- सन्धिः
- प्र + भात → प्रभात — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्रभात + समय’ इत्यत्र अपि सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रभातस्य समयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘प्रभातसमये’)
अयोध्याकाण्ड — सर्ग 79
भरत द्वारा राज्य का त्याग और राम को लाने का उद्योग
चौदहवें दिन राजकर्ताओं की अभिषेक-प्रार्थना, भरत द्वारा ज्येष्ठ के अधिकार की घोषणा, चतुरंगिणी सेना की तैयारी, मार्ग-निर्माण की आज्ञा, जनता का साधुवाद
अस्मिन् सर्गे दशरथस्य प्रेतकार्याणि समाप्य चतुर्दशे दिवसे प्रभातसमये राजकर्तारः समेत्य भरतं वदन्ति — ‘गुरुतरः गुरुः दशरथः रामं लक्ष्मणं च प्रव्राज्य स्वर्गं गतः; त्वम् अद्य नः राजा भव; आभिषेचनिकं सर्वं सज्जम्, स्वजनः श्रेणयश्च त्वां प्रतीक्षन्ते; पितृपैतामहं राज्यं गृहाण, आत्मानम् अभिषेचय, अस्मान् पाहि।’ भरतः तु धृतव्रतः आभिषेचनिकं भाण्डं प्रदक्षिणीकृत्य प्रत्युत्तरं ददाति — ‘अस्माकं कुले ज्येष्ठस्य एव राजता उचिता; रामः महीपतिः भविष्यति, अहं तु नव पञ्च च वर्षाणि अरण्ये वत्स्यामि। चतुरङ्गा महती सेना युज्यताम्; अहं ज्येष्ठं भ्रातरं वनात् आनयिष्यामि, तत्रैव तम् अभिषिच्य अध्वरात् हव्यवाहम् इव पुरस्कृत्य आनयिष्यामि; मातृगन्धिनीम् इमां सकामां न करिष्यामि।’ ततः शिल्पिभिः मार्गनिर्माणस्य रक्षिणां च अनुसंयानस्य आज्ञा दीयते। जनाः श्रीमद्वाक्येन आशिषं वदन्ति, भरतस्य नेत्रेभ्यः प्रहर्षजाः बाष्पबिन्दवः पतन्ति, सामात्याः सपरिषदः वियातशोकाः च शिल्पिवर्गस्य नियोगं निवेदयन्ति।
१चतुर्दशे दिवसे राजकर्तॄणां समागमः अभिषेकप्रार्थना च
१ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ चतुर्दशे।
समेत्य राजकर्तारो भरतं वाक्यमब्रुवन्॥Then, at dawn on the fourteenth day, the king-makers came together and addressed Bharata.
२गतो दशरथः स्वर्गं यो नो गुरुतरो गुरुः।
रामं प्रव्राज्य वै ज्येष्ठं लक्ष्मणं च महाबलम्॥“Daśaratha, who was to us a teacher weightier than all teachers, has gone to heaven, having first sent his eldest son Rāma into exile along with the mighty Lakṣmaṇa.
३त्वमद्य भव नो राजा राजपुत्रो महायशः।
संगत्या नापराध्नोति राज्यमेतदनायकम्॥“Become our king today, O prince of great renown. This kingdom is without a ruler; taking it as circumstance has brought it to you, you wrong no one.
