॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्ड · सर्ग 56

अयोध्याकाण्ड — सर्ग 56

चित्रकूट में पर्णशाला का निर्माण

प्रभात में प्रस्थान, मार्ग में वन की शोभा का वर्णन, चित्रकूट पहुँचना, वाल्मीकि के दर्शन, लक्ष्मण द्वारा पर्णशाला का निर्माण, वास्तुशान्ति, कुटी में प्रवेश

अस्मिन् सर्गे रामादीनां चित्रकूटप्राप्तिः निवासस्थापना च वर्ण्यते। रात्र्यन्ते रामः लक्ष्मणं शनैः प्रबोधयति; ते नद्याः जलं स्पृष्ट्वा ऋषिजुष्टं चित्रकूटमार्गम् आरोहन्ति। मार्गे रामः सीतायै वनशोभां दर्शयति — वसन्ते पुष्पिताः किंशुकाः, नरैः अनुपसेविताः भल्लातकबिल्वाः, वृक्षे वृक्षे द्रोणप्रमाणानि मधूनि, नत्यूहशिखिनोः प्रत्युत्तरम्, मातङ्गयूथानुसृतः प्रवृद्धशिखरः चित्रकूटः च। पादचारेण ते तं शैलम् आसाद्य तस्य बहुमूलफलत्वं सरसोदकत्वं मुनिनिवासं च दृष्ट्वा तत्रैव वस्तुं निश्चिन्वन्ति। ततः कृताञ्जलयः ते वाल्मीकेः आश्रमं गत्वा तम् अभिवादयन्ति; महर्षिः च प्रमुदितः तान् सत्करोति। रामस्य आज्ञया लक्ष्मणः दृढानि दारूणि आनीय बद्धकटां पर्णशालां रचयति। ततः वास्तुशमनार्थं मृगः हतः पक्वः च; रामः स्नात्वा सत्रावसानिकान् मन्त्रान् जपित्वा देवगणान् इष्ट्वा वैश्वदेवरौद्रवैष्णवबलीन् दत्त्वा मङ्गलानि प्रवर्तयति, आश्रमानुरूपाणि वेदिस्थलचैत्यायतनानि च स्थापयति। अन्ते सर्वे सुधर्मासभाम् इव तां निवातां शालां प्रविशन्ति; चित्रकूटं माल्यवतीं च प्राप्य रामः पुरविप्रवासदुःखं जहाति।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१प्रभाते लक्ष्मणप्रबोधनं प्रस्थानं च

१अथ रात्र्यां व्यातीतायामवसुप्तमनन्तरम्।
प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुपुङ्गवः॥
When the night had passed and it was over, the bull of the Raghus gently woke Lakṣmaṇa, who was still asleep:

२सौमित्रे शृणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम्।
सम्प्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परंतप॥
“Listen, Sauimitri, to the sweet calls of the creatures of the wood. Let us set out, scorcher of foes — it is time to go.”

३प्रसुप्तस्तु ततो भ्रात्रा समये प्रतिबोधितः।
जहौ निद्रां च तन्द्रां च प्रसक्तं च परिश्रमम्॥
Roused at the right moment by his brother, Lakṣmaṇa, who had been sound asleep, shook off sleep and sluggishness and the weariness that clung to him from the road.

४तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवं जलम्।
पन्थानमृषिभिर्जुष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः॥
Then they all rose, touched the river’s auspicious water, and took that road to Citrakūṭa which the seers frequent.

पिछले सर्ग में राम आदि यमुना के तट पर निवास-स्थान पर आ गए थे; यहाँ उनके चित्रकूट पहुँचने का वर्णन है। रात बीत जाने पर रघुश्रेष्ठ राम ने अपने बाद सोए हुए लक्ष्मण को धीरे से जगाया — ‘सौमित्र, मधुर बोलते वन के पक्षियों का स्वर सुनो; हे परन्तप, हम चल पड़ें, यह प्रस्थान का समय है।’ भाई के द्वारा समय पर जगाए गए, सोए हुए लक्ष्मण ने नींद, आलस्य और मार्ग की थकान को त्याग दिया। तब वे सब उठकर, नदी के मंगलमय जल का स्पर्श करके, ऋषियों द्वारा सेवित चित्रकूट के उस मार्ग पर चल पड़े। यहाँ देखने योग्य है — राम भाई को आदेश नहीं देते, बल्कि धीरे से जगाते हैं और वन के पक्षियों का स्वर सुनवाते हैं; उनकी आज्ञा भी मधुर है। ‘समय पर जगाए गए’ इस पद से लक्ष्मण का तुरन्त उठ जाना प्रकट होता है — वे न देर करते हैं, न उत्तर देते हैं। ‘नदी के मंगलमय जल का स्पर्श करके’ इस पद से प्रातःकाल के कृत्य संक्षेप में कहे गए हैं; वन में भी नित्यकर्म नहीं छोड़ा जाता। ‘ऋषियों द्वारा सेवित मार्ग’ वही है जो भरद्वाज ने बताया था और जिसका पिछले सर्ग में निर्देश हुआ था; इस प्रकार कथा की कड़ी अटूट रखी जाती है।

In the previous sarga Rāma and his companions had made their camp on the bank of the Yamunā; here their arrival at Citrakūṭa is told. When the night had passed, Rāma, the bull of the Raghus, gently woke Lakṣmaṇa, who was still asleep: Son of Sumitrā, listen to the sweet calls of the forest creatures; let us set out, scorcher of foes, for it is time to go. Woken by his brother at the right moment, Lakṣmaṇa shook off sleep, drowsiness and the weariness of the road. Then they all rose, touched the auspicious water of the river, and took the road to Citrakūṭa that the seers travel. Rāma did not order his brother about but woke him gently and pointed out the birdsong; even his commands were sweet. "At the right moment" also tells of Lakṣmaṇa's quick rising: he neither lingered nor protested. Touching the river water sums up the morning rites, which were not given up even in the forest. And the road the seers travel is the very one Bharadvāja had described in the previous sarga, so the thread of the story is kept unbroken.

