॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्ड · सर्ग 68

अयोध्याकाण्ड — सर्ग 68

वसिष्ठ की आज्ञा से दूतों का राजगृह जाना

वसिष्ठ का उत्तर, पाँच दूतों का भेजा जाना, भरत के लिए गुप्त सन्देश, लम्बे मार्ग का वर्णन, रात में गिरिव्रज में प्रवेश

अस्मिन् सर्गे वसिष्ठः द्विजानां प्रार्थनायाः उत्तरं ददाति। यतः भरतः दत्तराज्यः शत्रुघ्नेन सह मातुलकुले सुखी वसति, अतः शीघ्रगामिनः दूताः त्वरितैः हयैः तौ भ्रातरौ आनेतुं गच्छन्तु इति सः निर्दिशति; ‘गच्छन्तु’ इति सर्वेषाम् अनुमतौ सत्यां सः सिद्धार्थविजयजयन्ताशोकनन्दनान् पञ्च दूतान् आहूय इतिकर्तव्यम् उपदिशति। संदेशः द्विविधः — वक्तव्यं ‘पुरोहितः मन्त्रिणश्च त्वां कुशलं प्राहुः, त्वरमाणः निर्याहि, कृत्यम् आत्ययिकम्’ इति; अवक्तव्यं च ‘रामस्य प्रवासः पितुः मरणं राघवाणां क्षयः च न कथनीयः’ इति। कौशेयवस्त्राणि वराणि भूषणानि च केकयराजाय भरताय च नेतव्यानि। ततः दत्तपथ्यशनाः दूताः वसिष्ठेन अभ्यनुज्ञाताः संत्वरितं प्रस्थिताः। अग्रे कविः दीर्घं मार्गवर्णनं करोति — अपरतालप्रलम्बयोः मध्ये मालिनी, हास्तिनपुरे गङ्गातरणम्, पाञ्चालदेशः, कुरुजाङ्गलम्, सुफुल्लानि सरांसि, शरदण्डा, सत्योपयाचनवृक्षः, कुलिङ्गापुरी, अभिकालः, तेजोऽभिभवनम्, पितृपैतामही इक्षुमती, अञ्जलिपानाः वेदपारगाः ब्राह्मणाः, बाह्लीकाः, सुदामपर्वतः, विष्णुपदम्, विपाशा, शाल्मली, नद्यः वाप्यः तटाकानि, सिंहव्याघ्रमृगद्विपाः च। अन्ते श्रान्तवाहनाः ते भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं वंशपरिग्रहार्थं च अहेडमानाः रात्र्याम् एव गिरिव्रजं पुरवरं प्राविशन् — अनेन च अग्रिमस्य सर्गस्य भरतस्वप्नप्रसङ्गः उपक्रान्तः।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१वसिष्ठस्य प्रत्युत्तरम्, दूतप्रेषणनिश्चयः, पञ्चानां दूतानाम् आह्वानम्

१तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।
मित्रामात्यजनान्सर्वान्ब्राह्मणांस्तानिदं वचः॥
Hearing what they said, Vasiṣṭha answered all those friends, ministers and brahmins with these words:

२यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यः परं सुखी।
भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन मुदान्वितः॥
“Since Bharata, to whom the kingdom has been given, is living in great happiness in his maternal uncle's house, delighted to be with his brother Śatrughna —

३तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितं हयैः।
आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम्॥
let swift messengers go there at once on fast horses to bring back the two heroic brothers. What more is there for us to consider?”

४गच्छन्त्विति ततः सर्वे वसिष्ठं वाक्यमब्रुवन्।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्॥
“Let them go,” they all said to Vasiṣṭha; and hearing that word of theirs, Vasiṣṭha spoke again:

५एहि सिद्धार्थ विजय जयन्ताशोकनन्दन।
श्रूयतामितिकर्तव्यं सर्वानेव ब्रवीमि वः॥
“Come, Siddhārtha, Vijaya, Jayanta, Aśoka, Nandana — hear what must be done. I am speaking to all of you.