पिछले सर्ग में शत्रुघ्न ने मन्थरा को पकड़ लिया था और भरत के कहने पर उसे छोड़ दिया था; यहाँ कथा फिर राजकार्य की ओर मुड़ती है। दशरथ की प्रेत-क्रियाएँ पूरी करके चौदहवें दिन प्रभात के समय राजकर्ता — मन्त्री, पुरोहित और नगर के प्रमुख जन — एकत्र होकर भरत से कहते हैं — ‘जो हमारे सबसे बड़े गुरु थे, वे दशरथ ज्येष्ठ पुत्र राम को और महाबली लक्ष्मण को वन भेजकर स्वर्ग चले गए। इसलिए हे महायशस्वी राजकुमार, आज से तुम हमारे राजा बनो। यह राज्य बिना नायक के है; यह संयोग से ही तुम्हें प्राप्त हुआ है, अतः इसे ग्रहण करने में तुम कोई अपराध नहीं करते।’ उनकी चिन्ता की जड़ यही है कि बिना नायक का राष्ट्र नष्ट न हो जाए; इसमें किसी का राज्य-लोभ नहीं है। ‘राजकर्ता’ पद ही बताता है कि ये लोग राजा का अभिषेक करने के अधिकारी हैं, अतः उनकी प्रार्थना विधिपूर्वक है।
In the previous sarga Śatrughna had seized Mantharā and let her go at Bharata's word; now the story returns to affairs of state. With Daśaratha's funeral rites complete, at dawn on the fourteenth day the king-makers — ministers, priests and the leading citizens — came together and addressed Bharata. These were the men entitled to consecrate a king, so their request was made in due form. “Daśaratha, who was to us a teacher above all teachers, has gone to heaven, having first sent his eldest son Rāma into exile with mighty Lakṣmaṇa. So, prince of great renown, become our king today. This kingdom has no ruler; it has come to you by the course of events, and in taking it you wrong no one.” Their concern sprang only from the fear that a leaderless kingdom would perish; there was no greed for power in it.
२अभिषेकसामग्र्याः प्रतीक्षा, भरतस्य प्रदक्षिणा प्रत्युत्तरं च
४आभिषेचनिकं सर्वमिदमादाय राघव।
प्रतीक्षते त्वां स्वजनः श्रेणयश्च नृपात्मज॥“All this equipment for the consecration stands ready, Rāghava. Your own people and the guilds of the city are waiting for you, prince.
५राज्यं गृहाण भरत पितृपैतामहं ध्रुवम्।
अभिषेचय चात्मानं पाहि चास्मान्नरर्षभ॥“Take up the kingdom, Bharata — it comes to you surely from father and grandfather. Consecrate yourself, and protect us, bull among men.”
६आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा सर्वं प्रदक्षिणम्।
भरतस्तं जनं सर्वं प्रत्युवाच धृतव्रतः॥Bharata, firm in his vow, walked round the whole array of consecration vessels, keeping them to his right, and then answered all those men.
वे फिर कहते हैं — ‘हे राघव, यह सारी अभिषेक-सामग्री लेकर तुम्हारे स्वजन और श्रेणियाँ (व्यापारी-संघ) तुम्हारी प्रतीक्षा कर रहे हैं। हे नरश्रेष्ठ, बाप-दादों से चला आ रहा यह स्थायी राज्य ग्रहण करो, अपना अभिषेक कराओ और हमारी रक्षा करो।’ यह प्रार्थना केवल वचन नहीं है, बल्कि सजाए हुए कलश आदि की साक्षी के साथ प्रस्तुत की गई है। किन्तु भरत दृढ़व्रती हैं — पिता के प्रति की गई प्रतिज्ञा की भाँति ज्येष्ठ के अधिकार को मन में धारण किए हुए — उन्होंने उस सारी अभिषेक-सामग्री की प्रदक्षिणा की और फिर वहाँ उपस्थित जनों को उत्तर दिया। यहाँ प्रदक्षिणा ही उत्तर का पूर्वरूप है — वे सामग्री का तिरस्कार नहीं करते, उसका पूजन करते हैं; किन्तु उसका फल अपने लिए नहीं चाहते। इसके द्वारा कवि भरत का शील दिखाते हैं — उनमें विनय और दृढ़ता एक साथ स्थित हैं।
They went on: “Everything for the consecration stands ready, Rāghava; your own people and the guilds of the city are waiting for you. Take up the kingdom, bull among men, the lasting inheritance of your father and grandfather. Have yourself consecrated, and protect us.” Their request was not words alone; the waiting vessels and all the rest stood by as witness. But Bharata was firm in his vow, holding in his mind the right of the eldest as if it were a pledge made to his father. He walked round all the consecration vessels, keeping them on his right, and then answered the assembled men. That reverent circling was the first form of his answer: he did not scorn the sacred things, he honoured them, but he did not want their fruit for himself. In this the poet shows Bharata's character, humility and firmness standing together.