त्रुटि बताएँ

२मार्गे रामेण वनशोभावर्णनम्

५ततः सम्प्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह।
सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत्॥
Setting out at the proper time along with Sauimitri, Rāma said this to lotus-eyed Sītā:

६आदीप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान्।
स्वैः पुष्पैः किंशुकान्पश्य मालिनः शिशिरात्यये॥
“Vaidehī, look at the trees, flowering everywhere now that the cold season is over, as though they were ablaze — see how the kiṃśukas wear garlands of their own blossom.

७पश्य भल्लातकान्बिल्वान्नरैरनुपसेवितान्।
फलपुष्पैरवनतान्नूनं शक्ष्याम जीवितुम्॥
“Look at the bhallātakas and the bilvas, untouched by men, bowed down with flower and fruit. Surely we shall be able to live on these.

८पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण।
मधूनि मधुकारीभिः सम्भृतानि नगे नगे॥
“Look, Lakṣmaṇa, at the honeycombs hanging from tree after tree, each a droṇa in measure, filled up by the bees.

समय पर चल पड़े राम ने सौमित्र के साथ चलते हुए कमल-दल के समान नेत्रों वाली सीता से यह कहा — ‘वैदेही, शिशिर ऋतु के बीत जाने पर चारों ओर फूलों से लदे वृक्षों को देखो; अपने ही फूलों की मालाएँ पहने ये पलाश मानो जलते हुए-से चमक रहे हैं। देखो, मनुष्यों द्वारा अछूते, फलों और फूलों से झुके भिलावे और बेल के वृक्ष — निश्चय ही इनसे हम जीवन-निर्वाह कर सकेंगे। लक्ष्मण, देखो, हर वृक्ष पर मधुमक्खियों द्वारा संचित, द्रोण-भर (बड़े-बड़े) शहद के छत्ते लटक रहे हैं।’ यह वर्णन दो प्रयोजन साधता है — सीता के मन को प्रसन्न करता है, और वन की आजीविका भी दिखाता है। ‘मनुष्यों द्वारा अछूते’ इस पद से निर्जनता सूचित होती है, और वही वहाँ फलों की बहुतायत का कारण है। ‘हम जीवन-निर्वाह कर सकेंगे’ यह राम का आश्वासन है — कि वन में भी निर्वाह सुलभ है। यहाँ राम न अपना दुःख कहते हैं, न भरत को या कैकेयी को याद करते हैं; जो सामने दिखाई देता है, वही सीता को दिखाते हैं। ‘मालाधारी पलाश’ इस उपमा से फूलों के भार से झुके वृक्षों की, माला पहने पुरुषों के रूप में, उत्प्रेक्षा की गई है।

Setting out in good time with Lakṣmaṇa, Rāma said to lotus-eyed Sītā: Vaidehī, look at the trees flowering everywhere now that the cold season is over; the kiṃśukas, garlanded with their own blossoms, seem to be ablaze. Look at the bhallātakas and the bilvas, untouched by men, bowed down with fruit and flowers; surely we shall be able to live on these. Look, Lakṣmaṇa, at the honeycombs hanging from tree after tree, each as big as a droṇa measure, filled by the bees. The description serves two purposes: it cheers Sītā, and it shows how the forest could support them. "Untouched by men" points to the loneliness of the place, which was the very reason fruit was so plentiful. And "we shall be able to live" was Rāma's reassurance that life in the forest would be easy to sustain. Rāma spoke of no grief of his own, and did not mention Bharata or Kaikeyī; he simply showed Sītā what lay before them. The trees bowed with flowers are imagined as men wearing garlands.

त्रुटि बताएँ

३पक्षिकलरवः चित्रकूटदर्शनं च

९एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति।
रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसंकटे॥
“Here the waterhen cries out and the peacock answers it, in a lovely stretch of forest thick with a carpet of fallen flowers.

१०मातङ्गयूथानुसृतं पक्षिसंघानुनादितम्।
चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम्॥
“Look at this mountain Citrakūṭa, with its towering peak, followed by herds of elephants and echoing with flocks of birds.

११समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते।
पुण्ये रंस्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने॥
“In that holy wood of Citrakūṭa, on level ground shaded by many trees, we shall live happily, my friend.”

‘फूलों के बिछौने से भरे इस रमणीय वन-प्रदेश में यह नत्यूह पक्षी बोल रहा है, और मोर उसका उत्तर दे रहा है। हाथियों के झुण्डों से घिरे, पक्षियों के समूहों से गूँजते, ऊँचे शिखरों वाले इस चित्रकूट पर्वत को देखो। तात, समतल भूमि वाले, बहुत-से वृक्षों से ढके चित्रकूट के पवित्र वन में हम विहार करेंगे।’ इस प्रकार राम मार्ग में लक्ष्मण और सीता को सान्त्वना देते हुए चलते हैं। ‘पुष्पसंस्तरसंकट’ इस पद से कहा गया है कि भूमि फूलों से बिछी हुई है; और ‘समतल भूमि वाले’ से निवास की योग्यता सूचित होती है, क्योंकि ऊबड़-खाबड़ पर्वत पर पर्णशाला नहीं टिकेगी। इस प्रकार राम पहले से ही निवास-स्थान के गुणों की परख करते हैं — यह राजकुमार का विवेक है। ‘तात’ यह सम्बोधन स्नेहसूचक है, जिसका प्रयोग बड़ा भाई छोटे के लिए करता है। नत्यूह और मोर का परस्पर बोलना सुनकर राम वन का जीवन्त रूप दिखाते हैं; भाव यह है कि निर्जन वन में भी अकेलापन नहीं, बल्कि पक्षी और मृग साथी हैं।

Here the waterhen cries, Rāma said, and the peacock answers it, in this lovely stretch of forest carpeted with fallen flowers. Look at this mountain Citrakūṭa with its towering peak, followed by herds of elephants and echoing with flocks of birds. In the holy woods of Citrakūṭa, on level ground shaded by many trees, we shall live happily, my dear brother. So Rāma went along the road cheering Lakṣmaṇa and Sītā. The ground was strewn with flowers, and the word "level" hints at its fitness for a dwelling, for a leaf hut would not stand on uneven rock; so Rāma was already judging the merits of a place to live, with a prince's good sense. "Dear brother" is a term of affection an elder uses to a younger. By pointing to the waterhen and the peacock calling to each other, Rāma showed the living face of the forest: even in the wilderness they were not alone, but had the birds and beasts for companions.

