॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्ड · सर्ग 18

अयोध्याकाण्ड — सर्ग 18

कैकेयी द्वारा दो वरों का प्रकट करना और राम की प्रतिज्ञा

राम का पिता के विषाद का कारण पूछना, कैकेयी का धृष्ट उत्तर, राम की प्रतिज्ञा, दो वरों का प्रकट होना, वनवास की आज्ञा

अस्मिन् सर्गे रामः शुद्धान्तःपुरं प्रविश्य कैकेय्या सहितं विषण्णं परिशुष्यन्मुखं पितरं पश्यति। दशरथः ‘राम’ इति एकम् एव पदम् उक्त्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः न ईक्षितुं न च भाषितुं शक्नोति; तत् अपूर्वं रूपं दृष्ट्वा रामः अपि पदा पन्नगं स्पृष्ट्वा इव भयम् आप्नोति। पितुः क्षोभम् अक्षोभ्यसागरस्य उपप्लुतादित्यस्य उक्तानृतर्षेः च उपमाभिः वर्णयित्वा कविः रामस्य चिन्ताम् उपन्यस्यति। रामः कैकेयीम् अभिवाद्य पृच्छति — ‘किं मया अज्ञानात् अपराद्धम्? भरतशत्रुघ्नयोः मातॄणां वा किम् अशुभम्? किं त्वया परुषम् उक्तम्?’ इति। कैकेयी सुनिर्लज्जा वदति यत् राजा न कुपितः, किन्तु त्वद्भयात् मनोगतं न वदति; वरं दत्त्वा गतजले सेतुं बन्धितुम् इच्छति इव पश्चात्तप्यते; सत्यं धर्ममूलम्, तत् न त्यक्तव्यम्। प्रतिज्ञां गृहीत्वा एव सा वृत्तान्तं वक्तुम् इच्छति; रामः च ‘वह्नौ पतेयम्, विषं भक्षयेयम्, अर्णवे पतेयम्; रामो द्विर्नाभिभाषते’ इति प्रतिजानाति। ततः सा देवासुरयुद्धे लब्धौ द्वौ वरौ प्रकटयति — भरतस्य अभिषेकः, रामस्य च चतुर्दशवर्षपर्यन्तं दण्डकारण्यवासः। परुषवचनैः अपि रामः न व्यथते; राजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः प्रविव्यथे।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१रामः विषण्णं पितरं पश्यति

१स ददर्शासने रामो विषण्णं पितरं शुभे।
कैकेय्या सहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता॥
Rāma saw his father seated on a handsome seat, dejected and wretched, with Kaikeyī beside him and his face all dried up.

२स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत्।
ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः॥
He first bowed humbly at his father's feet, and then, very carefully, he saluted the feet of Kaikeyī.

३रामेत्युक्त्वा तु वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः।
शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम्॥
The king, wretched, said only the word ‘Rāma’; his eyes were brimming with tears, and he could neither look at his son nor speak to him.

४तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्।
रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्॥
Seeing that dreadful look on the king's face, a thing he had never seen before, Rāma too was seized with fear, as a man is who has trodden on a snake.

पिछले सर्ग में राम अन्तःपुर के भीतरी भाग में प्रविष्ट हुए थे; यह सर्ग उन्हीं के दर्शन से आरम्भ होता है, जो पूरे काण्ड का केन्द्र है। उन्होंने सुन्दर आसन पर कैकेयी के साथ बैठे, विषादग्रस्त, दीन और सूखते मुख वाले पिता को देखा। विनयपूर्वक उन्होंने पहले पिता के चरणों में प्रणाम किया, फिर एकाग्र होकर कैकेयी के चरणों की वन्दना की। दशरथ तो ‘राम!’ यह एक ही शब्द कहकर, आँसुओं से भरे नेत्रों वाले, दीन होकर न देख सके, न बोल सके। कवि यहाँ एक ही पद से राजा की अवस्था का चित्रण कर देते हैं — जिनका कण्ठ पुत्र का नाम लेते ही रुँध जाता है। राजा का वह अभूतपूर्व, भयावह रूप देखकर राम भी भयभीत हो गए, जैसे कोई पैर से साँप को छूकर भयभीत हो जाए। यह उपमा मार्मिक है — भय शत्रु को देखकर नहीं, बल्कि पिता का मुख देखकर ही उत्पन्न हुआ है। जो रण में नहीं डरते, वे पिता के मौन से काँप उठते हैं; इससे कवि पुत्र के स्नेह को पराक्रम से भी अधिक बलवान दिखाते हैं। ‘सूखते मुख वाले’ यह एक शारीरिक लक्षण ही पूरे मानसिक विनाश का साक्षी बन जाता है।

In the last sarga Rāma had entered the private apartments, and this sarga, the centre of the whole kāṇḍa, opens with what he saw there. He found his father seated on a handsome seat, dejected and wretched, with Kaikeyī beside him and his face all dried up — a single bodily sign that bore witness to the ruin within. Humbly he first bowed at his father's feet, and then, with great care, saluted the feet of Kaikeyī. The king, wretched, said only the one word "Rāma"; his eyes brimmed with tears, and he could neither look at his son nor speak to him. With that one word the poet paints the king's state: his throat closed at the very name of his son. Seeing on the king's face that dreadful look he had never seen before, Rāma too was seized with fear, like a man who has trodden on a snake. The image is poignant: his fear came not from the sight of an enemy but from the sight of his father's face; the man who did not fear battle trembled at his father's silence, and so the poet shows a son's love to be stronger even than his valour.

त्रुटि बताएँ

२राज्ञः दशायाः वर्णनम्

५इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसंतापकर्शितम्।
निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्॥
The great king's senses had lost all their cheer; he was worn down by grief and pain, he was sighing, and his mind was distressed and confused.

६ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।
उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा॥
He was like the unshakeable, garlanded ocean whipped into waves, like the sun in eclipse, like a sage who has told a lie.

७अचिन्त्यकल्पं नृपतेस्तं शोकमुपधारयन्।
बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि॥
Taking in his father's grief, which passed all imagining, Rāma grew more agitated still, like the sea at the full moon.

उन्होंने महाराज को देखा — जिनकी इन्द्रियाँ हर्ष-रहित थीं, जो शोक और सन्ताप से दुबले हो गए थे, लम्बी साँसें ले रहे थे, और जिनका चित्त व्यथित और व्याकुल था। कवि तीन उपमाएँ प्रयुक्त करते हैं — लहरों की माला वाले अक्षोभ्य समुद्र के क्षुब्ध होने की भाँति, ग्रहण-ग्रस्त सूर्य की भाँति, और असत्य बोल चुके ऋषि की भाँति। पहली उपमा से स्वभाव से अक्षोभ्य का क्षुब्ध होना सूचित होता है, दूसरी से तेजस्वी के तेज की हानि, और तीसरी से सत्यनिष्ठ के सत्य-भंग से उत्पन्न ग्लानि — यह तीसरी ही वास्तव में दशरथ की स्थिति का अक्षरशः वर्णन करती है, क्योंकि वे वरदान से बँधे हैं और अपने को सत्य से गिरा हुआ-सा मानते हैं। पिता के उस अचिन्त्य शोक को समझकर राम पर्व के दिन के समुद्र की भाँति और भी अधिक उद्विग्न हो उठे। कवि दिखाते हैं कि पुत्र का क्षोभ भी पिता के क्षोभ से ही जागा है। ‘पर्व के दिन का समुद्र’ यह उपमा विशेष रूप से रखी गई है — पाँचवें श्लोक में राजा क्षुब्ध समुद्र के समान कहे गए हैं, और सातवें में राम; एक ही उपमा से पिता और पुत्र की एकात्मता सूचित की गई है।

He saw the great king joyless in every sense, worn down by grief and pain, sighing, his mind distressed and confused. The poet uses three images: he was like the unshakeable ocean whipped into waves, like the sun in eclipse, like a sage who has told a lie. The first shows the one who is by nature unshakeable now shaken, the second the radiant one losing his radiance, and the third the shame of one devoted to truth who has broken it — and this last describes Daśaratha's state exactly, for bound by the boon he felt himself fallen from truth. Taking in his father's grief, which passed all imagining, Rāma grew more agitated still, like the sea at the full moon. The son's agitation was kindled by the father's, and since the king too was likened to the troubled sea, the same image makes father and son one.

त्रुटि बताएँ

३रामस्य चिन्ता, कैकेयीं प्रति प्रश्नः

८चिन्तयामास चतुरो रामः पितृहिते रतः।
किंस्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति॥
Devoted to his father's welfare, and shrewd, Rāma thought: ‘Why is it that the king does not greet me today?

९अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति।
तस्य मामद्य सम्प्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते॥
On other days my father is pleased at the sight of me even when he is angry. What distress comes over him today when he looks at me?’

१०स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः।
कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत्॥
Wretched, as it were, and stricken with grief, the light gone from his face, Rāma saluted Kaikeyī and then spoke:

पिता के हित में लगे रहने वाले चतुर राम सोचने लगे — ‘आज ही महाराज मेरा अभिनन्दन क्यों नहीं कर रहे हैं? और दिनों तो पिता क्रुद्ध होने पर भी मुझे देखकर प्रसन्न हो जाते हैं; आज मुझे देखकर उन्हें कौन-सा कष्ट हो रहा है?’ यहाँ राम का वात्सल्य प्रकट होता है — वे अपने अभिषेक को याद नहीं करते, बल्कि पिता के क्लेश की ही चिन्ता करते हैं। फिर दीन-से, शोक से पीड़ित, विषाद से फीकी मुख-कान्ति वाले उन्होंने कैकेयी को प्रणाम करके ही यह वचन कहा। ‘प्रणाम करके ही’ इस पद से कवि सूचित करते हैं कि प्रश्न करने से पहले भी राम विनय नहीं छोड़ते; जिनसे वे पूछने जा रहे हैं, उन्हीं के चरणों की पहले वन्दना करते हैं। यही मर्यादा इस सर्ग के अन्त में उनकी अविचल स्थिरता का मूल बनेगी। ‘चतुर’ यह विशेषण भी सार्थक है — राम अनुमान से ही जान जाते हैं कि कुछ असामान्य घटित हुआ है, फिर भी वे आक्षेप नहीं करते, बल्कि प्रश्न के द्वारा ही सत्य की खोज करते हैं।

Devoted to his father's good and quick to understand, Rāma thought: "Why does the king not greet me today? On other days, even when he is angry, my father softens at the sight of me. What distress comes over him now as he looks at me?" His tenderness shows here: he does not think of his own consecration but only of his father's pain. He saw that something unusual had happened, yet he did not accuse anyone but sought the truth by asking. Then, as if wretched himself and stricken with grief, the light gone from his face, he saluted Kaikeyī and spoke to her — even before questioning her he did not abandon courtesy, bowing first at the feet of the very one he meant to ask, and this propriety will be the root of his unshaken steadiness at the end of the sarga.

त्रुटि बताएँ

४रामस्य प्रश्नाः — ‘किं मया अपराद्धम्’

११कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्येन मे पिता।
कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वमेवैनं प्रसादय॥
‘Have I unknowingly done some wrong that has made my father angry with me? Tell me that, and do you yourself win him over.

१२अप्रसन्नमनाः किं नु सदा मां प्रति वत्सलः।
विषण्णवदनो दीनः नहि मां प्रति भाषते॥
He was always affectionate towards me; why is his mind out of sorts now? He looks dejected and wretched and will not speak to me.