३‘ज्येष्ठस्य एव राजता’ — प्रत्याख्यानं सेनायोजनं च
७ज्येष्ठस्य राजता नित्यमुचिता हि कुलस्य नः।
नैवं भवन्तो मां वक्तुमर्हन्ति कुशला जनाः॥“In our family it is always the eldest who rules, and that is right. You are wise men; you ought not to say such a thing to me.
८रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति महीपतिः।
अहं त्वरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पञ्च च॥“Rāma is our elder brother; it is he who shall be lord of the earth. As for me, I shall live in the forest for fourteen years.
९युज्यतां महती सेना चतुरङ्गमहाबला।
आनयिष्याम्यहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं वनात्॥“Let a great army be yoked, fourfold and mighty in strength. I shall bring back my elder brother Rāghava from the forest.
भरत का उत्तर स्पष्ट है — ‘हमारे कुल में सदा ज्येष्ठ का ही राजा होना उचित माना गया है; आप लोग कुशल हैं, आपको मुझसे ऐसा कहना शोभा नहीं देता। राम हमारे बड़े भाई हैं, वे ही पृथ्वी के स्वामी होंगे; मैं तो नौ और पाँच — चौदह — वर्ष वन में रहूँगा।’ इस प्रकार वे कैकेयी के वर को शब्दशः स्वीकार कर लेते हैं, पर उसका फल उलट देते हैं — वनवास स्वयं ले लेते हैं और राज्य राम को दे देते हैं। फिर वे आज्ञा देते हैं — ‘महाबलशाली विशाल चतुरंगिणी सेना तैयार की जाए; मैं अपने ज्येष्ठ भ्राता राघव को वन से लौटा लाऊँगा।’ उनका निश्चय केवल वचन तक सीमित नहीं, कर्म के साथ आगे बढ़ता है; सेना की तैयारी ही उसका पहला प्रमाण है।
Bharata's answer was plain. “In our family it has always been the eldest who rules, and that is right. You are wise men; you should not say such a thing to me. Rāma is our elder brother, and he shall be lord of the earth. As for me, I will live in the forest for fourteen years.” With this he accepted Kaikeyī's boon to the letter but turned its result upside down, taking the forest exile on himself and giving the kingdom to Rāma. Then he gave his order: “Let a great army be made ready, mighty and fourfold. I will bring my elder brother Rāghava back from the forest.” His resolve did not stay in words; it went straight into action, and the mustering of the army was its first proof.
४अभिषेकसामग्रीं पुरस्कृत्य वनगमननिश्चयः
१०आभिषेचनिकं चैव सर्वमेतदुपस्कृतम्।
पुरस्कृत्य गमिष्यामि रामहेतोर्वनं प्रति॥“And all this consecration equipment, made ready as it is, I shall take before me and go to the forest for Rāma’s sake.
११तत्रैव तं नरव्याघ्रमभिषिच्य पुरस्कृतम्।
आनयिष्यामि वै रामं हव्यवाहमिवाध्वरात्॥“There and nowhere else I shall consecrate that tiger among men, and set him at our head, and bring Rāma back as the fire is brought from a sacrifice.
१२न सकामां करिष्यामि स्वामिमां मातृगन्धिनीम्।
वने वत्स्याम्यहं दुर्गे रामो राजा भविष्यति॥“I shall not give this woman who has only the smell of a mother about her what she wants. I shall live in the harsh forest, and Rāma shall be king.
