसरे पर गरजते हाथियों ने चक्कर लगाए हैं।’ ‘जिस अग्नि को तपस्वी वन में सदा प्रज्वलित रखना चाहते हैं, उस कृष्णवर्त्मा (अग्नि) का यह घना धुआँ दिखाई दे रहा है।’ अन्त में वे अपनी आशा की घोषणा करते हैं — ‘यहीं मैं गुरुजनों का सत्कार करने वाले पुरुषसिंह आर्य राघव को महर्षि के समान देखूँगा और हर्षित होऊँगा।’ इन श्लोकों में भरत की दृष्टि वन की भयानकता नहीं देखती, बल्कि हर वस्तु में भाई की निकटता ही देखती है। तपस्वियों की अग्नि, लक्ष्मण के चीर-चिह्न, हाथियों के पदचिह्न — सब एक ही बात सूचित करते हैं कि राम पास हैं। और यहाँ कवि भरत की निपुणता भी दिखाते हैं — वे केवल चिह्न नहीं देखते, बल्कि उनके कारण का भी निर्णय करते हैं। गोबर के ढेर ठंड दूर करने के लिए, चीर मार्ग बताने के लिए, हाथियों के पदचिह्न बचकर चलने के लिए, और धुआँ अग्निहोत्र का साक्ष्य। इस प्रकार हर चिह्न उनकी आशा को दृढ़ करता है, और अन्त में ‘यहीं देखूँगा’ — यह निश्चय उत्पन्न होता है। ‘जिसके विषय में भरद्वाज ने कहा था’ — इस वचन से कवि पिछले सर्गों की यात्रा का स्मरण कराते हैं।

Then Bharata saw in the forest great heaps of deer and buffalo dung, gathered against the cold. Still walking, the radiant prince spoke in delight to Śatrughna and all the ministers: "I think we have reached the place Bharadvāja spoke of; the Mandākinī cannot be far from here." Then he read the signs one by one. "These strips of bark tied high up must be Lakṣmaṇa's work: a path marked out by someone who wants to find his way at odd hours. Here is where tall-tusked, powerful elephants have circled the mountain slope, trumpeting at one another. And that thick smoke is from the black-pathed fire that ascetics in the forest always keep burning. Here I shall see, to my great joy, my noble brother Rāghava, tiger among men, who honours his elders, looking like a great sage." In these verses Bharata's eyes do not see the forest's terrors; in every object they find his brother's nearness. The ascetics' fire, Lakṣmaṇa's markers, the elephants' tracks all point to one thing: Rāma is close by. The poet also shows Bharata's shrewdness, for he not only sees the signs but works out their causes: the dung heaps are against the cold, the bark strips mark the path, the elephant tracks are ground to avoid, and the smoke is witness to the fire-offering. Each sign firms his hope until he is certain: "Here I shall see him." And the mention of Bharadvāja recalls the journey of the sargas before.

त्रुटि बताएँ

३मन्दाकिनीतीरे आत्मनिन्दा, पर्णशालायाः दर्शनम्

१४अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघवः।
मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत्॥
Then, after walking a while, Rāghava reached Citrakūṭa and the Mandākinī, and spoke these words to the people with him.

१५जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः।
जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम्॥
“That tiger among men, the lord of men, has come to a desolate place and sits upon the bare ground in the posture of a warrior. A curse on my birth and on my life!

१६मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः।
सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः॥
“It is because of me that the glorious lord of the world has met with calamity; giving up every pleasure, Rāghava lives in the forest.

१७इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन्।
रामं तस्य पतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च॥
“Reviled by all the world for this, I shall today throw myself at his feet to win him over — at Rāma’s feet, and at Sītā’s and Lakṣmaṇa’s too.”

१८एवं स विलपंस्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।
ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्॥
Lamenting in this way, the son of Daśaratha saw in that forest a great leaf hut, holy and lovely to look at.