१३शारीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते।
संतापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम्॥
Is some pain of the body or of the mind troubling him, some fever or torment? For happiness is never easy to keep.

उन्होंने पूछा — ‘कहीं अनजाने में मुझसे कोई अपराध तो नहीं हो गया, जिससे मेरे पिता कुपित हैं? वह मुझे बताइए, और आप ही इन्हें प्रसन्न कीजिए। ये सदा मुझ पर स्नेह रखते थे; आज तो अप्रसन्न मन से, विषादग्रस्त मुख और दीन होकर मुझसे बोलते नहीं। कहीं इन्हें कोई शारीरिक या मानसिक सन्ताप या पीड़ा तो नहीं सता रही? सुख सदा ही दुर्लभ है।’ यहाँ राम पहले अपने ही दोष की आशंका करते हैं, किसी दूसरे की नहीं — यही सज्जनों की रीति है। ‘आप ही इन्हें प्रसन्न कीजिए’ इस वचन से वे राजा पर कैकेयी के प्रभाव को जानते हैं, और उन्हें मध्यस्थ मानकर प्रार्थना करते हैं; यही उनके विश्वास का परिमाण है, जो तुरन्त ही टूटने वाला है। ‘सुख सदा ही दुर्लभ है’ राम का यह सामान्य वचन पूरे काण्ड का सूत्र-सा प्रतीत होता है — जो सुख आज पूर्ण-सा था, वही कुछ ही क्षणों बाद नष्ट होने वाला है।

He asked: "Have I unknowingly done something wrong that has made my father angry with me? Tell me, and please win him over yourself. He has always been affectionate to me; why is he so out of sorts now, looking dejected and wretched and not speaking to me? Is some pain of body or of mind troubling him, some fever or torment? For happiness is always hard to keep." Rāma suspects his own fault first, not another's, which is the way of the good. By asking Kaikeyī to win the king over, he shows he knows her influence on the king and trusts her as a go-between — a measure of his trust that will be shattered in a moment. And his saying that happiness is hard to keep reads like the thread of the whole kāṇḍa: the happiness that seemed complete today will vanish within the hour.

त्रुटि बताएँ

५बन्धूनां क्षेमचिन्ता, पितृदैवतत्वम्

१४कच्चिन्न किंचिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने।
शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातृणां वा ममाशुभम्॥
Has some misfortune of mine touched the handsome young Bharata, or mighty Śatrughna, or my mothers?

१५अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः।
मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे॥
If I had failed to please the great king, or had disobeyed my father's word, I would not wish to live even for a moment while the king was angry.

१६यतोमूलं नरः पश्येत्प्रादुर्भावमिहात्मनः।
कथं तस्मिन्न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते॥
When a man can see before him the very source from which he came into being, how should he not behave rightly towards that visible deity?

वे फिर पूछते हैं — ‘कहीं प्रियदर्शन कुमार भरत, महाबली शत्रुघ्न, या मेरी माताओं के साथ कुछ अशुभ तो नहीं हुआ? महाराज को असन्तुष्ट करके, या पिता का वचन न मानकर, राजा के कुपित रहते मैं एक मुहूर्त भी जीना नहीं चाहूँगा। जिस मूल से मनुष्य इस संसार में अपना जन्म देखता है, उस प्रत्यक्ष देवता के रहते वह उनके अनुसार कैसे न चले?’ इन तीन श्लोकों में राम की धर्म-दृष्टि सम्पूर्ण रूप से निबद्ध है — वे भरत, शत्रुघ्न और माताओं के कुशल की चिन्ता अपने से पहले करते हैं, पिता के क्रोध में जीवन ही नहीं चाहते, और पिता को प्रत्यक्ष देवता मानते हैं। जो ऐसा कहता है, वह वनवास की आज्ञा सुनकर भी विचलित नहीं होगा — कवि राम के उत्तर को उनके ही पहले के वचनों से पहले ही सिद्ध कर देते हैं। यही वाल्मीकि की रचना-रीति है — पात्र का निर्णय आकस्मिक नहीं होता, बल्कि उसके अपने ही पहले कहे वचनों से अनिवार्य बना दिया जाता है।

He asked again: "Has some misfortune befallen handsome young Bharata, or mighty Śatrughna, or my mothers? If I had failed to please the great king or disobeyed my father's word, I would not wish to live for a moment while the king was angry. When a man sees before him the very source of his own being, how should he not serve that visible god?" These three verses contain Rāma's whole view of dharma: he thinks of the welfare of Bharata, Śatrughna and his mothers before his own, does not wish to live under his father's displeasure, and regards his father as a god in visible form. One who speaks like this will not waver even on hearing the order of exile; the poet makes Rāma's answer certain beforehand through his own earlier words, so that a character's decision is never sudden but made inevitable by what he has already said.

त्रुटि बताएँ

६रामस्य अन्तिमः प्रश्नः, कैकेय्याः प्रत्युत्तरम्

१७कच्चित्ते परुषं किंचिदभिमानात्पिता मम।
उक्तो भवत्या रोषेण येनास्य लुलितं मनः॥
Have you, out of pride or anger, said something harsh to my father, so that his mind has been shaken?

१८एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः।
किंनिमित्तमपूर्वोऽयं विकारो मनुजाधिपे॥
Tell me this, my lady; I ask you for the truth. What has caused this change in the lord of men, such as was never seen before?’

१९एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना।
उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः॥
So addressed by the great-souled Rāghava, Kaikeyī, wholly without shame, spoke these bold words that served her own interest:

२०न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किंचन।
किंचिन्मनोगतं त्वस्य त्वद्भयान्नानुभाषते॥
‘The king is not angry, Rāma, nor is any misfortune upon him. There is something on his mind, but out of fear of you he will not say it.