भरत कहते हैं — ‘यह सारी तैयार की हुई अभिषेक-सामग्री आगे रखकर मैं राम के लिए वन को जाऊँगा; वहीं उन पुरुषसिंह का अभिषेक करके और उन्हें आगे करके, जैसे यज्ञ से अग्नि को लाया जाता है, वैसे ही राम को लौटा लाऊँगा।’ उपमा गम्भीर है — जैसे यज्ञ से लाई गई अग्नि सबसे आगे स्थापित की जाती है, वैसे ही वन से लाए गए राम राज्य के अग्रभाग में स्थित होंगे। फिर वे अपनी माता के विषय में कठोर वचन कहते हैं — ‘केवल नाम की माता बनी इस स्त्री की कामना मैं पूरी नहीं होने दूँगा; मैं दुर्गम वन में रहूँगा और राम राजा होंगे।’ ‘मातृगन्धिनी’ पद से कवि सूचित करते हैं कि उसमें मातृत्व की केवल गन्ध भर बची है, मातृत्व नहीं। माता के वर को वे खण्डित नहीं करते, किन्तु उसका फल अपने सिर पर ले लेते हैं — यही भरत की धर्मनिष्ठा है।
“And all this equipment for the consecration, just as it has been made ready, I will carry before me to the forest for Rāma's sake. There, in the forest itself, I will consecrate that tiger among men, set him at our head and bring Rāma back, as the fire is brought back from a sacrifice.” The image is solemn: as the fire brought from a sacrifice is set in front, so Rāma, brought back from the forest, would stand at the head of the kingdom. Then he spoke harshly of his own mother: “I will not give this woman, who has only the smell of a mother about her, what she wants. I will live in the harsh forest, and Rāma shall be king.” Only the scent of motherhood was left in her, not motherhood itself. He did not overturn her boon; he took its burden on his own head, and that is Bharata's devotion to dharma.
६भरतस्य हर्षबाष्पाः, शिल्पिवर्गस्य नियोगनिवेदनं च
१६अनुत्तमं तद्वचनं नृपात्मजः प्रभाषितं संश्रवणे निशम्य च।
प्रहर्षजास्तं प्रति बाष्पबिन्दवो निपेतुरार्यानननेत्रसम्भवाः॥When the prince heard that unsurpassed speech uttered within his hearing, tears born of joy fell from the eyes in his noble face.
१७ऊचुस्ते वचनमिदं निशम्य हृष्टाः सामात्याः सपरिषदो वियातशोकाः।
पन्थानं नरवरभक्तिमान्जनश्च व्यादिष्टस्तव वचनाच्च शिल्पिवर्गः॥Hearing his words they were delighted, ministers and councillors alike, their grief gone, and they said: “Best of men, at your word the road and the whole guild of artisans, loyal to you, have already been set to work.”
वह अत्यन्त उत्तम वचन सुनकर राजकुमार के श्रेष्ठ मुख के नेत्रों से हर्ष के आँसुओं की बूँदें गिर पड़ीं — शोक के दिनों में यह पहला आनन्दाश्रु है। फिर मन्त्रियों और सभासदों सहित वे सब लोग, शोक से मुक्त और प्रसन्न होकर, कहते हैं — ‘हे नरश्रेष्ठ, तुम्हारे वचन के अनुसार मार्ग बनाने के लिए शिल्पियों के वर्ग को आज्ञा दे दी गई है।’ इससे सूचित होता है कि भक्तिमान जन स्वयं ही काम में लग गए। यहीं सर्ग समाप्त होता है, और अगले सर्ग का विषय — गंगा-तट तक राजमार्ग का निर्माण — यहीं संकेतित हो जाता है। अन्तिम दो श्लोक लम्बे छन्द में बँधे हैं, जैसा प्रायः सर्ग के अन्त में देखा जाता है।
When the prince heard those splendid words spoken in his hearing, tears of joy fell from the eyes in his noble face — the first tears of joy in all those days of mourning. Then the ministers and councillors, their grief gone, said happily: “Best of men, at your word the road and the whole company of artisans, loyal to you, have already been set to work.” The people, devoted to him, had set about the task of their own accord. With this the sarga ends, and the subject of the next — building the royal road as far as the bank of the Gaṅgā — is already announced.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः॥ ७९॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- राजन् + कर्तृ → राजकर्तृ — समासे ‘राजन्’ इत्यस्य नकारलोपः; पदान्ते ‘राजकर्तारः’ इत्यत्र विसर्गस्य ओकारादेशः (‘राजकर्तारो भरतम्’)
- समासः
- राजानं कुर्वन्ति इति राजकर्तारः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- गुरु + तर → गुरुतर — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गुरु’ इत्यस्मात् तरप्प्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + वि + आज्य → प्रव्राज्य; ‘वि + आ’ इत्यत्र यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र-वि-अज्’ (व्रज्) धातोः णिजन्तात् ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- न + अपराध्नोति → नापराध्नोति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अत्र बाह्यसन्धिः एव कठिनः, अतः सः उक्तः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अप + राध्’ धातोः लट्-प्रथमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + नायक → अनायक — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न नायकः यस्य तत् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अभिषेचन + ठक् → आभिषेचनिक — आदिवृद्धिः (अ → आ), ‘इक’ इति प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभिषेचन’ इत्यस्मात् तद्धितरूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- श्रेणयः + च → श्रेणयश्च — विसर्गस्य श्चुत्वसन्धिः (ः + च = श्च्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पितृ + पैतामह → पितृपैतामह — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पितामह + अण्’ इत्यत्र तु आदिवृद्धिः (पि → पै)