थोड़ी देर चलकर राघव भरत चित्रकूट और मन्दाकिनी के पास पहुँचकर साथियों से बोलते हैं। उनका वचन समाचार नहीं, बल्कि आत्मनिन्दा ही है। ‘पुरुषसिंह, मनुष्यों के राजा निर्जन प्रदेश में आकर धरती पर ही वीरासन में बैठे रहते हैं — धिक्कार है मेरे जन्म को, धिक्कार है मेरे जीवन को।’ ‘मेरे कारण महान् तेजस्वी लोकनाथ संकट में पड़े हैं; सब कामनाओं को त्यागकर राघव वन में रहते हैं।’ ‘इस प्रकार सब लोगों द्वारा धिक्कारा गया मैं आज राम को प्रसन्न करने के लिए उनके चरणों में गिरूँगा, सीता और लक्ष्मण के चरणों में भी।’ यहाँ भरत अपनी निन्दा करते हैं, कैकेयी की नहीं; यही उनकी महत्ता है। इस प्रकार विलाप करते हुए दशरथनन्दन उस वन में एक विशाल, पवित्र, मनोहर पर्णशाला देखते हैं। इससे सर्ग का दूसरा भाग आरम्भ होता है — अब वर्णन वास्तव में राम के निवास का ही होता है। कवि पहले कुटी का वर्णन करते हैं, फिर वहाँ रखे आयुधों का, फिर वेदी का, और अन्त में राम का — जैसे दृष्टि बाहर से आरम्भ करके क्रम से भीतर प्रवेश करती है। यह वर्णन-पद्धति पाठक को भी भरत के साथ उस आश्रम में प्रवेश कराती है। मन्दाकिनी के तट पर पहुँचे भरत के मुख से हर्ष नहीं, बल्कि पहले आत्मनिन्दा ही निकलती है — भरत का यही स्वभाव सर्ग-सर्ग में दिखाई देता है। ‘मत्कृते’ (मेरे कारण) पद दो बार आता है, और इससे उनकी आत्मनिन्दा का केन्द्र स्पष्ट हो जाता है। इसके बाद दिखाई देने वाली पर्णशाला मानो उनके विलाप के उत्तर की तरह सामने आती है — जहाँ वे दुःख देखते हैं, वहाँ कवि शोभा का ही वर्णन करते हैं।

After walking a while, Bharata reached Citrakūṭa and the Mandākinī and spoke to those with him — not with news, but with self-reproach. "That tiger among men, lord of men, has come to this empty place and sits on the bare ground in the warrior's posture. A curse on my birth and on my life! It is because of me that the glorious lord of the world has met this calamity; giving up every pleasure, Rāghava lives in the forest. Reviled by all the world, I shall throw myself at his feet today to win him over — at Rāma's feet, and at Sītā's and Lakṣmaṇa's." Bharata blames himself here, not Kaikeyī; that is his greatness. Lamenting like this, Daśaratha's son saw in the forest a great leaf hut, holy and lovely. With this the second part of the sarga begins, and the description is now of Rāma's dwelling itself. The poet describes the hut first, then the weapons in it, then the altar, and last Rāma, as the eye moves from outside inward; the reader too enters the hermitage with Bharata. Reaching the Mandākinī's bank, what first came from Bharata's lips was not joy but self-blame, as it does sarga after sarga, and "because of me" is the centre of it. The leaf hut that then appears is like an answer to his lament: where he sees suffering, the poet describes beauty.

त्रुटि बताएँ

४पर्णशालायाः आयुधानां वेद्याश्च वर्णनम्

१९सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे॥
It was covered with many leaves of sāla, tāla and aśvakarṇa trees, and it was broad, and strewn with soft kuśa grass like an altar at a sacrifice.

२०शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।
रुक्मपृष्ठैर्महासारैः शोभितां शत्रुबाधकैः॥
It was adorned with bows like Indra’s own weapon, able to bear heavy work, gold-backed, immensely strong, and a torment to enemies.

२१अर्करश्मिप्रतीकाशैर्घोरैस्तूणगतैः शरैः।
शोभितां दीप्तवदनैः सर्पैर्भोगवतीमिव॥
It was adorned with dreadful arrows kept in their quivers, bright as the rays of the sun, as Bhogavatī is adorned with serpents whose mouths blaze.

२२महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्॥
It was graced by two swords in scabbards of gold, and by two shields dappled with golden studs.

२३गोधाङ्गुलित्रैरासक्तैश्चित्रकाञ्चनभूषितैः।
अरिसंघैरनाधृष्यां मृगैः सिंहगुहामिव॥
With bright, gold-ornamented leather gauntlets hanging there, it could no more be assailed by throngs of enemies than a lion’s cave by deer.

२४प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्।
ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने॥
There, in Rāma’s dwelling, Bharata saw a broad and holy altar sloping to the north-east, with the sacred fire burning upon it.