‘कहीं आपने अभिमान या रोष से मेरे पिता से कोई कठोर बात तो नहीं कह दी, जिससे इनका मन विचलित हो गया है? हे देवि, मैं सच-सच पूछ रहा हूँ, मुझे यह बताइए — किस कारण महाराज में यह अभूतपूर्व विकार उत्पन्न हुआ है?’ महात्मा राघव के ऐसा कहने पर अत्यन्त निर्लज्ज कैकेयी ने धृष्टता-भरा, अपने ही हित का वचन कहा — ‘हे राम, राजा न कुपित हैं, न इन्हें कोई कष्ट है; किन्तु इनके मन में कुछ बात है, जिसे ये तुम्हारे भय से नहीं कह रहे हैं।’ ‘सुनिर्लज्जा’ (अत्यन्त निर्लज्ज), ‘धृष्टम्’ (धृष्टता-भरा), ‘आत्महितम्’ (अपने हित का) — इन तीन पदों से कवि स्पष्ट निर्णय देते हैं कि यह वचन न धर्मसम्मत है, न राजा के हित में, बल्कि बोलने वाली के ही स्वार्थ को साधने वाला है। ‘त्वद्भयात्’ (तुम्हारे भय से) यह पद भी मार्मिक है — पिता पुत्र से डरें, यही उलटफेर की पराकाष्ठा है; वास्तव में राजा पुत्र से नहीं डरते, बल्कि अपने ही वचन से लज्जित हैं। किन्तु कैकेयी उसे भय बताकर राजा की दुर्बलता को ही अपना अस्त्र बना लेती हैं।

"Or have you, out of pride or anger, said something harsh to my father that has shaken his mind? Tell me this, my lady; I ask you for the truth. What has caused this change in the lord of men, which was never seen before?" So addressed by the great-souled Rāghava, Kaikeyī, utterly shameless, spoke bold words that served only herself — with those three words the poet gives his verdict that her speech was neither righteous nor for the king's good. "The king is not angry, Rāma, and no misfortune has befallen him. There is something on his mind, but out of fear of you he will not say it." That a father should fear his son is the height of inversion; in truth the king did not fear his son but was ashamed of his own promise, and by calling it fear Kaikeyī turns the king's weakness into her own weapon.

त्रुटि बताएँ

७‘गतजले सेतुबन्धनम्’ — कैकेय्याः आक्षेपः

२१प्रियं त्वामप्रियं वक्तुं वाणी नास्य प्रवर्तते।
तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेनाश्रुतं मम॥
You are dear to him, and his voice will not bring itself to say anything unwelcome to you. But what he promised in my presence, that you must certainly do.

२२एष मह्यं वरं दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च।
स पश्चात्तप्यते राजा यथान्यः प्राकृतस्तथा॥
He granted me a boon long ago, after honouring me; and now he repents of it like any common man.

२३अतिसृज्य ददानीति वरं मम विशाम्पतिः।
स निरर्थं गतजले सेतुं बन्धितुमिच्छति॥
Having conceded it and said “I give,” this lord of the people now wants to dam a river after the water has run off — and that is useless.

२४धर्ममूलमिदं राम विदितं च सतामपि।
तत्सत्यं न त्यजेद्राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा॥
Truth is the root of righteousness, Rāma; good men know it too. Let the king not abandon that truth, however angry he may be on your account.

वे कहती हैं — ‘तुम इन्हें प्रिय हो; तुमसे अप्रिय बात कहने के लिए इनकी वाणी नहीं चलती। किन्तु इन्होंने मेरे सामने जो प्रतिज्ञा की है, वह तुम्हें अवश्य पूरी करनी चाहिए। इन्होंने पहले मेरा सम्मान करके मुझे वर दिया, और अब किसी साधारण मनुष्य की भाँति पछता रहे हैं। ‘देता हूँ’ कहकर वर दे चुकने के बाद ये प्रजापालक अब पानी निकल जाने पर बाँध बाँधना चाहते हैं — वह निरर्थक है। हे राम, यह सत्य धर्म का मूल है, और सज्जनों को ज्ञात है; उस सत्य को राजा तुम्हारे कारण कुपित होकर भी न छोड़ें।’ ‘पानी निकल जाने पर बाँध बाँधना’ यह दृष्टान्त अत्यन्त तीखा है — वर दिया जा चुका, अवसर बीत गया; अब पछताने से कुछ सिद्ध नहीं होता। कैकेयी धर्मशास्त्र के ही वचनों से राम को बाँधती हैं, जिससे वे उत्तर न दे सकें; यही उनकी वाक्-चतुराई की क्रूरता है। वे स्वयं याचना नहीं करतीं, बल्कि राजा के सत्य की रक्षा को ही राम का कर्तव्य बनाकर रख देती हैं; इस प्रकार याचना करने वाली न्यायाधीश-सी प्रतीत होती है।

"You are dear to him, and his voice cannot bring itself to say anything unwelcome to you. But what he promised in my presence you must certainly carry out. Long ago he honoured me and granted me a boon, and now he regrets it like any common man. Having granted it and said 'I give it', the lord of the people now wants to build a dam after the water has gone — and that is useless. Truth is the root of dharma, Rāma, as good men know. The king must not abandon that truth, however angry he may be on your account." The image of the dam after the water has gone is sharp: the boon has been given, the moment has passed, and regret can achieve nothing now. Kaikeyī binds Rāma with the very words of dharma, so that he cannot answer back — the cruelty of her skill with words. She does not ask for herself but makes the keeping of the king's truth Rāma's duty, so that her demand appears as a claim of justice.

त्रुटि बताएँ

८प्रतिज्ञायाचनम्

२५यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाशुभम्।
करिष्यसि ततः सर्वमाख्यास्यामि पुनस्त्वहम्॥
If the king is going to say something, whether good or bad — will you do it? Then I shall tell you everything.