पिछले सर्ग में मार्कण्डेय आदि द्विजों ने अराजकता के दोषों का विस्तार से वर्णन करके वसिष्ठ से प्रार्थना की थी — ‘आप ही इक्ष्वाकुवंश के किसी कुमार का अभिषेक कीजिए।’ इस सर्ग में वसिष्ठ उत्तर देते हैं। उनकी वह बात सुनकर उन्होंने मित्रों, अमात्यों और उन सब ब्राह्मणों से यह वचन कहा — ‘क्योंकि वे भरत, जिन्हें राज्य दिया जा चुका है, अपने भाई शत्रुघ्न के साथ मामा के कुल में परम सुख और आनन्द से रह रहे हैं, इसलिए तेज़ चलने वाले दूत शीघ्र ही वेगवान घोड़ों पर उन दोनों वीर भाइयों को लाने जाएँ; इसमें हम और क्या सोच-विचार करें?’ इससे वसिष्ठ कोई विवाद नहीं छेड़ते, बल्कि धर्मसम्मत उत्तराधिकार का ही अनुसरण करते हैं — जिसे राज्य दिया गया है, उसी को बुलाया जाना चाहिए। ‘वे जाएँ’ — सबने वसिष्ठ से यह कहा। उनकी वह बात सुनकर वसिष्ठ ने दूतों को ही सम्बोधित करके कहा — ‘आओ सिद्धार्थ, विजय, जयन्त, अशोक, नन्दन! जो करना है, उसे सुनो; मैं तुम सभी से कहता हूँ।’ पाँच दूतों के नामों का उल्लेख करके कवि कार्य का गौरव सूचित करते हैं। उल्लेखनीय है कि वसिष्ठ किसी के अभिषेक का आदेश नहीं देते, केवल भरत को लाने का ही विधान करते हैं; उनका विवेक यह है कि निर्णय उनके आने के बाद ही होना चाहिए।

In the previous sarga Mārkaṇḍeya and the other brahmins had described at length the evils of a kingless land and begged Vasiṣṭha to consecrate some prince of Ikṣvāku's line himself. Now Vasiṣṭha gave his answer to the friends, ministers and brahmins gathered there. “Bharata, to whom the kingdom has been given, is living happily in his maternal uncle's house, delighted to be with his brother Śatrughna. So let swift messengers go at once on fast horses to bring the two heroic brothers back. What more is there for us to consider?” Vasiṣṭha opened no debate; he simply followed the rightful succession: the one to whom the kingdom had been given was the one to be summoned. “Let them go,” they all said, and Vasiṣṭha turned to the messengers themselves: “Come, Siddhārtha, Vijaya, Jayanta, Aśoka, Nandana — hear what must be done. I am speaking to all of you.” By naming five messengers the poet signals the weight of the errand. And it is worth noting that Vasiṣṭha ordered no one's consecration; he arranged only for Bharata to be brought, judging that the decision should wait until he came.

त्रुटि बताएँ

२‘कृत्यमात्ययिकं त्वया’ इति संदेशः, शोकवार्तायाः गोपनम्, उपहाराः

६पुरं राजगृहं गत्वा शीघ्रं शीघ्रजवैर्हयैः।
त्यक्तशोकैरिदं वाच्यः शासनाद्भरतो मम॥
Go to the city of Rājagṛha on the swiftest of horses, and, letting no grief show, say this to Bharata at my command:

७पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः।
त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया॥
‘The chaplain and all the ministers ask after your welfare. Set out in haste; there is business here for you that will not wait.’

८मा चास्मै प्रोषितं रामं मा चास्मै पितरं मृतम्।
भवन्तः शंसिषुर्गत्वा राघवाणामितः क्षयम्॥
Do not tell him that Rāma has gone into exile, nor that his father is dead; do not go and speak to him of this ruin that has fallen upon the Raghus.

९कौशेयानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च।
क्षिप्रमादाय राज्ञश्च भरतस्य च गच्छत॥
Take silk garments and choice ornaments at once for the king and for Bharata, and be on your way.”

वसिष्ठ का आदेश तीन भागों में बँटा है — कहाँ जाना है, क्या कहना है, और क्या नहीं कहना है। पहले वे कहते हैं — ‘तेज़ घोड़ों से राजगृह नगर जाकर, शोक को त्यागकर, तुम मेरी आज्ञा से भरत से यह कहना।’ ‘शोक को त्यागकर’ यह पद महत्त्वपूर्ण है — नियम यह है कि दूतों के मुख पर भी शोक दिखाई न दे। कहना यह है — ‘पुरोहित और सब मन्त्री तुम्हारा कुशल पूछते हैं; शीघ्रता से चल पड़ो, तुम्हें एक अत्यन्त आवश्यक कार्य करना है।’ और क्या नहीं कहना है, यह भी स्पष्ट कहा गया — ‘उनसे न तो राम के वन जाने की बात कहना, न पिता की मृत्यु की; वहाँ जाकर यहाँ हुए रघुवंशियों के विनाश की चर्चा मत करना।’ मार्ग में ही पिता की मृत्यु और राम के वनवास का समाचार सुनकर भरत शोक से शिथिल हो जाते और यात्रा में विलम्ब होता — यही छिपाने का कारण है। अन्त में वे उपहारों का आदेश देते हैं — ‘रेशमी वस्त्र और उत्तम आभूषण शीघ्र लेकर केकयराज और भरत के लिए जाओ।’ इस प्रकार दिखाया गया है कि दूतकर्म राजनीति के साथ शिष्टाचार से भी युक्त है। और यहाँ एक सूक्ष्म विरोध देखने योग्य है — वसिष्ठ कुशल-प्रश्न भेजते हैं, किन्तु अयोध्या में कुछ भी कुशल नहीं है; यही दूत-वचन की करुणा है।

Vasiṣṭha's orders fell into three parts: where to go, what to say, and what not to say. “Ride on the swiftest horses to the city of Rājagṛha, let no grief show on your faces, and give Bharata this message from me.” That no grief should show even on the messengers' faces mattered greatly. The message itself was this: “The chaplain and all the ministers ask after your welfare. Set out in haste; there is urgent business here that needs you.” And what they were not to say he spelled out plainly: “Do not tell him that Rāma has gone into exile, nor that his father is dead. Do not go and speak to him of the ruin that has fallen on the Raghus.” Had Bharata heard on the road of his father's death and Rāma's exile, he might have collapsed with grief and the journey been delayed; that was the reason for the secrecy. Last, he ordered gifts: “Take silk garments and fine ornaments at once for the king of Kekaya and for Bharata, and be on your way.” So the embassy was shown to be conducted with courtesy as well as policy. And there is a quiet irony here: Vasiṣṭha sends word asking after Bharata's welfare when nothing in Ayodhyā is well, and in that lies the pathos of the message.

त्रुटि बताएँ

३दूतानां प्रस्थानम्, मालिनीतटः, गङ्गातरणं कुरुजाङ्गलं च

१०दत्तपथ्यशना दूता जग्मुः स्वं स्वं निवेशनम्।
केकयांस्ते गमिष्यन्तो हयानारुह्य सम्मतान्॥
Provisions for the road having been given them, the messengers went each to his own house and, meaning to travel to the Kekayas, mounted well-chosen horses.

११ततः प्रास्थानिकं कृत्वा कार्यशेषमनन्तरम्।
वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञाता दूताः संत्वरितं ययुः॥
Then, when the rites of departure and whatever else remained had been performed, the messengers took leave of Vasiṣṭha and set out in all haste.