वह पर्णशाला साल, ताड़ और अश्वकर्ण के बहुत-से पत्तों से छाई हुई, विशाल और कोमल कुशों से बिछी हुई थी — जैसे यज्ञ में वेदी। वहाँ इन्द्रधनुष के समान, भार सहने में समर्थ, सोने की पीठ वाले, अत्यन्त दृढ़ और शत्रुओं को पीड़ा देने वाले धनुष शोभा पा रहे थे। तरकशों में रखे, सूर्य की किरणों के समान चमकते भयंकर बाणों से वह कुटी ऐसी शोभित थी जैसे चमकते मुख वाले सर्पों से भोगवती नगरी। सोने के कोषों में रखी दो तलवारों और सोने की बिन्दियों से चित्रित दो ढालों से वह सुशोभित थी। सोने से सजे, विचित्र, टँगे हुए गोह के चमड़े के अंगुलित्राणों (दस्तानों) से युक्त वह कुटी शत्रु-समूहों के लिए वैसे ही अजेय थी जैसे मृगों के लिए सिंह की गुफा। राम के निवास में भरत वहाँ पूर्व-उत्तर की ओर ढलान वाली, विशाल, प्रज्वलित अग्नि वाली पवित्र वेदी भी देखते हैं। इस वर्णन में कवि एक सूक्ष्म विरोध स्थापित करते हैं — तपस्वी की पर्णकुटी, किन्तु उसी में क्षत्रिय के धनुष, तरकश और तलवारें; वल्कलधारी वनवासी, किन्तु वही लोक का रक्षक। वेदी की प्रज्वलित अग्नि भी दिखाती है कि राम वन में भी गृहस्थ-धर्म और अग्निहोत्र नहीं छोड़ते। यही राम की मूर्ति है — तप और क्षात्र-धर्म एक साथ स्थित। केवल पाँच श्लोक वर्णन में लगाए गए हैं, किन्तु उनमें दिखाई देने वाली वस्तुएँ वनवासी की नहीं, बल्कि राजकुमार की ही हैं — धनुष, तरकश, तलवारें, ढालें, अंगुलित्राण। इससे कवि सूचित करते हैं कि राम तपस्वी होते हुए भी क्षात्र-धर्म नहीं छोड़ते, और उनका आश्रम दुर्ग की तरह अजेय खड़ा है। वेदी का पूर्व-उत्तर की ओर ढलान वाला होना शास्त्रोक्त लक्षण है, और प्रज्वलित अग्नि नित्य अग्निहोत्र का साक्ष्य है।

The hut was roofed with many leaves of sāla, palmyra and aśvakarṇa trees; it was broad and strewn with soft kuśa grass, like an altar at a sacrifice. It shone with bows like Indra's own weapon, gold-backed, immensely strong, fit for heavy work and a torment to enemies. The fearful arrows in their quivers, bright as the sun's rays, made it gleam like Bhogavatī, the serpent city, with its blazing-mouthed snakes. It was graced by two swords in golden scabbards and two shields dappled with gold. With bright gold-ornamented leather finger-guards hanging there, it could no more be assailed by hosts of enemies than a lion's cave by deer. And in Rāma's dwelling Bharata saw a broad and holy altar sloping to the north-east, with the sacred fire blazing on it. The poet sets a quiet contrast in this picture: an ascetic's leaf hut, yet holding a warrior's bows, quivers and swords; a forest-dweller in bark, yet the protector of the world. The altar and its blazing fire show that even in the forest Rāma kept up his household duties and the daily fire-offering. That is Rāma's image: austerity and warrior strength in one place. The things described belong not to a hermit but to a prince — bows, quivers, swords, shields, finger-guards — so Rāma, though living as an ascetic, has not let go of a warrior's duty, and his hermitage stands as unassailable as a fort. The altar's slope to the north-east is the one the scriptures prescribe, and the blazing fire is witness to the unbroken daily offering.

त्रुटि बताएँ

५जटावल्कलधरस्य रामस्य दर्शनम्

२५निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम्।
उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम्॥
After looking about him for a moment, Bharata saw his revered brother Rāma seated in the hut, wearing his matted hair coiled upon his head.

२६कृष्णाजिनधरं तं तु चीरवल्कलवाससम्।
ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्॥
He saw Rāma sitting there clad in a black antelope skin and in garments of bark and fibre, glowing like fire on every side.

२७सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।
पृथिव्याः सागरान्ताया भर्तारं धर्मचारिणम्॥
He saw him lion-shouldered and mighty-armed, his eyes like white lotuses, the righteous lord of the earth that reaches to the sea.

२८उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।
स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च॥
He saw him seated like the eternal Brahmā, upon a spot of levelled ground strewn with darbha grass, together with Sītā and Lakṣmaṇa.