२६यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते।
ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति॥
If what the king has said to you is not to come to nothing, then I shall speak; but he himself will not say it to you.’

२७एतत्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम्।
उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृपसंनिधौ॥
Hearing these words spoken by Kaikeyī, Rāma was pained, and in the king's very presence he said to that lady:

वे फिर कहती हैं — ‘यदि राजा जो कुछ भी कहें — शुभ हो या अशुभ — उसे तुम करोगे, तो मैं फिर सब कुछ बता दूँगी। यदि राजा का कहा तुम्हारे द्वारा व्यर्थ नहीं किया जाएगा, तभी मैं कहूँगी; ये स्वयं तो तुमसे नहीं कहेंगे।’ कैकेयी का कहा हुआ यह वचन सुनकर व्यथित राम ने राजा के सामने ही उस देवी से कहा। यहाँ देखने योग्य है कि वे पहले प्रतिज्ञा लेती हैं, उसके बाद ही वृत्तान्त बताती हैं — यही उनकी पहले से सोची हुई युक्ति है; जिसने प्रतिज्ञा कर ली, वह बाद में पीछे नहीं हट सकता। ‘नृपसंनिधौ’ (राजा के सामने) इस पद से कवि सूचित करते हैं कि राम की प्रतिज्ञा पिता के प्रत्यक्ष ही की गई, अतः वह दुगुना बन्धन है। ‘व्यथितः’ (व्यथित) — राम का यही एक विशेषण है; वे व्यथित होते हैं, किन्तु क्रुद्ध नहीं होते, न प्रतिकार का यत्न करते हैं।

"If you will do whatever the king says, good or bad, then I will tell you everything. If what the king has said to you is not to come to nothing, then I will speak; he himself will not say it to you." Notice that she first secures his promise and only then tells him the matter — her long-planned device, for one who has promised cannot draw back afterwards. Hearing Kaikeyī's words, Rāma was pained, and in the king's very presence he answered her; made before his father, his promise was a double bond. The only word the poet uses of him is "pained": he suffers, but he does not grow angry or try to resist.

त्रुटि बताएँ

९रामस्य प्रतिज्ञा — ‘रामो द्विर्नाभिभाषते’

२८अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः।
अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके॥
‘Oh, shame! You should not say such a thing to me, my lady. At the king's word I would throw myself into fire;

२९भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं पतेयमपि चार्णवे।
नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च॥
I would swallow deadly poison, or fall into the sea, if I were charged with it by my elder, my father, the king, who wishes me well.

३०तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम्।
करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते॥
So tell me, my lady, the word that the king desires. I shall do it, and I give my promise — Rāma does not speak twice.’

३१तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम्।
उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम्॥
To Rāma, straightforward and truthful as he was, the ignoble Kaikeyī then spoke words of the utmost cruelty:

राम बोले — ‘अहो, धिक्कार है! हे देवि, आपको मुझसे ऐसी बात नहीं कहनी चाहिए। मैं तो राजा के कहने पर आग में भी कूद सकता हूँ, तीक्ष्ण विष भी खा सकता हूँ, समुद्र में भी गिर सकता हूँ। गुरु, पिता, राजा और हितैषी के द्वारा आज्ञा दिए जाने पर मैं क्या नहीं करूँगा? इसलिए हे देवि, राजा जो चाहते हैं, वह बात कहिए; मैं करूँगा, और प्रतिज्ञा करता हूँ — राम दो बार नहीं बोलता।’ ‘रामो द्विर्नाभिभाषते’ (राम दो बार नहीं बोलता) यह वाक्य पूरे रामायण का मूल-मन्त्र-सा है; एक बार कहकर उस पर अटल रहना ही राम का लक्षण है। तब उन सरलता से युक्त, सत्यवादी राम से अनार्य कैकेयी ने अत्यन्त भयानक वचन कहा। ‘आर्जवसमायुक्तम्’ (सरलता से युक्त) और ‘अनार्या’ (अनार्य) — इन दो पदों को पास-पास रखकर कवि एक ही श्लोक में दो स्वभावों का विरोध स्थापित कर देते हैं। सरल और सत्यवादी पुरुष, और अनार्य तथा क्रूर बोलने वाली नारी — यही द्वन्द्व पूरे अयोध्याकाण्ड की कथा का बीज है।

Rāma said: "Oh, shame! You should not say such a thing to me, my lady. At the king's word I would throw myself into fire, swallow deadly poison, or leap into the sea. When I am commanded by my elder, my father, the king, who wishes me well, what would I not do? So tell me, my lady, what the king wishes. I will do it; I promise — Rāma does not speak twice." That sentence, "Rāma does not speak twice", is like the root formula of the whole Rāmāyaṇa: to keep one word is Rāma's very mark. Then to Rāma, so upright and truthful, the ignoble Kaikeyī spoke words of the utmost cruelty. By setting "upright" and "ignoble" side by side the poet places two opposite natures in one verse — a straight and truthful man and a harsh-tongued, ignoble woman — and this opposition is the seed of the whole Ayodhyā Kāṇḍa.

त्रुटि बताएँ

१०वरद्वयस्य कथनम्

३२पुरा देवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव।
रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे॥
‘Long ago, Rāghava, in the war between gods and demons, your father, pierced with darts in that great battle, was saved by me and granted me two boons.

३३तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम्।
गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव॥
With them I have asked the king for the consecration of Bharata, and for your going away to the Daṇḍaka forest this very day.

३४यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि।
आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु॥
If you wish to make your father true to his promise, and yourself true as well, best of men, then hear these words of mine.

३५संनिदेशे पितुस्तिष्ठ यथानेन प्रतिश्रुतम्।
त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च॥
Abide by your father's command. As he has promised, so must you enter the forest for nine years and five.