त्रुटि बताएँ

४चित्रकूटप्राप्तिः शैलवर्णनं च

१२ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया।
रम्यमासेदतुः शैलं चित्रकूटं मनोरमम्॥
So the two of them went on foot together with Sītā and came to the lovely, delightful mountain Citrakūṭa.

१३तं तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम्।
बहुमूलफलं रम्यं सम्पन्नसरसोदकम्॥
Reaching that mountain, which was full of flocks of birds of every kind, rich in roots and fruit, beautiful, with abundant clear water,

१४मनोज्ञोऽयं गिरिः सौम्य नानाद्रुमलतायुतः।
बहुमूलफलो रम्यः स्वाजीवः प्रतिभाति मे॥
Rāma said: “Gentle brother, this mountain is a delight, covered with trees and creepers of every kind, rich in roots and fruit and altogether lovely. It seems to me a man could live well here.

१५मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मिञ्छिलोच्चये।
अयं वासो भवेत्तात वयमत्र वसेमहि॥
“Great-souled sages dwell upon this rocky height. Let this be our home, dear brother; let us live here.”

तब सीता के साथ पैदल चलते हुए वे दोनों रमणीय और मनोहर चित्रकूट पर्वत पर पहुँच गए। नाना प्रकार के पक्षियों के समूहों से भरे, बहुत-से कन्द-मूल-फलों वाले, रमणीय, स्वादिष्ट जल से सम्पन्न उस पर्वत पर पहुँचकर राम ने कहा — ‘सौम्य, यह पर्वत मनोहर है, नाना प्रकार के वृक्षों और लताओं से युक्त है, बहुत-से कन्द-मूल-फलों वाला और रमणीय है; मुझे लगता है कि यहाँ सुख से जीवन-निर्वाह हो सकेगा। इस पर्वत पर महात्मा मुनि निवास करते हैं; तात, यही हमारा निवास हो, हम यहीं रहें।’ यहाँ चार गुण गिनाए गए हैं — जल, कन्द-मूल-फल, वृक्षों की छाया और सत्संग; इन्हीं से कोई स्थान निवास के योग्य होता है। विशेष रूप से ‘मुनि निवास करते हैं’ यह अन्तिम गुण प्रधान है, क्योंकि तपोवन में साथ रहने वाले ही रक्षा हैं। ‘मुझे लगता है’ (प्रतिभाति मे) इस पद से राम अपना मत विनयपूर्वक निवेदित करते हैं, आदेश नहीं देते; और ‘हम यहीं रहें’ इस विधिलिङ् के प्रयोग से वे सहमति की प्रार्थना करते हैं।

Then the two brothers, walking on foot with Sītā, reached the lovely, delightful mountain Citrakūṭa. Coming to that mountain, full of flocks of every kind of bird, rich in roots and fruit, beautiful, with plenty of clear water, Rāma said: Gentle brother, this mountain is delightful, covered with every kind of tree and creeper, rich in roots and fruit and lovely; it seems to me we could live well here. Great-souled sages live on this rocky height; let this be our home, dear brother, let us live here. Four qualities are counted here, water, roots and fruit, the shade of trees and good company, and it is these that make a place fit to live in. The last, that sages lived there, matters most, for in a penance grove one's neighbours are one's protection. "It seems to me" shows Rāma putting forward his view modestly rather than commanding, and "let us live here" asks for agreement.

त्रुटि बताएँ

५वाल्मीकेः दर्शनं सत्कारश्च

१६इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।
अभिगम्याश्रमं सर्वे वाल्मीकिमभिवादयन्॥
Having so resolved, Sītā, Rāma and Lakṣmaṇa went with folded hands to the hermitage, and all of them saluted Vālmīki.

१७तान्महर्षिः प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित्।
आस्यतामिति चोवाच स्वागतं तं निवेद्य च॥
The great seer, who knew what was right, was delighted and did them honour; he bade them welcome and told them to be seated.

१८ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः।
संनिवेद्य यथान्यायमात्मानमृषये प्रभुः॥
Then the mighty-armed lord, Lakṣmaṇa’s elder brother, having properly introduced himself to the seer, said to Lakṣmaṇa:

ऐसा निश्चय करके सीता, राम और लक्ष्मण तीनों ने हाथ जोड़े आश्रम में जाकर वाल्मीकि को प्रणाम किया। धर्म के ज्ञाता महर्षि ने प्रसन्न होकर उनका पूजन किया, स्वागत करके ‘बैठिए’ कहा। तब महाबाहु, लक्ष्मण के बड़े भाई प्रभु राम ने ऋषि को यथोचित रीति से अपना परिचय देकर लक्ष्मण से कहा। यह स्थल गीताप्रेस पाठ की विशेषता है — समीक्षित संस्करण में यहाँ वाल्मीकि के दर्शन का प्रसंग नहीं है। कवि स्वयं आदिकवि हैं, और चित्रकूट में उनका आश्रम है; इसलिए राम का उनसे मिलना परम्परा में प्रसिद्ध है। ‘यथोचित रीति से अपना परिचय देकर’ इस पद से आश्रम में प्रवेश की विधि दिखाई गई है — आगन्तुक को अपना परिचय स्वयं देना चाहिए, न कि अपने बड़प्पन के कारण प्रतीक्षा करनी चाहिए। और ‘बैठिए’ इस एक ही पद से मुनि का सत्कार पूर्ण हो जाता है — आसन, स्वागत-वचन और पूजा।

Having decided this, Sītā, Rāma and Lakṣmaṇa went with folded hands to the hermitage and all saluted Vālmīki. The great seer, who knew what was right, was delighted and honoured them, welcomed them and bade them be seated. Then the mighty-armed lord, Lakṣmaṇa's elder brother, introduced himself to the seer as was proper, and spoke to Lakṣmaṇa. The poet himself, the first of poets, had his hermitage at Citrakūṭa, and Rāma's meeting with him is well known in tradition. "Introduced himself as was proper" shows the rule for entering a hermitage: a newcomer should say who he is himself, not wait to be recognised for his greatness. And the sage's single word "be seated" completed his hospitality: a seat, a word of welcome and honour.

