॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्ड · सर्ग 69

अरण्यकाण्ड — सर्ग 69

अयोमुखी का विरूपण और कबन्ध की भुजाओं में बन्धन

जटायु के संस्कार के बाद दक्षिण-पथ पर जाना, अयोमुखी के कान-नाक काटना, क्रौंचारण्य में कबन्ध का दर्शन, उसकी भुजाओं के पाश में बँधे दोनों भाइयों का विषाद, राम की स्थिर बुद्धि

अस्मिन् सर्गे जटायुषे उदकं दत्त्वा रामलक्ष्मणौ सीताम् अन्वेष्टुं पश्चिमां ततः दक्षिणां दिशं गच्छतः। जनस्थानात् त्रिक्रोशं गत्वा क्रौञ्चारण्यं विशतः, पुनः पूर्वेण गत्वा मतङ्गाश्रमस्य अन्तरे घोरं वनं प्राप्नुतः। तत्र पर्वतदर्याः अविदूरे अयोमुखी नाम विकराला राक्षसी लक्ष्मणं गृह्णाति; क्रुद्धः लक्ष्मणः खड्गेन तस्याः कर्णनासस्तनं छिनत्ति, सा च विक्रोशन्ती पलायते। अनन्तरं लक्ष्मणः अनिष्टनिमित्तानि सूचयति; महान् शब्दः श्रूयते; तौ च अशिरोग्रीवं उदरमुखं योजनबाहुं कबन्धं पश्यतः। सः उभौ भुजाभ्यां गृह्णाति। लक्ष्मणः विषण्णः सन् आत्मानं बलिं दातुम् इच्छति, रामः तु तं समाश्वासयति, कालस्य महिमानं च वर्णयन् स्वां मतिं स्थिरां करोति।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१जटायुसंस्कारानन्तरं दक्षिणापथे प्रस्थानम्

१कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा।
अवेक्षन्तौ वने सीतां जग्मतुः पश्चिमां दिशम्॥
Having thus offered the water for Jaṭāyus, the two Rāghavas set out, and looking for Sītā through the forest they went westward.

२तां दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ।
अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः॥
Then turning that way to the south, bearing arrows, bow and sword, the two Ikṣvākus came upon a path along which no one travels.

३गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम्।
आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम्॥
It was hemmed in on every side by thickets, by many trees and by creepers, hard to pass, dense and dreadful to look at.

४व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणां दिशम्।
सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ॥
Crossing it at speed and holding to the southern quarter, those two of great strength passed beyond that vast and terrible forest.

५ततः परं जनस्थानात्त्रिक्रोशं गम्य राघवौ।
क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ॥
Then, going three krośas beyond Janasthāna, the two Rāghavas of great vigour entered the dense wood called Krauñcāraṇya.

६नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः।
नानावर्णैः शुभैः पुष्पैर्मृगपक्षिगणैर्युतम्॥
It looked like a mass of many rain clouds and seemed joyful on every side, filled with bright flowers of many colours and with herds of beasts and flocks of birds.

७दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः।
तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणदुःखितौ॥
Longing to see Vaidehī, the two searched that forest through, halting here and there, stricken with grief at the carrying off of Sītā.

८ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा।
क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरे॥
Then the two brothers went three krośas eastward, passed beyond Krauñcāraṇya, and came within the precincts of Matanga's hermitage.

९दृष्ट्वा तु तद्वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम्।
नानावृक्षसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम्॥
There they saw a dreadful wood thick with fearsome beasts and birds, crowded with trees of many kinds, wholly overgrown with close-standing timber.