३६भरतश्चाभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम्।
त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव॥
And let Bharata be consecrated here with all the very materials that the king has prepared for your consecration, Rāghava.

वे बोलीं — ‘हे राघव, पहले देवासुर-संग्राम के महायुद्ध में बाणों से घायल तुम्हारे पिता ने, जिनकी मैंने रक्षा की थी, मुझे दो वर दिए थे। उनमें से मैंने राजा से माँगा है — भरत का अभिषेक, और आज ही तुम्हारा दण्डकारण्य जाना। हे नरश्रेष्ठ, यदि तुम अपने पिता को और अपने को सत्यप्रतिज्ञ बनाना चाहते हो, तो मेरी यह बात सुनो। पिता की आज्ञा में रहो; जैसी इन्होंने प्रतिज्ञा की है, उसके अनुसार तुम्हें नौ और पाँच — चौदह — वर्ष के लिए वन में प्रवेश करना होगा। राजा ने तुम्हारे लिए जो यह अभिषेक की व्यवस्था की है, उसी सारी सामग्री से यहाँ भरत का अभिषेक हो।’ इस प्रकार दो वरों से वे एक ही प्रहार में राम का राज्य छीन लेती हैं और उन्हें वनवास दे देती हैं। ‘नव वर्षाणि पञ्च च’ (नौ और पाँच वर्ष) यह गिनती की विचित्र रीति है — ‘चौदह’ नहीं कहतीं, बल्कि तोड़कर कहती हैं; इससे कवि उनकी क्रूर स्पष्टता को ही सूचित करते हैं; और सैंतीसवें श्लोक में फिर ‘सप्त सप्त च’ (सात और सात) कहा गया है। गिनती को दो-तीन बार दोहराकर वे वनवास की लम्बाई को ही राम के मन में दृढ़ कर देना चाहती हैं।

She said: "Long ago, Rāghava, in the great war of the gods and demons, your father, pierced by darts, was saved by me and gave me two boons. With them I have asked the king for Bharata's consecration and for your departure to the Daṇḍaka forest this very day. If you wish to keep your father true to his promise, and yourself true as well, best of men, then listen to me. Obey your father's command: as he has promised, you must go into the forest for nine years and five. And let Bharata be consecrated here with all the things the king has prepared for your consecration, Rāghava." So with two boons and a single blow she takes the kingdom from Rāma and gives him exile. She does not say "fourteen" but divides the number, "nine and five", and soon again "twice seven"; repeating the count this way, she means to fix the length of the exile firmly in Rāma's mind, which shows her cruel plainness.

त्रुटि बताएँ

११वनवासाज्ञायाः समापनम्, राज्ञः व्यथा

३७सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः।
अभिषेकमिदं त्यक्त्वा जटाचीरधरो भव॥
For twice seven years you are to live in the Daṇḍaka forest; give up this consecration and go with matted hair and bark garments.

३८भरतः कोसलपतेः प्रशास्तु वसुधामिमाम्।
नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथसंकुलाम्॥
Let Bharata rule this land of the lord of Kosala, strewn with gems of every kind and thronged with horses and chariots.

३९एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः।
शोकैः संक्लिष्टवदनो न शक्नोति निरीक्षितुम्॥
It is for this that the lord of men is drowned in pity and cannot bring himself to look at you, his face drawn with grief.

४०एतत्कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन।
सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम्॥
Carry out the king's word, Rāghava, and by your great truthfulness save the lord of men.’

४१इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यां न चैव रामः प्रविवेश शोकम्।
प्रविव्यथे चापि महानुभावो राजा च पुत्रव्यसनाभितप्तः॥
Though she spoke so harshly, Rāma gave no place to grief; but the noble king was stricken, burning with the coming loss of his son.

‘सात और सात — चौदह — वर्ष तक दण्डकारण्य में रहते हुए, इस अभिषेक को त्यागकर, जटा और चीर धारण करो। अनेक रत्नों से भरी, घोड़ों और रथों से युक्त कोसलराज की इस पृथ्वी पर भरत शासन करें। इसी करुणा में डूबे हुए ये नरेन्द्र, शोक से क्लिष्ट मुख वाले होकर, तुम्हें देख भी नहीं पा रहे हैं। हे रघुनन्दन, नरेन्द्र का यह वचन पूरा करो; और राम, अपने महान सत्य से नरेश्वर का उद्धार करो।’ उनके इस प्रकार कठोर बोलने पर भी राम शोक में नहीं डूबे; किन्तु महानुभाव राजा पुत्र की विपत्ति से सन्तप्त होकर अत्यन्त व्यथित हो उठे। इसी विरोध के साथ सर्ग समाप्त होता है — जो वाणी पुत्र को व्यथित नहीं करती, वही पिता को मूर्च्छित कर देती है। उन्नीसवें सर्ग में हम राम का उत्तर सुनेंगे; समीक्षित संस्करण में तो यह प्रचलित (वल्गेट) पाठ का सर्ग उन्नीसवें के साथ मिलकर 2.016 नाम का एक ही सर्ग है। ‘तारयस्व नरेश्वरम्’ (नरेश्वर का उद्धार करो) — कैकेयी का यह अन्तिम पद विशेष रूप से स्मरणीय है; वे कहती हैं कि पुत्र पिता का उद्धार करे, किन्तु जिनका उद्धार होना है, वे उन्हीं के वचन से डुबोए गए हैं।