त्रुटि बताएँ

६लक्ष्मणेन पर्णशालानिर्माणम्

१९लक्ष्मणानय दारूणि दृढानि च वराणि च।
कुरुष्वावसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः॥
“Lakṣmaṇa, bring timber, strong and of good quality, and build us a dwelling, gentle brother. My heart is set on living here.”

२०तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान्द्रुमान्।
आजहार ततश्चक्रे पर्णशालामरिंदमः॥
Hearing his words, Sauimitri, that tamer of foes, fetched trees of various kinds and made a leaf hut of them.

२१तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामः सुदर्शनाम्।
शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत्॥
When it was finished, its walls bound with matting and good to look at, Rāma saw it and said this to Lakṣmaṇa, who was listening attentively:

राम ने कहा — ‘लक्ष्मण, मज़बूत और उत्तम लकड़ियाँ ले आओ; सौम्य, निवास-स्थान बनाओ — मेरा मन यहाँ रहने में रम गया है।’ उनका यह वचन सुनकर शत्रुदमन सौमित्र नाना प्रकार के वृक्ष (की लकड़ियाँ) ले आए, और फिर एक पर्णशाला बनाई। उसे पूरी बनी हुई, चटाइयों से बँधी, देखने में सुन्दर देखकर राम ने एकाग्र होकर सेवा में तत्पर लक्ष्मण से यह वचन कहा। ‘बद्धकटा’ इस पद से कटों (बाँस से बनी चटाइयों या तख्तों) से बँधी दीवार कही गई है, जिससे वर्षा और हवा से बचाव होता है। ‘मेरा मन यहाँ रहने में रम गया है’ राम का यह वचन मननीय है — चौदह वर्ष यहीं रहना है, इसी निश्चय से वे एक स्थायी निवास बनवाते हैं, कोई अस्थायी आश्रय नहीं। ‘सेवा में तत्पर, एकाग्र’ लक्ष्मण के ये दो विशेषण उनके स्वभाव का ही वर्णन करते हैं — वे भाई का वचन सुनने के लिए सदा तैयार रहते हैं। एक ही दिन में वृक्ष काटना, लकड़ी जुटाना, दीवारें बाँधना और छत छाना — यह सब उन्होंने अकेले ही किया।

Lakṣmaṇa, Rāma said, bring good strong timber and build us a dwelling, gentle brother; my heart is set on living here. Hearing his words, Lakṣmaṇa, tamer of foes, brought trees of various kinds and built a leaf hut. When it was finished, its walls bound with bamboo matting and handsome to look at, Rāma said to Lakṣmaṇa, who stood listening attentively. The matting walls kept out rain and wind. Rāma's words "my heart is set on living here" are worth noting: since they would stay fourteen years, he had a lasting dwelling built, not a passing shelter. "Listening attentively" describes Lakṣmaṇa's nature, always ready to hear his brother's word. Felling trees, gathering timber, binding the walls and thatching the roof, all in one day, Lakṣmaṇa did alone.

त्रुटि बताएँ

७वास्तुशमनस्य आदेशः

२२ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम्।
कर्तव्यं वास्तुशमनं सौमित्रे चिरजीविभिः॥
“Fetch the flesh of an antelope, Sauimitri, and we shall consecrate the hut; men who wish to live long must perform the rite of settling a house.

२३मृगं हत्वाऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण।
कर्तव्यः शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्ममनुस्मर॥
“Kill a beast and bring it here quickly, bright-eyed Lakṣmaṇa. The rite laid down in the treatises must be done — keep the sacred law in mind.”

२४भ्रातुर्वचनमाज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा।
चकार च यथोक्तं हि तं रामः पुनरब्रवीत्॥
Understanding his brother’s command, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, did as he had been told; and Rāma spoke to him again:

२५ऐणेयं श्रपयस्वैतच्छालां यक्ष्यामहे वयम्।
त्वर सौम्य मुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसो ह्ययम्॥
“Cook this, and we shall consecrate the hut. Be quick, gentle brother: this is an auspicious hour, and the day itself is a ‘fixed’ one.”

‘सौमित्र, ऐणेय मांस लाकर हम इस शाला का यजन करेंगे; दीर्घजीवन चाहने वालों को वास्तुशान्ति करनी चाहिए। शुभ दृष्टि वाले लक्ष्मण, मृग को मारकर शीघ्र यहाँ ले आओ; शास्त्र में देखी गई विधि का पालन करना चाहिए — धर्म का स्मरण करो।’ भाई का वचन समझकर शत्रु-वीरों का संहार करने वाले लक्ष्मण ने जैसा कहा गया था वैसा ही किया; तब राम ने उनसे फिर कहा — ‘इसे पकाओ, हम शाला का यजन करेंगे; सौम्य, जल्दी करो, यह शुभ मुहूर्त है और यह दिन भी ध्रुव है।’ गीताप्रेस संस्करण की टिप्पणी में ‘ऐणेय मांस’ इस पद का अर्थ गजकन्द का गूदा बताया गया है, मृग का मांस नहीं; और वहाँ प्रमाण के रूप में राम की ‘कन्द-मूल-फल खाकर रहेंगे’ (मूलफलाशनाः) वाली प्रतिज्ञा उद्धृत की गई है। ‘ध्रुव दिवस’ मुहूर्तशास्त्र की संज्ञा है, जिसमें गृहशान्ति प्रशस्त मानी जाती है; तीनों उत्तरा नक्षत्र, रोहिणी और रविवार ‘ध्रुव’ और ‘स्थिर’ कहलाते हैं। ‘चिरजीविभिः’ (दीर्घजीवन चाहने वालों द्वारा) इस पद से वास्तुशान्ति का फल ही कहा गया है — दीर्घायु चाहने वालों को इसे अवश्य करना चाहिए। ‘शास्त्र में देखी गई विधि’ — यह राम का आग्रह है; वन में भी वे शास्त्र को ही प्रमाण मानते हैं।