पिछले सर्ग में राम ने गृध्रराज जटायु का पिता की तरह अग्नि-संस्कार किया था और उनके लिए स्वर्ग-गति की प्रार्थना की थी। इस सर्ग में उन्हें जलांजलि देकर ही वे दोनों राघव उस स्थान से चल पड़े, और वन में सब ओर सीता को खोजते हुए पश्चिम दिशा की ओर गए। फिर उस दक्षिण दिशा में जाकर बाण, धनुष और तलवार धारण किए हुए इक्ष्वाकुवंशी दोनों भाई एक अछूते मार्ग पर पहुँचे — ऐसा मार्ग, जिस पर लोगों का आना-जाना कभी नहीं होता। वह मार्ग झाड़ियों, बहुत-से वृक्षों और लताओं से चारों ओर से घिरा हुआ, दुर्गम, घना और देखने में भयंकर था। ऐसे मार्ग को वेग से पार करके, दक्षिण दिशा का आश्रय लेकर, वे महाबली भाई उस अत्यन्त भीषण महावन से निकल गए। जनस्थान से तीन कोस दूर जाकर वे महातेजस्वी दोनों क्रौंचारण्य नामक घने वन में प्रविष्ट हुए। वह वन अनेक मेघों के घने समूह की तरह साँवला, चारों ओर मानो प्रसन्न-सा शोभायमान, और रंग-बिरंगे सुन्दर फूलों तथा मृगों और पक्षियों के झुंडों से सब ओर भरा हुआ था। कवि यहाँ वन की रमणीयता का वर्णन करते हुए भी उनके शोक को नहीं भूलते — वैदेही को देखने की इच्छा से ही उन्होंने उस वन को सब ओर खोजा; और सीता-हरण के दुःख से दुःखी और थके हुए वे जहाँ-तहाँ विश्राम के लिए क्षण-क्षण भर रुकते रहे। फिर पूर्व दिशा में तीन कोस जाकर, क्रौंचारण्य को पार करके उन दोनों भाइयों ने मतंग मुनि के आश्रम के बीच एक और वन देखा — बहुत-से भयानक मृगों और पक्षियों से युक्त, नाना प्रकार के वृक्षों से भरा, सब ओर घने पेड़ों वाला और देखने में भयंकर। इस प्रकार पश्चिम से दक्षिण और दक्षिण से पूर्व की ओर घूमते हुए वे खोज से क्षण भर भी विराम नहीं लेते; दिशाएँ बदलती हैं, पर शोक नहीं बदलता। यही सर्ग की भूमिका है — घने से घने वन में प्रवेश करते हुए उन दोनों के सामने कबन्ध के रूप में एक बड़ी आपत्ति प्रतीक्षा कर रही है। यह भी देखने योग्य है — रावण सीता को दक्षिण दिशा में ही ले गया है, यह वे नहीं जानते; फिर भी जटायु के संकेत से दक्षिण दिशा ही उनका लक्ष्य बन जाती है। ‘अविप्रहतं पन्थानम्’ (अछूता मार्ग) इस शब्द से कवि सूचित करते हैं कि जिस मार्ग पर लोग नहीं चलते, वही अब उनका मार्ग है; राजकुमार भी जंगली पथ का आश्रय लेते हैं। ‘तीन कोस’ यह माप दो बार प्रयुक्त हुआ है — पहले दक्षिण में, फिर पूर्व में — इससे मार्ग का टेढ़ापन सूचित होता है। वन-वर्णन में ‘प्रहृष्टम् इव’ (मानो प्रसन्न) यह उत्प्रेक्षा सुन्दर है — फूलों से लदा वन मानो हर्षित-सा लगता है, किन्तु शोक से पीड़ित उन दोनों के लिए वह सुखद नहीं।

In the previous sarga Rāma had given Jaṭāyus, king of the vultures, the fire rites due to a father and prayed that he might reach heaven. Now, having made the water offering, the two Rāghavas left that place and went westward, searching for Sītā throughout the forest. Then, turning south, the two Ikṣvākus, armed with arrows, bows and swords, came upon a path that no one ever travels, hemmed in on every side by thickets, by many trees and by creepers, hard to pass, dense and dreadful to look at. Even the princes now had to take a wild forest track that no people used. Crossing it at speed and holding to the south, the mighty brothers passed through that vast and terrible forest. Three krośas beyond Janasthāna the powerful pair entered a dense wood called the Krauñca forest. It was dark like a mass of heavy rain clouds and seemed joyful on every side, filled with bright flowers of many colours and with herds of beasts and flocks of birds. The flowering wood looked happy, but to the grieving brothers it gave no pleasure; the poet describes its beauty without forgetting their sorrow. Longing to see Vaidehī, they searched the whole forest, and weary and stricken by her abduction they stopped here and there to rest a moment. Then, going three krośas to the east, they passed beyond the Krauñca forest and, within the precincts of the sage Mataṅga's hermitage, came upon another wood, full of fearsome beasts and birds, crowded with trees of every kind, thickly overgrown and dreadful to see. Measuring the way twice by three krośas, first southward and then eastward, the poet shows how winding their path was. From west to south and from south to east they wandered without pausing in their search even for a moment; the directions changed, their grief did not. They did not know for certain that Rāvaṇa had taken Sītā south, yet Jaṭāyus's word made the south their goal. So the sarga sets its stage: as they went from dense forest into denser, a great danger in the shape of Kabandha lay in wait ahead of them.

त्रुटि बताएँ

२अयोमुख्याः दर्शनं तस्याः च विरूपकरणम्

१०ददृशाते गिरौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ।
पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम्॥
On a hill there the two sons of Daśaratha saw a cave, deep as the nether world and wrapped forever in darkness.

११आसाद्य च नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः।
ददर्शतुर्महारूपां राक्षसीं विकृताननाम्॥
Coming near, not far from that cave, those tigers among men saw a rākṣasī of huge form and hideous face.