१२न्यन्तेनापरतालस्य प्रलम्बस्योत्तरं प्रति।
निषेवमाणास्ते जग्मुर्नदीं मध्येन मालिनीम्॥
Keeping to the skirt of Aparatāla and to the northern side of Pralamba, they went on along the river Mālinī, which flows between the two.

१३ते हास्तिनपुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः।
पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम्॥
They crossed the Gaṅgā at Hastinapura and turned westward; reaching the Pāñcāla country, they passed through the middle of Kurujāṅgala.

आदेश पाकर, मार्ग के लिए भोजन-सामग्री लेकर दूत अपने-अपने घर गए, और केकय देश जाने की इच्छा से अच्छे घोड़ों पर सवार होकर तैयार हो गए। फिर प्रस्थान की विधि करके और शेष बचे कार्यों को समाप्त करके, वसिष्ठ की अनुमति लेकर वे शीघ्रता से चल पड़े। यहाँ से कवि मार्ग का वर्णन आरम्भ करते हैं, जो अयोध्याकाण्ड का भूगोल-सम्बन्धी प्रसिद्ध स्थल है। पहले वे अपरताल पर्वत के छोर से और प्रलम्ब पर्वत के उत्तर की ओर जाते हुए, उन दोनों पर्वतों के बीच बहने वाली मालिनी नदी के किनारे-किनारे चले। फिर हस्तिनापुर में गंगा पार करके वे पश्चिम की ओर मुख करके चले, और पांचाल देश पहुँचकर कुरुजांगल के बीच से गुज़रे। इस प्रकार यात्रा की दिशा स्पष्ट है — अयोध्या से उत्तर-पश्चिम दिशा में, गंगा के पार, पांचाल और कुरु देशों को लाँघकर केकय देश की ओर। कवि पग-पग पर स्थानों के नाम गिनाते हुए दूतों के वेग और लम्बे मार्ग, दोनों को श्रोता के मन में बिठा देते हैं। ‘प्रास्थानिकम्’ इस पद से यात्रा से पहले किया जाने वाला मंगल-कर्म सूचित है; शिष्टाचार यह है कि शीघ्रता में भी विधि नहीं छोड़ी गई।

Having received their orders and been given provisions for the road, the messengers went each to his own house, mounted well-chosen horses and made ready for the journey to the Kekayas. They performed the rites of departure, finished whatever else remained to be done, took leave of Vasiṣṭha and set out in all haste; even in their hurry they did not neglect the auspicious rites before a journey. Here the poet begins his description of the route, one of the well-known pieces of geography in the Ayodhyā Kāṇḍa. First they kept to the skirt of Aparatāla and the northern side of Pralamba, following the river Mālinī that flows between the two mountains. Then they crossed the Gaṅgā at Hastinapura, turned westward, reached the Pāñcāla country and passed through the middle of Kurujāṅgala. The direction of the journey is clear: north-west from Ayodhyā, across the Gaṅgā and through the lands of the Pāñcālas and the Kurus toward the Kekayas. By naming place after place the poet makes the listener feel both the speed of the messengers and the length of their road.

त्रुटि बताएँ

४सरांसि, शरदण्डा, सत्योपयाचनवृक्षः, कुलिङ्गा, इक्षुमती, बाह्लीकाः

१४सरांसि च सुफुल्लानि नदीश्च विमलोदकाः।
निरीक्षमाणा जग्मुस्ते दूताः कार्यवशाद्द्रुतम्॥
Looking as they went at lakes in full flower and at rivers of clear water, the messengers pressed on swiftly, for their errand allowed no delay.

१५ते प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेविताम्।
उपातिजग्मुर्वेगेन शरदण्डां जलाकुलाम्॥
They came at speed upon the lovely Śaradaṇḍā, a river of clear water frequented by birds of every kind and brimming full, and crossed over it.