क्षण भर देखते रहकर भरत कुटी में बैठे, जटामण्डल धारण किए हुए, गुरुस्वरूप राम को देखते हैं। वे काला मृगचर्म धारण किए, चीर और वल्कल के वस्त्र पहने, चारों ओर से अग्नि के समान थे — वल्कल उनके तेज को ढकते नहीं, बल्कि अग्नि की तरह उन्हें प्रकाशित करते हैं। कवि फिर उन्हीं का क्षत्रिय रूप में वर्णन करते हैं — सिंह जैसे कंधों वाले, महाबाहु, कमल-जैसे नेत्रों वाले, समुद्र-पर्यन्त पृथ्वी के धर्मपरायण स्वामी। कुशों से बिछी वेदी-भूमि पर सीता और लक्ष्मण के साथ बैठे वे सनातन ब्रह्मा के समान प्रतीत होते हैं। यही दृश्य सर्ग का केन्द्र है — जो समुद्र तक फैली भूमि के स्वामी हैं, वे अब कुश के आसन पर बैठे हैं; जिनके सिर पर छत्र होना चाहिए, उनके सिर पर जटामण्डल है। ब्रह्मा की उपमा यहाँ सार्थक है, क्योंकि ब्रह्मा भी परिग्रह-रहित और तपोमय होकर ही लोक के अधिपति हैं। दो श्लोक राम के बाहरी वेष का वर्णन करते हैं, और दो उनकी आन्तरिक महिमा का। इस प्रकार भरत की दृष्टि में राम दीन नहीं, बल्कि पहले से भी अधिक तेजस्वी प्रतीत होते हैं — किन्तु इसी से उनका शोक और बढ़ जाता है। इस प्रकार सर्ग के केन्द्र में प्रत्यक्ष दर्शन स्थापित किया गया है। ‘मुहूर्तं निरीक्ष्य’ (क्षण भर देखते रहकर) — इस पद से कवि उस क्षण को लंबा कर देते हैं — भरत तुरन्त दौड़ते नहीं, बल्कि स्तब्ध होकर देखते ही रहते हैं। जटामण्डल, काला मृगचर्म, चीर और वल्कल — ये तीन तपस्वी के लक्षण हैं; सिंह जैसे कंधे, महाबाहु होना और कमल-जैसे नेत्र — ये तीन चक्रवर्ती के। दोनों का एक साथ होना ही यहाँ वर्णनीय है।

After looking about for a moment, Bharata saw his revered brother Rāma seated in the cottage, his matted hair coiled on his head. He wore a black antelope skin and garments of bark, and he glowed like fire on every side: the bark did not hide his splendour but made him shine like a flame. The poet describes him once more as a warrior: lion-shouldered, mighty-armed, with eyes like white lotuses, the righteous lord of the earth to its ocean shores. Seated with Sītā and Lakṣmaṇa on levelled ground strewn with darbha grass, he looked like the eternal Brahmā. This scene is the heart of the sarga: the master of the earth to the sea now sits on a mat of grass, and where the royal parasol should be held over his head there is a coil of matted hair. The comparison with Brahmā fits, for Brahmā too, owning nothing and made of austerity, is lord of the worlds. Two verses describe Rāma's outward dress and two his inner greatness. In Bharata's eyes Rāma was not pitiable but more radiant than before — and that only deepened his grief. "After looking for a moment" stretches the instant: Bharata did not rush forward but stood stunned, gazing. Matted hair, antelope skin and bark are the marks of an ascetic; lion shoulders, mighty arms and lotus eyes the marks of an emperor; what is described here is the two together.

त्रुटि बताएँ

६भरतस्य विलापः — ‘मन्निमित्तम् इदं दुःखम्’

२९तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमाञ्छोकमोहपरिप्लुतः।
अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः केकयीसुतः॥
At that sight the illustrious and righteous Bharata, Kaikeyī’s son, was overwhelmed with grief and bewilderment, and ran towards him.

३०दृष्ट्वैव विललापार्तो बाष्पसंदिग्धया गिरा।
अशक्नुवन्वारयितुं धैर्याद्वचनमब्रुवन्॥
The moment he saw him he began to lament in his distress, and, unable to hold back the surge of feeling by his self-command, he spoke these words in a voice choked with tears.

३१यः संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्।
वन्यैर्मृगैरुपासीनः सोऽयमास्ते ममाग्रजः॥
“He who ought to be attended upon by his subjects in the royal assembly — my eldest brother sits here attended upon by the beasts of the forest.

३२वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः।
मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन्॥
“That great soul, who was once used to many thousands of garments, dwells here in a deerskin, practising righteousness.

३३अधारयद्यो विविधाश्चित्राः सुमनसः सदा।
सोऽयं जटाभारमिमं सहते राघवः कथम्॥
“He who used always to wear garlands of many kinds of bright flowers — how does Rāghava bear this burden of matted hair?

३४यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य संचयः।
शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते॥
“He for whom a store of merit was to be gathered by sacrifices performed as the scriptures prescribe — he is now seeking a merit that is won by mortifying the body.

३५चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्।
मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते॥
“His limbs were once served with costly sandal paste; how can my noble brother’s limbs be served with dirt instead?