- समासः
- पितुः पितामहस्य च सम्बन्धि — द्वन्द्वगर्भः तद्धितान्तः समासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नर + ऋषभ → नरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- नरेषु ऋषभः इव — उपमानोत्तरपदकर्मधारयः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + दक्षिण → प्रदक्षिण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ इति उपसर्गपूर्वकं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत् प्रयुक्तम्)
- सन्धिः
- धृत + व्रत → धृतव्रत — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धृतं व्रतं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- राजन् + तल् → राजता — प्रत्ययसंयोगे नकारलोपः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘राजन्’ इत्यस्मात् भावार्थे तल्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- मही + पति → महीपति — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मह्याः पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तु + अरण्ये → त्वरण्ये — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ); अत्र पूर्वपदेन सह बाह्यसन्धिः एव पाठे कठिनः, अतः सः निर्दिष्टः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘अरण्ये’)
- सन्धिः
- चतुर् + अङ्ग → चतुरङ्ग — सन्धिकार्यं नास्ति (रेफात् परं स्वरः)
- समासः
- चत्वारि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः (हस्त्यश्वरथपदातयः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘चतुरङ्गमहाबला’ इति समस्ते)
- सन्धिः
- उप + स् + कृत → उपस्कृत — सुडागमः (‘कृ’ धातोः पूर्वं सकारागमः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप + कृ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- हव्य + वाह → हव्यवाह — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हव्यं वहति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘हव्यवाहम्’)
- सन्धिः
- इव + अध्वरात् → इवाध्वरात् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘अध्वरात्’)
- सन्धिः
- मातृ + गन्धिनी → मातृगन्धिनी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मातुः गन्धः अस्याः अस्ति इति — बहुव्रीह्यर्थे इनिप्रत्ययान्तः समासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सह + काम → सकाम — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः समासे
- समासः
- कामेन सह वर्तते इति — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘सकामाम्’)
- सन्धिः
- दुर्ग + विचारक → दुर्गविचारक — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दुर्गं विचारयन्ति इति दुर्गविचारकाः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- रक्षिणः + च → रक्षिणश्च — विसर्गस्य श्चुत्वसन्धिः (ः + च = श्च्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रक्षिन्’ इत्यस्य रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + भाषमाण → सम्भाषमाण — अनुस्वारस्य परसवर्णः (म्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + भाष्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- श्रीमत् + वाक्य → श्रीमद्वाक्य — जश्त्वसन्धिः (त् + व = द् + व)
- समासः
- श्रीमत् वाक्यम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- श्रीः + उपतिष्ठताम् → श्रीरुपतिष्ठताम् — विसर्गस्य रेफादेशः (ः + उ = र् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उप + स्था’ धातोः लोट्-प्रथमपुरुषैकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + श्रवण → संश्रवण — अनुस्वारसन्धिः (म् → ं)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + श्रु’ धातोः ल्युडन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘संश्रवणे’)
- सन्धिः
- बाष्प + बिन्दु → बाष्पबिन्दु — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘बिन्दवः’ इति उकारस्य गुणे अवादेशः
- समासः
- बाष्पस्य बिन्दवः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वि + यात → वियात — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वियात + शोक’ इत्यत्र अपि नास्ति
- समासः
- वियातः शोकः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शिल्पिन् + वर्ग → शिल्पिवर्ग — समासे नकारलोपः
- समासः
- शिल्पिनां वर्गः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्