१६निकूलवृक्षमासाद्य दिव्यं सत्योपयाचनम्।
अभिगम्याभिवाद्यं तं कुलिङ्गां प्राविशन्पुरीम्॥
Coming to the divine tree on its farther bank, the tree whose boon never fails, they saluted it in reverence and entered the city of Kuliṅgā.

१७अभिकालं ततः प्राप्य तेजोऽभिभवनाच्च्युताः।
पितृपैतामहीं पुण्यां तेरुरिक्षुमतीं नदीम्॥
Then, reaching Abhikāla and leaving Tejo'bhibhavana behind them, they forded the holy Ikṣumatī, the river of their king's fathers and forefathers.

१८अवेक्ष्याञ्जलिपानांश्च ब्राह्मणान्वेदपारगान्।
ययुर्मध्येन बाह्लीकान्सुदामानं च पर्वतम्॥
Having looked upon brahmins versed to the end of the Vedas, who take no more than a palmful of water, they went on through the land of the Bāhlīkas and past mount Sudāman.

मार्ग में खिले हुए कमलों वाले सरोवरों और निर्मल जल वाली नदियों को देखते हुए वे दूत कार्य के कारण तेज़ी से चलते रहे; भाव यह है कि वे सौन्दर्य देखते तो हैं, किन्तु वहाँ रुकते नहीं। फिर स्वच्छ जल वाली, दिव्य, नाना पक्षियों से सेवित, जल से भरी शरदण्डा नदी को उन्होंने वेग से पार किया। उसके पश्चिमी तट पर एक निकूल वृक्ष था, जो ‘सत्योपयाचन’ नाम से प्रसिद्ध था — वहाँ जो याचना की जाती है, वह सत्य होती है; उस दिव्य वृक्ष के पास जाकर और उसे प्रणाम करके वे कुलिंगा नगरी में प्रविष्ट हुए। इसके बाद अभिकाल पहुँचकर और तेजोऽभिभवन से आगे निकलकर उन्होंने पितृ-पितामहों से सेवित पवित्र इक्षुमती नदी को पार किया — ‘पितृपैतामही’ इस पद से कवि स्मरण कराते हैं कि यह नदी दशरथ के पिता-पितामहों द्वारा सेवित थी, इसलिए दूतों का मार्ग भी इक्ष्वाकुवंश की स्मृति से जुड़ा है। फिर अंजलि से जल पीकर रहने वाले, वेदों में पारंगत ब्राह्मणों को देखते हुए वे बाह्लीक देश के बीच से होकर सुदामा पर्वत की ओर गए। इस प्रकार तीर्थ, वृक्ष, नदियाँ और तपस्वी मार्ग की पवित्रता बढ़ाते हैं। स्थानों के नामों की बहुलता के कारण विद्वान इस सर्ग को प्राचीन भारत के मार्ग-विज्ञान का एक महत्त्वपूर्ण साक्षी मानते हैं।

On the way they looked at lakes in full flower and rivers of clear water, yet they pressed on quickly because of their errand; they saw the beauty but did not linger over it. They came at speed to the lovely river Śaradaṇḍā, clear, brimming and alive with birds of every kind, and crossed it. On its western bank stood a divine tree known as the tree whose boon never fails, because any prayer made there comes true. They went up to it, saluted it with reverence and entered the city of Kuliṅgā. Then, reaching Abhikāla and leaving Tejo'bhibhavana behind, they forded the holy Ikṣumatī, the river of their king's fathers and forefathers; the phrase reminds us that Daśaratha's ancestors had frequented this river, so that even the messengers' road is bound up with the memory of the Ikṣvāku line. They saw there brahmins who had mastered the Vedas and lived on no more than a palmful of water, and passed on through the land of the Bāhlīkas and by Mount Sudāman. Holy places, trees, rivers and ascetics all add to the sanctity of the road, and scholars value this sarga, with its wealth of place-names, as an important witness to the routes of ancient India.