Son of Sumitrā, Rāma said, bring the flesh of an antelope and we will consecrate the hut; those who wish to live long must perform the rite for settling a house. Kill a deer and bring it here quickly, bright-eyed Lakṣmaṇa; the rite laid down in the texts must be performed; keep dharma in mind. The rite of settling a house, he meant, brings long life to those who perform it, and even in the forest Rāma held to the authority of the texts. Understanding his brother's command, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, did as he was told, and Rāma spoke to him again: Cook this, and we will consecrate the hut. Be quick, gentle brother; this is an auspicious hour, and the day is a "fixed" one. "Fixed" is a term from the lore of auspicious times for days on which rites for the peace of a house are recommended, such as those under the three Uttarā asterisms or Rohiṇī, or a Sunday, which are called fixed or stable.

त्रुटि बताएँ

८लक्ष्मणस्य पाकः रामाय निवेदनं च

२६स लक्ष्मणः कृष्णमृगं हत्वा मेध्यं प्रतापवान्।
अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जातवेदसि॥
So the valorous Lakṣmaṇa, Sumitrā’s son, killed a black antelope fit for the rite and threw it into the blazing fire.

२७तत्तु पक्वं समाज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम्।
लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत्॥
When he knew it was cooked through, well roasted and free of blood, Lakṣmaṇa said to Rāghava, that tiger among men:

२८अयं सर्वः समस्ताङ्गः शृतः कृष्णमृगो मया।
देवता देवसंकाश यजस्व कुशलो ह्यसि॥
“I have cooked this black antelope whole, with all its limbs. Godlike one, make the offering to the deities, for you are skilled in it.”

प्रतापी लक्ष्मण ने एक पवित्र कृष्णमृग को मारकर प्रज्वलित अग्नि में डाल दिया। उसे पका हुआ, भली-भाँति तपा हुआ और ‘छिन्नशोणित’ जानकर लक्ष्मण ने पुरुषसिंह राघव से कहा — ‘यह पूरा कृष्णमृग, सब अंगों सहित, मैंने पका दिया है; हे देवतुल्य, देवताओं का यजन कीजिए — आप तो इसमें कुशल हैं।’ ‘छिन्नशोणित’ इस पद की व्युत्पत्ति मुद्रित संस्करण की टिप्पणी में यों की गई है — ‘जिसके द्वारा रक्त-विकार रूपी रोग-समूह नष्ट हो जाता है, वह’; इस प्रकार गजकन्द का औषधीय गुण सूचित किया गया है। ‘देवतुल्य’ इस सम्बोधन से लक्ष्मण भाई को देवता के समान मानते हैं, और ‘आप तो कुशल हैं’ से यज्ञ-विधि में राम की निपुणता प्रकट करते हैं। यहाँ कर्म का विभाजन स्पष्ट है — लाना और पकाना लक्ष्मण का काम, यजन और मन्त्र राम का; और दोनों अपना-अपना काम प्रेम से करते हैं।

The valorous Lakṣmaṇa killed a black antelope fit for sacrifice and put it in the blazing fire. When he knew it was cooked through, well roasted and free of blood, he said to Rāghava, the tiger among men: I have cooked this black antelope whole, with all its limbs; godlike one, make the offering to the gods, for you are skilled in it. By calling him godlike, Lakṣmaṇa showed he regarded his brother as divine, and by "you are skilled" he acknowledged Rāma's mastery of ritual. The division of labour is clear: fetching and cooking were Lakṣmaṇa's part, the offering and the mantras Rāma's, and each did his own part gladly.

त्रुटि बताएँ

९रामस्य स्नानं मन्त्रजपः बलिकर्म च

२९रामः स्नात्वा तु नियतो गुणवाञ्जपकोविदः।
संग्रहेणाकरोत्सर्वान्मन्त्रान्सत्रावसानिकान्॥
Then Rāma, a man of virtue and learned in the recitations, bathed, restrained himself, and recited in brief all the formulas that close a sacrificial session.

३०इष्ट्वा देवगणान्सर्वान्विवेशावसथं शुचिः।
बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः॥
Having worshipped all the hosts of gods, he entered the dwelling purified, and great gladness arose in the heart of Rāma of measureless splendour.

३१वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णवमेव च।
वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन्॥
He made the offering to the Viśvedevas and to Rudra and to Viṣṇu, and performed the auspicious rites that quiet whatever is amiss in a dwelling.