"For twice seven years you are to live in the Daṇḍaka forest; give up this consecration and go with matted hair and bark garments. Let Bharata rule this land of the lord of Kosala, strewn with every kind of jewel and thronged with horses and chariots. It is for this that the king is overwhelmed with pity and, his face drawn with grief, cannot bring himself to look at you. Carry out the king's word, Rāghava, and by your great truthfulness save the lord of men." Her last words, "save the king", are especially to be remembered: she tells the son to save the father, yet the one to be saved is being drowned by her own words. Though she spoke so harshly, Rāma did not give way to grief; but the noble king was stricken, burning at the thought of losing his son. The sarga ends on this contrast: the words that do not shake the son send the father into anguish. In the next sarga we shall hear Rāma's reply.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३० पदानि
विषण्ण १८.१ खिन्नम्, विषादमग्नम्। समीक्षितसंस्करणे अत्र ‘निषण्णम्’ (उपविष्टम्) इति पाठः
सन्धिः
वि + सण्ण → विषण्ण — षत्वसन्धिः (इण्कोः; वि-उपसर्गस्य इकारात् परं सदेः सकारस्य षकारः), ततः सद् धातोः क्तप्रत्यये नत्वम्
समासः
समासः नास्ति — वि पूर्वकात् सद् धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पितरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
बाष्पपर्याकुलेक्षण १८.३ यस्य नेत्रे अश्रुभिः व्याकुले, अश्रुपूर्णनयनः
सन्धिः
पर्याकुल + ईक्षणः → पर्याकुलेक्षणः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए); परि + आकुल → पर्याकुल इत्यत्र यण्सन्धिः (इ + आ = य्)
समासः
बाष्पेण पर्याकुले ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (दशरथस्य विशेषणम्)
नाभिभाषितुम् १८.३ सम्भाषितुम् अपि न (शशाक)
सन्धिः
न + अभिभाषितुम् → नाभिभाषितुम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — नञ् पृथक्, ‘अभिभाषितुम्’ इति अभि पूर्वकात् भाष् धातोः तुमुन्नन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्, ‘शशाक’ इत्यनेन योगे)
भयावह १८.४ भयंकरम्, भयजनकम्
सन्धिः
भय + आवहम् → भयावहम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
भयम् आवहति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रूपम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्पृष्ट्वेव १८.४ स्पृष्ट्वा इव — ‘पदा पन्नगं स्पृष्ट्वा इव’ इति उपमानम्
सन्धिः
स्पृष्ट्वा + इव → स्पृष्ट्वेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति — स्पृश् धातोः क्त्वान्तम्, ‘इव’ इति निपातेन संहितम्
विभक्तिः
अव्ययम् (क्त्वान्तम्)
व्यथिताकुलचेतस् १८.५ यस्य चित्तं व्यथितम् आकुलं च
सन्धिः
व्यथित + आकुल → व्यथिताकुल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
व्यथितम् आकुलं च चेतः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘महाराजम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
उक्तानृत १८.६ यः असत्यम् उक्तवान्, तादृशम् (ऋषिम्)
सन्धिः
उक्त + अनृतम् → उक्तानृतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); न + ऋत → अनृत इत्यत्र नञः अकारादेशः
समासः
उक्तम् अनृतं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ऋषिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अचिन्त्यकल्प १८.७ चिन्तयितुम् अशक्यम्, कल्पनातीतम्
सन्धिः
न + चिन्त्य → अचिन्त्य — नञः अकारादेशः
समासः
अचिन्त्येन कल्पः (तुल्यः) — तृतीयातत्पुरुषः; कल्पप् इति ईषदसमाप्तौ प्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शोकम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रत्यभिनन्दति १८.८ प्रत्युत्तरेण अभिनन्दति, सत्कृत्य सम्भाषते
सन्धिः
प्रति + अभिनन्दति → प्रत्यभिनन्दति — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
समासः नास्ति — प्रति-अभि पूर्वकात् नन्द् धातोः लट्रूपम्
विभक्तिः
तिङन्तम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सम्प्रेक्ष्य १८.९ सम्यक् दृष्ट्वा
सन्धिः
प्र + ईक्ष्य → प्रेक्ष्य — गुणसन्धिः (अ + ई = ए); सम् + प्रेक्ष्य इत्यत्र मकारस्य परसवर्णः
समासः
समासः नास्ति — सम्-प्र पूर्वकात् ईक्ष् धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
विषण्णवदनद्युति १८.१० यस्य मुखकान्तिः म्लाना जाता
सन्धिः
वदन + द्युतिः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘विषण्ण’ इत्यत्र तु वि + सद् → विषण्ण इति षत्वनत्वे
समासः
विषण्णा वदनस्य द्युतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः (षष्ठीतत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
ममाचक्ष्व १८.११ मह्यं कथय
सन्धिः
मम + आचक्ष्व → ममाचक्ष्व — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘मम’ इति षष्ठ्यन्तम्, ‘आचक्ष्व’ इति आ पूर्वकात् चक्ष् धातोः लोट्
विभक्तिः
‘मम’ षष्ठी एकवचनम्; ‘आचक्ष्व’ लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
त्वमेवैनम् १८.११ त्वम् एव एनं (राजानम्) — ‘त्वम् एव एनं प्रसादय’ इति
सन्धिः
त्वम् + एव → त्वमेव (मकारस्य स्वरे योगः); एव + एनम् → एवैनम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)। अत्र बाह्यसन्धिः एव उल्लिखितः, यतः त्रयाणां पदानां संहितया पदविभागः दुर्बोधः जातः
समासः
समासः नास्ति — त्रीणि पृथक् पदानि
विभक्तिः
‘त्वम्’ प्रथमा एकवचनम्; ‘एनम्’ द्वितीया एकवचनम्