त्रुटि बताएँ

५विष्णुपदम्, वनजन्तुदर्शनम्, श्रान्तवाहनानां दूतानां रात्रौ गिरिव्रजप्रवेशः

१९विष्णोः पदं प्रेक्ष्यमाणा विपाशां चापि शाल्मलीम्।
नदीर्वापीतटाकानि पल्वलानि सरांसि च॥
Gazing at Viṣṇu's footprint, and at the Vipāśā and the Śālmalī, and at rivers, step-wells, tanks, pools and lakes,

२०पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहान्व्याघ्रान्मृगान्द्विपान्।
ययुः पथातिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः॥
and at lions, tigers, deer and elephants of many kinds, they travelled by that very long road, eager to carry out their master's command.

२१ते श्रान्तवाहना दूता विकृष्टेन सता पथा।
गिरिव्रजं पुरवरं शीघ्रमासेदुरञ्जसा॥
Their mounts worn out, the messengers went by that long but untroubled road and came quickly and without mishap to Girivraja, best of cities.

२२भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम्।
अहेडमानास्त्वरया स्म दूता रात्र्यां तु ते तत्पुरमेव याताः॥
For their master's pleasure and for the protection of the royal house, and to secure the succession of their master's line, the messengers pressed on without a murmur and reached that city in the night itself.

सुदामा पर्वत के शिखर पर विष्णु के चरण-चिह्न का दर्शन करते हुए वे विपाशा और शाल्मली नदियों तक पहुँचे; फिर नदियों, बावड़ियों, तालाबों, छोटे जलाशयों और सरोवरों को, तथा अनेक प्रकार के सिंहों, बाघों, मृगों और हाथियों को देखते हुए वे अत्यन्त लम्बे मार्ग से चलते रहे — स्वामी की आज्ञा पूरी करने के लिए उत्सुक होकर। यहाँ कवि दो श्लोकों में एक ही वाक्य का विस्तार करते हैं, जिससे पाठक को मार्ग की लम्बाई का भी अनुभव होता है। लम्बे और कठिन मार्ग से चलते हुए उनके वाहन थक गए, फिर भी वे सहज ही शीघ्र श्रेष्ठ नगर गिरिव्रज जा पहुँचे। अन्तिम श्लोक वंशस्थ छन्द में प्रयोजन का सार कहता है — स्वामी का प्रिय करने के लिए, कुल की रक्षा के लिए और स्वामी के वंश को सँभालने के लिए, बिना अनादर या क्रोध किए, वे दूत शीघ्रता से रात में ही उस नगर में प्रविष्ट हो गए। ‘रात्र्यां तु ते तत्पुरमेव याताः’ (वे रात में ही उस नगर में जा पहुँचे) यह चरण अगले सर्ग की भूमिका रचता है — जिस रात वे प्रविष्ट हुए, उसी रात भरत दुःस्वप्न देखते हैं। ‘अहेडमानाः’ इस पद से दूतों का सेवाभाव सूचित है — लम्बे परिश्रम में भी वे न खिन्न हुए, न कुपित।