गुणवान् और जप में निपुण राम ने स्नान करके, नियम में स्थित होकर, संक्षेप में यज्ञ की समाप्ति पर पढ़े जाने वाले सभी मन्त्रों का पाठ किया। सब देवगणों का यजन करके पवित्र होकर वे निवास-स्थान में प्रविष्ट हुए; अपार तेज वाले राम के मन में आह्लाद हुआ। फिर वैश्वदेव बलि करके, रुद्र और विष्णु का याग करके उन्होंने वास्तुशान्ति के मंगल-कर्म सम्पन्न किए। यहाँ गृहप्रवेश की पूरी विधि क्रम से दिखाई गई है — स्नान, नियम, मन्त्रजप, देवयजन, वैश्वदेव बलि, रुद्र और विष्णु की पूजा, और मंगलपाठ। राज्य से वंचित होकर भी राम गृहस्थ-धर्म नहीं छोड़ते; पर्णशाला भी उनके लिए घर ही है, इसलिए वहाँ भी पूरी वास्तुशान्ति की जाती है। ‘नियत’ और ‘शुचि’ इन विशेषणों से बाहरी और भीतरी दोनों प्रकार की पवित्रता सूचित होती है। और ‘मन में आह्लाद हुआ’ इस पद से सर्ग का भाव बदल जाता है — यहाँ से राम का शोक शान्त हो जाता है, और वनवास व्रत के रूप में स्वीकार कर लिया जाता है।

Then Rāma, a man of virtue and skilled in recitation, bathed and, with his mind controlled, recited in brief all the formulas that close a sacrificial session. Having worshipped all the hosts of gods, he entered the dwelling in a state of purity, and great gladness arose in the heart of Rāma of boundless splendour. Then he made the offering to the Viśvedevas and worship to Rudra and Viṣṇu, and performed the auspicious rites that set right whatever is amiss in a dwelling. The full rite of entering a house is shown here step by step: bathing, restraint, recitation, worship of the gods, the offering to the Viśvedevas, worship of Rudra and Viṣṇu, and auspicious recitations. Though he had fallen from a kingdom, Rāma did not give up a householder's rites; the leaf hut was a home to him, and so the full rite of consecration was done there. "Controlled" and "pure" suggest purity without and within. And with "great gladness arose" the mood of the sarga changes: from here Rāma's grief is at rest, and he accepts his forest life as a vow.

त्रुटि बताएँ

१०जपः, वेदिस्थलचैत्यायतनस्थापनम्

३२जपं च न्यायतः कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि।
पापसंशमनं रामश्चकार बलिमुत्तमम्॥
Having recited properly and bathed in the river according to rule, Rāma made an excellent offering to allay all fault.

३३वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च।
आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः॥
And Rāghava laid out and established altar-grounds, shrines and sanctuaries, each in proportion to the hermitage.

विधिपूर्वक जप करके और नदी में यथाविधि स्नान करके राम ने पापों को शान्त करने वाली उत्तम बलि दी। उन्होंने आश्रम के अनुरूप वेदी-स्थल, चैत्य और आयतन स्थापित किए। ‘आश्रम के अनुरूप’ यह पद महत्त्वपूर्ण है — जैसा घर, वैसे ही देवस्थान; छोटी-सी पर्णशाला में छोटी ही वेदियाँ, राजमहल की भाँति विस्तृत नहीं। हिन्दी भाष्य में वेदी-स्थलों को दिक्पालों की बलि के स्थान, चैत्यों को गणेश आदि के स्थान, और आयतनों को विष्णु आदि के स्थान बताया गया है। इस प्रकार वनवास का पहला ही दिन धर्म-कर्म से आरम्भ होता है। ‘पापों को शान्त करने वाली बलि’ इस पद से पंचसूना-दोषों की शान्ति कही गई है, जो गृहस्थ को नित्य करनी चाहिए; और इससे यह प्रकट होता है कि राम वन में भी गृहस्थ-धर्म का ही पालन करते हैं।

Having recited properly and bathed in the river according to the rule, Rāma made an excellent offering to remove all fault, the offering by which a householder daily makes amends for the unavoidable harms of household life; so it is shown that even in the forest Rāma followed a householder's dharma. And he laid out altar grounds, shrines and sanctuaries, all in proportion to the hermitage. "In proportion to the hermitage" is important: as the house, so the places of worship; a small leaf hut had small altars, not great ones like those of a royal palace. So the very first day of their forest life began with acts of dharma.

त्रुटि बताएँ

११कुटीप्रवेशः चित्रकूटे सुखं च

३४तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम्।
वासाय सर्वे विविशुः समेताः सभां यथा देवगणाः सुधर्माम्॥
Then they all entered together, to live there, that charming hut thatched with leaves of trees, well made in a suitable spot and sheltered from the wind — as the hosts of gods enter the hall Sudharmā.

३५सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम्।
ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां जहौ च दुःखं पुरविप्रवासात्॥
Coming to lovely Citrakūṭa and to the river Mālyavatī with her fair landing-places, alive with beasts and birds, Rāma rejoiced and was glad, and let go the sorrow of being exiled from the city.

वृक्षों के पत्तों से छाई हुई, मनोहर, स्थान के अनुसार भली-भाँति बनाई गई, हवा से सुरक्षित उस शाला में वे सब साथ मिलकर रहने के लिए प्रविष्ट हुए — जैसे देवगण सुधर्मा सभा में प्रवेश करते हैं। अत्यन्त रमणीय चित्रकूट और सुन्दर घाटों वाली उस माल्यवती नदी के पास पहुँचकर, मृगों और पक्षियों से सेवित उस भूमि को देखकर राम हर्षित होकर आनन्दित हुए, और नगर से निर्वासन के कारण उत्पन्न दुःख को त्याग दिया। अन्तिम दो श्लोक लम्बे छन्द में रचे गए हैं, जिससे सर्ग की समाप्ति सूचित होती है। ‘सुधर्मा सभा’ इस उपमा से पर्णशाला को देवसभा के समान बना दिया गया है — घर की महत्ता पत्थर से नहीं, बल्कि उसमें रहने वालों से होती है। ‘और नगर से निर्वासन का दुःख त्याग दिया’ इस पद से सर्ग सान्त्वना के साथ समाप्त होता है; अगले सर्ग में कथा फिर अयोध्या की ओर लौटती है, जहाँ सुमन्त्र शोक का समाचार लेकर लौट रहे हैं।