३६मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः।
धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम्॥
“It is on my account that Rāma, who deserves every comfort, has come to this suffering. A curse on my cruel life, which the whole world condemns!”

उन्हें देखकर शोक और मोह में डूबे धर्मात्मा कैकेयीनन्दन भरत दौड़ पड़े। देखते ही दुःखी होकर वे आँसुओं से रुँधी वाणी में विलाप करने लगे; धैर्य से वेग को रोकने में असमर्थ होकर उन्होंने ये वचन कहे। उनका विलाप छह विरोधों से रचा गया है। ‘जो सभा में प्रजाजनों द्वारा उपासना किए जाने योग्य हैं, वही मेरे बड़े भाई वन के मृगों से घिरे बैठे हैं।’ ‘जो महात्मा पहले हज़ारों प्रकार के वस्त्रों के अभ्यस्त थे, वही यहाँ मृगचर्म पहनकर धर्म का आचरण करते हुए रह रहे हैं।’ ‘जो सदा अनेक प्रकार के विचित्र फूल धारण करते थे, वही राघव इस जटाओं के भार को कैसे सहते हैं।’ ‘जिनके लिए शास्त्रोक्त यज्ञों द्वारा धर्म का संचय उचित था, वे शरीर को कष्ट देने से उत्पन्न होने वाले धर्म की खोज कर रहे हैं।’ ‘जिनका शरीर बहुमूल्य चन्दन से सेवित था, उन आर्य का यह शरीर मैल से कैसे सेवित हो रहा है।’ अन्त में वे अपना निर्णय कहते हैं — ‘मेरे ही कारण सुख के योग्य राम ने यह दुःख पाया है; मुझ क्रूर के लोकनिन्दित जीवन को धिक्कार है।’ प्रत्येक वाक्य पहले के सुख और वर्तमान के दुःख का द्वन्द्व ही स्थापित करता है, और सर्वत्र दोष अपने ऊपर ही लेता है। आठ श्लोक एक ही भाव को दोहराते हैं, किन्तु हर श्लोक में नए विरोध के साथ — सभा के सामने वन, हज़ारों वस्त्रों के सामने मृगचर्म, फूलों के सामने जटाओं का भार, यज्ञों के सामने शरीर-कष्ट, चन्दन के सामने मैल। यह पुनरुक्ति दोष नहीं, बल्कि शोक की स्वाभाविक गति है — शोक करने वाला व्यक्ति एक ही बात बार-बार नए शब्दों में कहता है। और अन्त में वे स्वीकार करते हैं कि सब विरोधों का कारण एक ही है — ‘मन्निमित्तम्’ (मेरे कारण)। विलाप के आरम्भ में कवि ‘शोकमोहपरिप्लुतः’ (शोक और मोह में डूबे) पद से उनकी अवस्था सूचित करते हैं — शोक और मोह एक साथ।

At the sight, righteous Bharata, Kaikeyī's son, overwhelmed by grief and confusion, ran towards him. The moment he saw him he began to lament, unable to hold back the surge of feeling, and spoke in a voice choked with tears. His lament is built of contrasts. "He who should be attended by his subjects in the royal assembly, my eldest brother, sits here attended by the beasts of the forest. That great soul, once used to many thousands of garments, lives here in a deerskin, practising righteousness. He who always wore garlands of bright flowers of every kind — how does Rāghava bear this load of matted hair? He who should have gathered merit through sacrifices performed as the scriptures prescribe now seeks the merit that comes from punishing the body. His limbs were once anointed with precious sandal paste; how can my noble brother's limbs now be covered in dirt? It is because of me that Rāma, who deserves every comfort, has come to this suffering. A curse on my cruel life, which the whole world condemns!" Every sentence sets past comfort against present hardship, and every time he lays the blame on himself. Verse after verse repeats one feeling through a fresh contrast: assembly and forest, a thousand garments and a deerskin, flowers and matted hair, sacrifices and bodily hardship, sandal paste and dirt. This repetition is no flaw but the natural movement of grief, which says the same thing again and again in new words. At the end he admits the single cause of all of it: "because of me". "Overwhelmed by grief and confusion" at the lament's start shows him seized by both at once.

त्रुटि बताएँ

७पादयोः पतनम्, रामेण परिष्वङ्गः, सर्वेषां समागमः

३७इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः।
पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन्॥
Lamenting so, wretched and with his lotus face covered with sweat, Bharata fell weeping to the ground before he could even reach Rāma’s feet.

३८दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः।
उक्त्वार्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किंचन॥
Tormented with grief, the mighty prince Bharata said “Noble brother!” once, piteously, and could say nothing more.