From the summit of Sudāman they gazed at the footprint of Viṣṇu, and they reached the Vipāśā and the Śālmalī. Looking at rivers, step-wells, tanks, pools and lakes, and at lions, tigers, deer and elephants of many kinds, they travelled that very long road, eager to carry out their master's command. The poet stretches a single sentence across two verses, so that the reader too feels the length of the way. Their mounts grew tired on that long road, yet it was untroubled, and they came quickly and without mishap to Girivraja, finest of cities. For their master's pleasure, for the protection of the royal house and to secure the succession of his line, the messengers pressed on without complaint or resentment, their long toil borne in a spirit of service, and in their haste they entered the city that very night. That last line prepares the next sarga: on the very night they arrived, Bharata saw an evil dream.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३० पदानि
प्रत्युवाच ६८.१ प्रत्युत्तरम् उक्तवान्
सन्धिः
प्रति + उवाच → प्रत्युवाच — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति’ इति उपसर्गः, ‘वच्’ धातोः लिट्लकारस्य रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
मित्रामात्यजन ६८.१ सुहृदः मन्त्रिणश्च, राज्ञः परिषद्वर्गः
सन्धिः
मित्र + अमात्य → मित्रामात्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मित्राणि च अमात्याः च, तेषां जनाः — द्वन्द्वगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
दत्तराज्य ६८.२ यस्मै राज्यं दत्तम्, वरबलेन राज्यस्य अधिकारी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दत्त’ इति ‘दा’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
समासः
दत्तं राज्यं यस्मै सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मुदान्वित ६८.२ हर्षयुक्तः, प्रसन्नः
सन्धिः
मुदा + अन्वित → मुदान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
मुदा अन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
जवन ६८.३ वेगवन्तः, शीघ्रगामिनः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘जु’ धातोः ‘जव’ इत्यस्मात् निष्पन्नम्
समासः
समासः नास्ति — गुणवाचकं पदम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘दूताः’ इत्यस्य विशेषणम्)
समीक्षामहे ६८.३ विचारयामः, प्रतीक्षामहे
सन्धिः
सम् + ईक्षामहे → समीक्षामहे — मकारः उत्तरस्वरेण सह संयुज्यते; अन्यत् सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ इति उपसर्गः, ‘ईक्ष्’ धातोः आत्मनेपदरूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, लट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
इतिकर्तव्य ६८.५ कर्तव्यक्रमः, यत् कर्तव्यं तत्
सन्धिः
इति + कर्तव्य → इतिकर्तव्य — सन्धिकार्यं नास्ति (इकारात् परः व्यञ्जनः)
समासः
इति कर्तव्यम् इति — अव्ययपूर्वपदः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि प्रयोगे)
शीघ्रजव ६८.६ शीघ्रवेगैः, द्रुतगतिभिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शीघ्रः जवः येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘हयैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
त्यक्तशोक ६८.६ शोकं बहिः अप्रकटयद्भिः, शोकचिह्नरहितैः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘त्यक्त’ इति ‘त्यज्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
समासः
त्यक्तः शोकः यैः तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (दूतानां विशेषणम्)
आत्ययिक ६८.७ अत्यन्तम् आवश्यकम्, विलम्बासहम्
सन्धिः
अति + अय → अत्यय — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ततः ‘अत्यय’ इत्यस्मात् ठक्प्रत्यये वृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं पदम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कृत्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रोषित ६८.८ प्रवासं गतम्, गृहात् निर्गतम्
सन्धिः
प्र + उषित → प्रोषित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’ इति उपसर्गः, ‘वस्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शंसिषुः ६८.८ न कथयेयुः (‘मा’ इत्यनेन निषेधः)
सन्धिः
शम्सिषुः → शंसिषुः — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘शंस्’ धातोः लुङ्लकारस्य रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, लुङ् (माङ्योगे), प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
कौशेय ६८.९ कोशजानि, रेशमवस्त्राणि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कोश’ इत्यस्मात् ढक्प्रत्यये वृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं पदम्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘वस्त्राणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