Then they all went in together to live in that charming hut, thatched with leaves, well built in a fitting spot and sheltered from the wind, as the hosts of the gods enter their hall Sudharmā. Having come to lovely Citrakūṭa and to the river Mālyavatī with her good bathing places, and seeing that land alive with beasts and birds, Rāma rejoiced and was glad, and let go of the sorrow of exile from the city. These last two verses are in a longer metre, marking the end of the sarga. The image of Sudharmā makes the leaf hut the equal of the gods' own assembly hall, for a home's greatness lies not in its stone but in those who live in it. With Rāma letting go of his sorrow the sarga ends in consolation; in the next, the story turns back to Ayodhyā, where Sumantra returns bearing the news of grief.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३२ पदानि
व्यातीता ५६.१ अतिक्रान्ता, गता — रात्रौ समाप्तायाम्
सन्धिः
वि + अतीता → व्यतीता — यण्सन्धिः (इ + अ = य्); मुद्रणे तु ‘व्यातीता’ इति दीर्घेण आकारेण लिखितम् (व्या-), अतः इह मुद्रणस्य रूपम् एव गृहीतम्
समासः
समासः नास्ति — वि-अति-उपसर्गपूर्वात् ‘इ’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘रात्र्याम्’ इत्यनेन सह सत्यन्तम्)
रघुपुङ्गव ५६.१ रघुवंशश्रेष्ठः, रामः
सन्धिः
रघु + पुङ्गव — सन्धिकार्यं नास्ति, उकारान्तस्य पकारे परे विकारः न
समासः
रघूणां पुङ्गवः — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘पुङ्गव’ इति वृषभवाची, श्रेष्ठार्थे रूढः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘प्रबोधयामास’ इत्यस्य कर्ता)
व्याहरत् ५६.२ शब्दं कुर्वताम्, वाचं वदताम् — पक्षिणां कूजताम्
सन्धिः
वि + आहरताम् → व्याहरताम् — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
समासः
समासः नास्ति — वि-आङ्पूर्वात् ‘हृ’ धातोः शतृप्रत्ययः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘वन्यानाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
परंतप ५६.२ शत्रूणां सन्तापकारक
सन्धिः
परम् + तप → परंतप — पदान्तमकारस्य अनुस्वारः (‘मोऽनुस्वारः’); मुद्रणे परसवर्णः न कृतः
समासः
परान् तापयति इति परंतपः — उपपदतत्पुरुषः, ‘तप्’ धातोः खच्प्रत्ययेन
विभक्तिः
सम्बुद्धिः, एकवचनम् (लक्ष्मणस्य सम्बोधनम्)
तन्द्रा ५६.३ आलस्यम्, जाड्यम् — निद्रायाः अनन्तरं या शरीरगुरुता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘तन्द्र्’ धातोः अङ्प्रत्यये टाप्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘जहौ’ इत्यस्य कर्म)
सौमित्रि ५६.५ सुमित्रापुत्रः लक्ष्मणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — सुमित्राशब्दात् इञ्प्रत्यये आदिवृद्धिः (उ → औ), तेन ‘सौमित्रि’
समासः
समासः नास्ति — सुमित्रायाः अपत्यं पुमान् इति सौमित्रिः, अपत्यार्थकं तद्धितम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘सह’ इत्यनेन योगे)
कमलपत्राक्षी ५६.५ कमलदलसदृशनयना
सन्धिः
पत्र + अक्षी → पत्राक्षी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कमलस्य पत्रे इव अक्षिणी यस्याः सा — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः, अन्ते ङीप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सीताम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शिशिरात्यय ५६.६ शिशिरर्तोः अवसानम्, वसन्तागमः
सन्धिः
शिशिर + अत्यय → शिशिरात्यय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); उत्तरपदे स्वयम् अति + अय → अत्यय (यण्सन्धिः)
समासः
शिशिरस्य अत्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (कालाधिकरणम्)
किंशुक ५६.६ पलाशवृक्षाः, ये वसन्ते रक्तपुष्पैः दीप्ताः इव भान्ति
सन्धिः
किम् + शुक → किंशुक — मकारस्य अनुस्वारः; ‘किं शुकः अयम्’ इति निरुक्तिः प्रसिद्धा, पुष्पस्य शुकचञ्चुसादृश्यात्
समासः
निरुक्तिपक्षे वाक्यसमासः; व्यवहारे तु रूढः वृक्षनामशब्दः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘पश्य’ इत्यस्य कर्म)
भल्लातक ५६.७ अरुष्करवृक्षः, यस्य फलं भिलावा इति लोके प्रसिद्धम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — रूढः वृक्षनामशब्दः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘पश्य’ इत्यस्य कर्म)
द्रोणप्रमाण ५६.८ द्रोणपरिमितानि — एकैकस्मिन् मधुपटले द्रोणमात्रं मधु
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; उत्तरपदे प्र + मान → प्रमाण, णत्वम् (रेफात् परस्य नकारस्य णकारः)
समासः
द्रोणः प्रमाणं येषां तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘मधूनि’ इत्यस्य विशेषणम्)
वनोद्देश ५६.९ वनस्य प्रदेशः, वनभागः
सन्धिः
वन + उद्देश → वनोद्देश — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
वनस्य उद्देशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणम्)
मातङ्गयूथानुसृत ५६.१० गजयूथैः सेवितः, हस्तिसमूहैः अनुगतः
सन्धिः
यूथ + अनुसृत → यूथानुसृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मातङ्गानां यूथैः अनुसृतम् — तृतीयातत्पुरुषः, पूर्वपदे षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘चित्रकूटम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पादचार ५६.१२ पादाभ्यां गमनम्, पदातियात्रा — न रथेन न यानेन
सन्धिः
पाद + चार — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पादाभ्यां चारः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (करणम्)
सम्पन्नसरसोदक ५६.१३ यत्र सरोवराणां जलं प्रचुरं स्वादु च
सन्धिः
सरस् + उदक → सरसोदक — विसर्गसन्धिः (अकारात् परस्य विसर्गस्य उकारः, ततः अ + उ = ओ इति गुणः)