३९बाष्पैः पिहितकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्।
आर्येत्येवाभिसंक्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्ततः॥
His throat stopped with tears, he looked at the glorious Rāma and cried out “Noble brother!” — and after that he could not speak at all.

४०शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्।
तावुभौ च समालिङ्ग्य रामोऽप्यश्रूण्यवर्तयत्॥
Śatrughna too wept as he bowed at Rāma’s feet; and Rāma embraced them both and shed tears himself.

४१ततः सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुतावरण्ये।
दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम्॥
Then the king’s sons met Sumantra and Guha in the forest, as in the sky the sun and the moon meet Venus and Jupiter.

४२तान्पार्थिवान्वारणयूथपार्हान्समागतांस्तत्र महत्यरण्ये।
वनौकसस्तेऽभिसमीक्ष्य सर्वे त्वश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम्॥
And when the forest dwellers saw those princes — worthy to ride the leader of an elephant herd — come together there in that great forest, they all let their joy go and shed tears.

इस प्रकार विलाप करते हुए दीन भरत, जिनका कमल-सा मुख पसीने से भीगा था, राम के चरणों तक पहुँचे बिना ही रोते हुए धरती पर गिर पड़े — उनका शोक चरण-स्पर्श से पहले ही उन्हें गिरा देता है। दुःख से संतप्त महाबली राजकुमार एक बार दीन स्वर में ‘आर्य’ कहकर फिर कुछ न बोल सके। आँसुओं से रुँधे कण्ठ वाले वे यशस्वी राम को देखकर ‘आर्य’ — इतना ही पुकारकर उसके बाद बोल न सके। शत्रुघ्न ने भी रोते हुए राम के चरणों में प्रणाम किया। राम ने उन दोनों को गले लगाकर स्वयं भी आँसू बहाए — इससे पिछले सर्गों का लंबा वियोग अन्त में समाप्त होता है। फिर दोनों राजकुमार वन में सुमन्त्र और गुह से मिले — जैसे आकाश में सूर्य और चन्द्रमा शुक्र और बृहस्पति से मिलते हैं। अन्त में कवि दृष्टि वनवासियों की ओर ले जाते हैं — गजयूथपतियों के समान योग्य उन राजकुमारों को उस महान् वन में मिलते देखकर सब वनवासी हर्ष छोड़कर आँसू बहाने लगे। इस प्रकार मिलन का आनन्द ही शोक में बदल जाता है, और सर्ग इस करुण दृश्य के साथ समाप्त होता है। अन्तिम दो श्लोक दूसरे छन्द (उपजाति) में रचे गए हैं, जैसी सर्ग के अन्त में कवि की रीति है। राम का आँसू बहाना यहाँ पहली बार दिखाई देता है — वे अभी पिता की मृत्यु नहीं जानते, किन्तु भाइयों के मिलन से ही विह्वल हो जाते हैं। वनवासियों के शोक के साथ सर्ग समाप्त होता है, और अगले सर्ग में राम कुशल-प्रश्न आरम्भ करते हैं।