अप्रसन्नमनाः १८.१२ यस्य चित्तं प्रसन्नं नास्ति
सन्धिः
न + प्रसन्न → अप्रसन्न — नञः अकारादेशः
समासः
अप्रसन्नं मनः यस्य सः — बहुव्रीहिः (मनस्-शब्दान्तः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (दशरथस्य विशेषणम्)
नेच्छेयम् १८.१५ न इच्छेयम्, न वाञ्छेयम्
सन्धिः
न + इच्छेयम् → नेच्छेयम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति — नञ् तथा इष् धातोः विधिलिङ्रूपम्
विभक्तिः
तिङन्तम् — विधिलिङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
यतोमूल १८.१६ यस्मात् मूलकारणात् — ‘यतोमूलं प्रादुर्भावं पश्येत्’ इति
सन्धिः
यतः + मूलम् → यतोमूलम् — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
यतः मूलं यस्य तत् — बहुव्रीहिः (अव्ययपूर्वपदः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रादुर्भावम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मनुजाधिप १८.१८ नराणां स्वामिनि, राजनि (दशरथे)
सन्धिः
मनुज + अधिपे → मनुजाधिपे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मनुजानाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘मनोः जातः’ इति मनुज इति उपपदतत्पुरुषः अन्तर्गतः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
आत्महित १८.१९ स्वार्थसाधकम्, स्वकीयहितकरम् — न तु राज्ञः हितम्
सन्धिः
आत्म + हितम् → आत्महितम् — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे तु ‘धृष्टम् + आत्महितम्’ इति मकारस्य अनुस्वारलोपेन ‘धृष्टमात्महितम्’ इति संहितम्
समासः
आत्मनः हितम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
त्वद्भय १८.२० त्वत्तः भयेन, तव भयात्
सन्धिः
त्वत् + भयात् → त्वद्भयात् — जश्त्वसन्धिः (झलां जशोऽन्ते; तकारस्य दकारः)
समासः
त्वत्तः भयम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
वाशुभम् १८.२५ अमङ्गलम्, अप्रियम्
सन्धिः
वा + अशुभम् → वाशुभम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)। अत्र सन्धिः एव पाठस्य दुर्बोधताया हेतुः, यतः मुद्रणे अवग्रहः न स्थापितः; ‘शुभं वा यदि वा अशुभम्’ इति पदविभागः
समासः
न शुभम् इति अशुभम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘तत्’ इत्यस्य विधेयम्)
समुदाहृत १८.२७ सम्यक् उक्तम्, उच्चारितम्
सन्धिः
सम् + उत् + आहृतम् → समुदाहृतम् — उत् + आहृत इत्यत्र तकारस्य दकारः (जश्त्वम्) सवर्णदीर्घश्च (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — सम्-उत्-आ पूर्वकात् हृ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वचनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
धिङ्नार्हसे १८.२८ धिक्! न अर्हसि (वक्तुम्) — ‘अहो धिक्, न अर्हसे देवि वक्तुम्’ इति
सन्धिः
धिक् + न → धिङ्न — ककारस्य अनुनासिके परे ङकारादेशः (यरोऽनुनासिके अनुनासिको वा); न + अर्हसे → नार्हसे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)। अत्र द्वौ सन्धी मिलित्वा पदविभागं गूढं कुरुतः, अतः सोऽयं विस्तरेण व्याख्यातः
समासः
समासः नास्ति — ‘धिक्’ इति निपातः, ‘न’ इति नञ्, ‘अर्हसे’ इति अर्ह् धातोः लट्
विभक्तिः
‘अर्हसे’ लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
चार्णव १८.२९ समुद्रे च — ‘पतेयम् अपि च अर्णवे’ इति
सन्धिः
च + अर्णवे → चार्णवे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘च’ इति निपातः; ‘अर्णवः’ इति अर्णांसि (जलानि) अस्य सन्ति इति
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
द्विर्नाभिभाषते १८.३० द्विः न वदति — एकवारम् उक्तं न पुनः अन्यथा करोति
सन्धिः
द्विः + न → द्विर्न — विसर्गस्य रेफादेशः (नकारे परे); न + अभिभाषते → नाभिभाषते — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — त्रीणि पृथक् पदानि संहितानि
विभक्तिः
‘अभिभाषते’ लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
अनार्या १८.३१ अश्रेष्ठा, अकुलीनवृत्तिः — कवेः स्पष्टः निर्णयः
सन्धिः
न + आर्या → अनार्या — नञः अकारादेशः, ततः सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
न आर्या इति — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (कैकेय्याः विशेषणम्)
चाद्यैव १८.३३ च अद्य एव — ‘तव च अद्य एव (गमनम्)’ इति
सन्धिः
च + अद्य → चाद्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अद्य + एव → अद्यैव — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति — त्रीणि निपातपदानि संहितानि
विभक्तिः
अव्ययानि
त्वयारण्य १८.३५ त्वया अरण्यं (प्रवेष्टव्यम्)
सन्धिः
त्वया + अरण्यम् → त्वयारण्यम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘त्वया’ इति तृतीयान्तम्, ‘अरण्यम्’ इति द्वितीयान्तम्
विभक्तिः
‘त्वया’ तृतीया एकवचनम् (कर्तरि); ‘अरण्यम्’ द्वितीया एकवचनम्
दण्डकारण्य १८.३७ दण्डकनामकं महारण्यम्, दक्षिणापथस्य वनम्
सन्धिः
दण्डक + अरण्यम् → दण्डकारण्यम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दण्डकस्य अरण्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘आश्रितः’ इत्यस्य कर्म)
नरेन्द्र १८.३९ नरश्रेष्ठः, राजा — दशरथः
सन्धिः
नर + इन्द्रः → नरेन्द्रः — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
नराणाम् इन्द्रः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पुत्रव्यसनाभितप्त १८.४१ पुत्रवियोगजनितेन दुःखेन संतप्तः
सन्धिः
व्यसन + अभितप्तः → व्यसनाभितप्तः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पुत्रव्यसनेन अभितप्तः — तृतीयातत्पुरुषः; ‘पुत्रस्य व्यसनम्’ इति षष्ठीतत्पुरुषः अन्तर्गतः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (राज्ञः विशेषणम्)