दत्तपथ्यशन ६८.१० येभ्यः मार्गभोजनं दत्तम्, पाथेययुक्ताः
सन्धिः
पथि + अशन → पथ्यशन — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
दत्तं पथ्यशनं येभ्यः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘दूताः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रास्थानिक ६८.११ प्रस्थानसम्बन्धी मङ्गलविधिः, यात्रापूर्वकं कर्तव्यं कर्म
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्रस्थान’ इत्यस्मात् ठक्प्रत्यये वृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं पदम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अभ्यनुज्ञात ६८.११ अनुमतिं प्राप्ताः, आज्ञां लब्धवन्तः
सन्धिः
अभि + अनुज्ञात → अभ्यनुज्ञात — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि’ ‘अनु’ इति उपसर्गौ, ‘ज्ञा’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
न्यन्त ६८.१२ समीपेन, पार्श्वभागेन, प्रान्तेन
सन्धिः
नि + अन्त → न्यन्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘नि’ इति उपसर्गपूर्वकं पदम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
प्रत्यङ्मुख ६८.१३ पश्चिमाभिमुखाः, प्रतीचीं दिशं गच्छन्तः
सन्धिः
प्रति + अङ्मुख → प्रत्यङ्मुख — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
प्रत्यक् मुखं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विमलोदक ६८.१४ स्वच्छजलाः, निर्मलसलिलाः
सन्धिः
विमल + उदक → विमलोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
विमलम् उदकं यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘नदीः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रसन्नोदका ६८.१५ निर्मलजला, अकलुषसलिला
सन्धिः
प्रसन्न + उदका → प्रसन्नोदका — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
प्रसन्नम् उदकं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शरदण्डाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जलाकुला ६८.१५ जलेन पूर्णा, पूरयुक्ता
सन्धिः
जल + आकुला → जलाकुला — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
जलेन आकुला — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सत्योपयाचन ६८.१६ यत्र कृता याचना सफला भवति, सत्यसंकल्पदायकः
सन्धिः
सत्य + उपयाचन → सत्योपयाचन — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सत्यम् उपयाचनं यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वृक्षम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
तेजोऽभिभवन ६८.१७ तेजोऽभिभवननाम्नः ग्रामात्
सन्धिः
तेजस् + अभिभवन → तेजोऽभिभवन — विसर्गस्य ओकारः, ततः पूर्वरूपसन्धिना अकारस्य लोपः (अवग्रहेण सूचितः)
समासः
तेजसः अभिभवनम् — षष्ठीतत्पुरुषः (स्थाननाम)
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (‘च्युताः’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
पितृपैतामही ६८.१७ पितृभिः पितामहैः च सेविता, वंशपरम्परया पूजिता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पितामह’ इत्यस्मात् अण्प्रत्यये वृद्धिः ‘पैतामह’
समासः
पितुः पितामहस्य च सम्बन्धिनी — द्वन्द्वगर्भः तद्धितान्तः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘इक्षुमतीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अञ्जलिपान ६८.१८ केवलम् अञ्जलिमात्रं जलं पिबन्तः, कठोरतपस्विनः
सन्धिः
अञ्जलि + पान → अञ्जलिपान — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अञ्जलिना पानं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘ब्राह्मणान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
वेदपारग ६८.१८ वेदानाम् अन्तं प्राप्ताः, वेदेषु निष्णाताः
सन्धिः
वेद + पारग → वेदपारग — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पार + ग’ इत्यत्रापि तथैव
समासः
वेदानां पारं गच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
प्रेक्ष्यमाण ६८.१९ पश्यन्तः, अवलोकयन्तः
सन्धिः
प्र + ईक्ष्यमाण → प्रेक्ष्यमाण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’ इति उपसर्गः, ‘ईक्ष्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तं कर्मणि रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
पथातिमहता ६८.२० अतिदीर्घेण मार्गेण
सन्धिः
पथा + अतिमहता → पथातिमहता — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
अतिशयेन महान्, तेन — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
ईप्सवः ६८.२० प्राप्तुम् इच्छन्तः, सम्पादयितुम् उत्सुकाः
सन्धिः
भर्तुः + ईप्सवः → भर्तुरीप्सवः — विसर्गस्य रेफादेशः (उकारात् परः विसर्गः स्वरे परे ‘र्’)
समासः
समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
अहेडमान ६८.२२ अनादरं क्रोधं वा अकुर्वन्तः, अखिन्नाः
सन्धिः
न + हेडमान → अहेडमान — नञः अकारादेशः
समासः
न हेडमानाः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘दूताः’ इत्यस्य विशेषणम्)