समासः
सम्पन्नं सरसः उदकं यस्मिन् सः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पर्वतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्वाजीव ५६.१४ यत्र जीवननिर्वाहः सुकरः
सन्धिः
सु + आजीव → स्वाजीव — यण्सन्धिः (उ + आ = वा)
समासः
सुखेन आजीवः यस्मिन् सः — प्रादिसमासगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गिरिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शिलोच्चय ५६.१५ पर्वतः, शिलासमूहरूपः गिरिः
सन्धिः
शिला + उच्चय → शिलोच्चय — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
शिलानाम् उच्चयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणम्)
कृताञ्जलि ५६.१६ बद्धाञ्जलिः, विनयेन हस्तौ संयोज्य स्थितः
सन्धिः
कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (मुद्रणे एकवचनम्, अर्थे तु त्रयाणाम् अपि विशेषणम्)
आवसथ ५६.१९ निवासगृहम्, वसतिस्थानम् — इह पर्णशाला
सन्धिः
आ + वसथ — सन्धिकार्यं नास्ति; आङ्पूर्वात् ‘वस्’ धातोः अथप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘कुरुष्व’ इत्यस्य कर्म)
बद्धकटा ५६.२१ यस्याः भित्तयः कटैः बद्धाः, आच्छादिता कुटी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — उभयोः पदयोः अन्ते सन्धिनिमित्तं न विद्यते
समासः
बद्धाः कटाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः; ‘कट’ इति वेणुनिर्मितं फलकं तृणवितानं वा
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ताम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ऐणेय ५६.२२ एणसम्बन्धि; गीताप्रेस-टिप्पण्यां तु ‘गजकन्द’ इति कन्दविशेषस्य गूदा इति व्याख्यातम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — एणशब्दात् ढञ्प्रत्यये आदिवृद्धिः (ए → ऐ), तेन ‘ऐणेय’
समासः
समासः नास्ति — एणस्य इदम् इति ऐणेयम्, तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘मांसम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शुभेक्षण ५६.२३ शुभनयन, कल्याणदृष्टे
सन्धिः
शुभ + ईक्षण → शुभेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
शुभे ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बुद्धिः, एकवचनम् (लक्ष्मणस्य सम्बोधनम्)
श्रपयस्व ५६.२५ पाचय, अग्नौ श्रपय
सन्धिः
अत्र बाह्यसन्धिः एव कठिनता — श्रपयस्व + एतत् → श्रपयस्वैतत् (वृद्धिसन्धिः, अ + ए = ऐ), ततश्च एतत् + शालाम् → एतच्छालाम् (श्चुत्वम्, छत्वं च); तेन मुद्रणे ‘श्रपयस्वैतच्छालाम्’ इति एकं पदम् इव दृश्यते
समासः
समासः नास्ति — ‘श्रा’ (पाके) धातोः णिचि लोट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
जातवेदस् ५६.२६ अग्निः — यः सर्वाणि जातानि वेत्ति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — जात + वेदस् इति समासे विकारः न
समासः
जातानि वेद इति जातवेदाः — उपपदतत्पुरुषः; अथवा ‘जातं वेदः धनं यस्य’ इति बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणम्)
निष्टप्त ५६.२७ सम्यक् सन्तप्तम्, अग्निना पूर्णं पक्वम्
सन्धिः
निस् + तप्त → निष्टप्त — विसर्गस्य षत्वम्, ततः तकारस्य ष्टुत्वेन टकारः
समासः
समासः नास्ति — निस्-उपसर्गपूर्वात् ‘तप्’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तत्’ इत्यस्य विशेषणम्)
समस्ताङ्ग ५६.२८ सर्वावयवसहितः; टिप्पण्यनुसारेण तु अङ्गानां विकारनाशकः
सन्धिः
समस्त + अङ्ग → समस्ताङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समस्तानि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः; मुद्रणस्य टिप्पण्यां तु ‘सम्यग् भवन्ति अस्तानि अङ्गानि येन सः’ इति व्युत्पत्तिः दत्ता
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सत्रावसानिक ५६.२९ यज्ञसमाप्तौ पठनीयाः मन्त्राः
सन्धिः
सत्र + अवसानिक → सत्रावसानिक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सत्रस्य अवसाने भवाः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भं तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘मन्त्रान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मनोह्लाद ५६.३० चित्तस्य प्रसादः, अन्तःकरणस्य हर्षः
सन्धिः
मनस् + ह्लाद → मनोह्लाद — विसर्गसन्धिः (अकारात् परस्य विसर्गस्य उकारः, ततः अ + उ = ओ इति गुणः)
समासः
मनसः आह्लादः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘बभूव’ इत्यस्य कर्ता)
वैश्वदेवबलि ५६.३१ विश्वेदेवेभ्यः दीयमानः अन्नभागः, गृहस्थस्य नित्यकर्म
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘विश्वेदेवाः’ इत्यस्मात् अण्प्रत्यये उभयपदवृद्धिः, तेन ‘वैश्वदेव’
समासः
वैश्वदेवाय बलिः — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘कृत्वा’ इत्यस्य कर्म)
वृक्षपर्णच्छदना ५६.३४ वृक्षपत्रैः आच्छादिता कुटी
सन्धिः
पर्ण + छदन → पर्णच्छदन — छकारे परे तुगागमः (‘छे च’), तेन ‘णच्छ’
समासः
वृक्षाणां पर्णैः छदनं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ताम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
निवात ५६.३४ वातरहिता, प्रचण्डवायोः रक्षिता
सन्धिः
निर् + वात → निवात — रेफस्य लोपः (‘रो रि’ नियमात् भिन्नः, इह ‘निर्’ इत्यस्य ‘नि’ इति आदेशः)
समासः
निर्गतः वातः यस्मात् तत् — नञ्बहुव्रीहिः (प्रादिबहुव्रीहिः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ताम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुरविप्रवास ५६.३५ नगरात् दूरे प्रवासः, अयोध्यापरित्यागजनितं प्रवासदुःखम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; उत्तरपदे वि + प्र + वास इति उपसर्गद्वयम्
समासः
पुरात् विप्रवासः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)