Lamenting like this, wretched, his lotus face damp with sweat, Bharata fell weeping to the ground before he could even reach Rāma's feet; his grief threw him down before he could touch them. Tormented by sorrow, the mighty prince cried "Noble brother!" once, piteously, and could say nothing more. His throat choked with tears, he looked at glorious Rāma, cried out "Noble brother!" and could not speak again. Śatrughna too wept as he bowed at Rāma's feet. Rāma embraced them both and shed tears himself, and so the long separation of the preceding sargas came at last to its end. Then the princes met Sumantra and Guha in the forest, as the sun and moon meet Venus and Jupiter in the sky. Finally the poet turns to the forest-dwellers: seeing those princes, fit to ride the leaders of elephant herds, come together in that great forest, they all let go of their joy and wept. So the joy of meeting turns to grief, and the sarga closes on this moving scene, its last two verses in a longer metre as the poet likes at a sarga's end. Here we see Rāma weep for the first time: he does not yet know of his father's death, but the meeting with his brothers alone overwhelms him. The sarga ends in the forest-dwellers' tears; in the next, Rāma begins to ask after everyone's welfare.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवनवतितमः सर्गः॥ ९९॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३४ पदानि
अनुदर्शयन् ९९.१ (आश्रमचिह्नानि) दर्शयन् सन्
सन्धिः
अनु + दर्शयन् → अनुदर्शयन् — सन्धिकार्यं नास्ति (उ इत्यस्य परे व्यञ्जनम्)
समासः
समासः नास्ति — ‘अनु’ उपसर्गः, ‘दृश्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (भरतस्य विशेषणम्)
गुरुवत्सल ९९.२ गुरुजनेषु स्नेहवान्, वसिष्ठादिषु भक्तः
सन्धिः
गुरु + वत्सल → गुरुवत्सल — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गुरुषु वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अन्वपद्यत ९९.३ पश्चात् अनुसृतवान्, पीछे-पीछे गतवान्
सन्धिः
अनु + अपद्यत → अन्वपद्यत — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अनु + पद्’ धातोः लङ्लकारः, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
रामदर्शनज ९९.३ रामदर्शनात् उत्पन्नः
सन्धिः
राम + दर्शन → रामदर्शन — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘दर्शन + ज’ इत्यत्र अपि
समासः
रामस्य दर्शनात् जातः — पञ्चमीतत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘तर्षः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तर्ष ९९.३ तृष्णा, तीव्रा अभिलाषा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘तृष्’ धातोः घञन्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
तापसालयसंस्थिता ९९.४ तपस्विनां निवासेषु इव प्रतिष्ठिताम्
सन्धिः
तापस + आलय → तापसालय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
तापसानाम् आलयः, तस्मिन् संस्थिता — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पर्णकुटीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
उटज ९९.४ पर्णकुटी, तृणपर्णनिर्मितं वनगृहम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — रूढशब्दः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अवभग्न ९९.५ छिन्नानि, खण्डशः भग्नानि (होमार्थम्)
सन्धिः
अव + भग्न → अवभग्न — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अव’ उपसर्गः, ‘भञ्ज्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘काष्ठानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
अपचित ९९.५ अवचितानि, पूजार्थं संगृहीतानि
सन्धिः
अप + चित → अपचित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अप + चि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘पुष्पाणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
ईयुषः ९९.६ आगतवतोः, आश्रमं प्रति गतवतोः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — किन्तु मुद्रणे ‘आश्रममीयुषः’ इति संयुक्तं लिखितम् (‘आश्रमम् + ईयुषः’, अनुस्वारस्य मकारे परिणामः)
समासः
समासः नास्ति — ‘इ’ धातोः लिटः क्वसुप्रत्ययान्तस्य षष्ठी
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘रामस्य लक्ष्मणस्य’ इत्यनयोः विशेषणम्)
करीष ९९.७ शुष्कं गोमयम्, सूखा गोबर
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
शीतकारण ९९.७ शीतनिवारणाय इति हेतोः
सन्धिः
शीत + कारण → शीतकारण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शीतस्य (निवारणस्य) कारणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)
अभिज्ञानकृत ९९.१० अभिज्ञानार्थं कृतः, चिह्नार्थं निर्मितः
सन्धिः
अभि + ज्ञान → अभिज्ञान — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अभिज्ञानाय कृतः — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘पन्थाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
उदात्तदन्त ९९.११ उन्नतदन्तानाम्, बृहद्दन्तानाम्
सन्धिः
उत् + आत्त → उदात्त — जश्त्वसन्धिः (त् + आ = द् + आ)
समासः
उदात्ताः दन्ताः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘कुञ्जराणाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
तरस्विन् ९९.११ वेगवताम्, बलवताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘तरस्’ इत्यस्मात् ‘विनि’ प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
कृष्णवर्त्मन् ९९.१२ अग्निः (यस्य मार्गः कृष्णः धूमेन भवति)
सन्धिः
कृष्ण + वर्त्मन् → कृष्णवर्त्मन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कृष्णं वर्त्म यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
गुरुसत्कारकारिणम् ९९.१३ गुरुजनानां पूजां कुर्वाणम्
सन्धिः
सत् + कार → सत्कार — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘कारिन्’ इत्यस्य द्वितीयैकवचने ‘कारिणम्’
समासः
गुरूणां सत्कारं करोति इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः (‘णिनि’ प्रत्ययान्तः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरुषव्याघ्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
वीरासन ९९.१५ वीरोचितम् आसनम्, भूमौ एकजानुना स्थितिः
सन्धिः
वीर + आसन → वीरासन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
वीराणाम् आसनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
लोकसमाक्रुष्ट ९९.१७ लोकैः निन्दितः, सर्वैः दूषितः
सन्धिः
सम् + आक्रुष्ट → समाक्रुष्ट — ‘सम्’ इत्यस्य मकारः स्वरे परे अविकृतः एव उत्तरपदेन योज्यते; ‘आ + क्रुश्’ इत्यत्र च सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लोकैः समाक्रुष्टः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अध्वर ९९.१९ यज्ञः, हिंसारहितं श्रौतकर्म
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — किन्तु मुद्रणे ‘वेदिमिवाध्वरे’ इति संयुक्तम् (‘इव + अध्वरे’, सवर्णदीर्घसन्धिः अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
शक्रायुधनिकाश ९९.२० इन्द्रधनुषः इव दृश्यमानैः
सन्धिः
शक्र + आयुध → शक्रायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
शक्रस्य आयुधम् इव निकाशः येषां ते — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘कार्मुकैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
भारसाधन ९९.२० महत्कार्यसाधनसमर्थैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भारं (गुरुतरं कार्यं) साधयन्ति इति — उपपदसमासः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
अर्करश्मिप्रतीकाश ९९.२१ सूर्यकिरणसदृशप्रभैः
सन्धिः
अर्क + रश्मि → अर्करश्मि — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्रतीकाश’ इत्यत्र तु ‘प्रति’ इत्यस्य इकारः घञन्ते ‘काश’ इति उत्तरपदे दीर्घीभूतः (उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्), न तु स्वरसन्धिना
समासः
अर्कस्य रश्मयः इव प्रतीकाशः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘शरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
भोगवती ९९.२१ नागलोकस्य नगरी, सर्पाणां पुरी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘भोग’ (सर्पशरीरम्) इत्यस्मात् मतुप्, स्त्रीलिङ्गे ङीप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
महारजत ९९.२२ सुवर्णम्; अत्र ‘महारजतवासस्’ इति सुवर्णमयकोशः
सन्धिः
महा + रजत → महारजत — सन्धिकार्यं नास्ति (‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः)
समासः
कर्मधारयः — रूढ्या ‘सुवर्णम्’ इत्यर्थे
विभक्तिः
तृतीया, द्विवचनम् (‘वासोभ्याम्’ इत्यनेन सह)
गोधाङ्गुलित्र ९९.२३ गोधाचर्मनिर्मितानि अङ्गुलित्राणि, धनुर्धरस्य दस्ताने
सन्धिः
गोधा + अङ्गुलित्र → गोधाङ्गुलित्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
गोधायाः (चर्मणः) अङ्गुलित्राणि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
प्रागुदक्प्रवण ९९.२४ पूर्वोत्तरदिशं प्रति निम्नाम्, ईशानकोणं प्रति नताम्
सन्धिः
प्राच् + उदच् → प्रागुदक् — ‘प्राच्’ इत्यस्य पदान्ते ‘प्राक्’, ततः स्वरे परे जश्त्वेन ‘प्राग्’; ‘उदच्’ इत्यस्य च पदान्ते ‘उदक्’
समासः
प्राक् च उदक् च — समाहारद्वन्द्वः; तं प्रति प्रवणा — तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वेदिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जटामण्डलधारिणम् ९९.२५ शिरसि जटाजूटं धारयन्तम्
सन्धिः
जटा + मण्डल → जटामण्डल — सन्धिकार्यं नास्ति (आ इत्यस्य परे व्यञ्जनम्); ‘धारिन्’ इत्यस्य द्वितीयैकवचने ‘धारिणम्’
समासः
जटानां मण्डलं धारयति इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुण्डरीकनिभेक्षण ९९.२७ श्वेतकमलसदृशनेत्रम्
सन्धिः
निभ + ईक्षण → निभेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
पुण्डरीकनिभे ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
दर्भसंस्तीर्ण ९९.२८ कुशैः आस्तृतम्
सन्धिः
सम् + स्तीर्ण → संस्तीर्ण — मकारस्य अनुस्वारे परिणामः
समासः
दर्भैः संस्तीर्णम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘स्थण्डिले’ इत्यस्य विशेषणम्)
बाष्पसंदिग्धया ९९.३० अश्रुभिः गद्गदया, रुद्धया वाचा
सन्धिः
सम् + दिग्धा → संदिग्धा — मकारस्य अनुस्वारे परिणामः; तृतीयैकवचने ‘संदिग्धया’
समासः
बाष्पेण संदिग्धा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘गिरा’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रस्विन्नमुखपङ्कज ९९.३७ यस्य कमलसदृशं मुखं स्वेदेन आर्द्रम्
सन्धिः
प्र + स्विन्न → प्रस्विन्न — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रस्विन्नं मुखपङ्कजं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अभिसंक्रुश्य ९९.३९ उच्चैः क्रन्दित्वा, आक्रोशं कृत्वा
सन्धिः
अभि + सम् + क्रुश्य → अभिसंक्रुश्य — मकारस्य अनुस्वारे परिणामः
समासः
समासः नास्ति — ‘क्रुश्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
वारणयूथपार्ह ९९.४२ गजयूथपतेः उपरि आरोहणम् अर्हतः
सन्धिः
यूथप + अर्ह → यूथपार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वारणानां यूथपः, तम् अर्हन्ति इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्