१२भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम्।
लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम्॥
She was a terror to weaker creatures, loathsome and dreadful to look upon, with a hanging belly, sharp fangs, a gaping mouth and rough hide.

१३भक्षयन्तीं मृगान्भीमान्विकटां मुक्तमूर्धजाम्।
अवैक्षतां तु तौ तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥
The two brothers Rāma and Lakṣmaṇa saw her there, misshapen, her hair loose, devouring fearsome beasts.

१४सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तं भ्रातुरग्रतः।
एहि रंस्यावहेत्युक्त्वा समालम्भत लक्ष्मणम्॥
She came up to the two heroes and, to Lakṣmaṇa who was walking ahead of his brother, said, ‘Come, let us take our pleasure,’ and laid hold of him.

१५उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगुह्य च।
अहं त्वयोमुखी नाम लाभस्ते त्वमसि प्रियः॥
Embracing Saumitri she spoke to him: ‘I am named Ayomukhī. You are dear to me; you are my prize.’

१६नाथ पर्वतदुर्गेषु नदीनां पुलिनेषु च।
आयुश्चिरमिदं वीर त्वं मया सह रंस्यसे॥
‘My lord, hero, having gained this long life you shall take your pleasure with me among the mountain fastnesses and on the sandbanks of the rivers.’

१७एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धृत्य लक्ष्मणः।
कर्णनासस्तनं तस्या निचकर्तारिसूदनः॥
Addressed so, Lakṣmaṇa the slayer of foes grew angry, drew his sword, and cut off her ears, nose and breasts.

१८कर्णनासे निकृत्ते तु विस्वरं विननाद सा।
यथागतं प्रदुद्राव राक्षसी घोरदर्शना॥
With ears and nose cut away, that rākṣasī of dreadful aspect shrieked in a hideous voice and fled back the way she had come.

१९तस्यां गतायां गहनं व्रजन्तौ वनमोजसा।
आसेदतुरमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥
When she had gone, the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa, destroyers of enemies, pressed on with vigour into the dense forest.

उस वन में पर्वत पर उन दोनों दशरथ-पुत्रों ने एक दरी देखी — पाताल की तरह गहरी, सदा अन्धकार से ढकी हुई एक विशाल गुफा। उस दरी से थोड़ी ही दूर उन नरश्रेष्ठों ने विशाल रूप वाली, विकृत मुख वाली एक राक्षसी को पास जाकर देखा। वह छोटे प्राणियों को भय देने वाली, घिनौनी, देखने में भयंकर, लम्बे पेट वाली, तीखी दाढ़ों वाली, विकराल और कठोर त्वचा वाली थी। भयानक मृगों को खाती हुई, विकट आकार वाली, खुले बालों वाली उस राक्षसी को दोनों भाई राम और लक्ष्मण ने वहीं देखा। वह उन दोनों वीरों के पास आकर, भाई के आगे चलते हुए लक्ष्मण से ‘आओ, हम दोनों रमण करें’ कहकर उनसे लिपट गई — उसने उन्हें हाथ से पकड़ लिया। सौमित्रि का आलिंगन करके उसने उनसे कहा — ‘मैं अयोमुखी नाम की राक्षसी हूँ; तुम ही मेरे प्रिय हो, तुम्हारी प्राप्ति ही मेरा बड़ा लाभ है।’ और फिर कहा — ‘नाथ, वीर, पर्वतों के दुर्गम स्थानों और नदियों के तटों पर यह दीर्घ आयु पाकर तुम सदा मेरे साथ रमण करोगे।’ ऐसा कहे जाने पर शत्रुओं का संहार करने वाले लक्ष्मण ने कुपित होकर तलवार निकाली और उसके कान, नाक और स्तन काट डाले। कान और नाक कट जाने पर वह भयंकर दिखने वाली राक्षसी बेसुरे स्वर में चीखी, और जिस मार्ग से आई थी, उसी से भाग गई। उसके चले जाने पर शत्रुओं का नाश करने वाले दोनों भाई राम और लक्ष्मण वेग से फिर घने वन की ओर बढ़ते हुए आगे पहुँचे। यहाँ देखने योग्य है — शूर्पणखा की तरह अयोमुखी का भी विरूपण लक्ष्मण ही करते हैं, वध नहीं; यह स्त्रियों के विषय में रामायण की प्रसिद्ध दण्डनीति है। और यह भी देखने योग्य है — जिस दरी का पहले वर्णन हुआ, वही अयोमुखी का निवास है, यह सूचित होता है, और अन्धकार से ढकी गुफा मानो उसके स्वभाव का प्रतिबिम्ब-सी लगती है। यह सारा आख्यान समीक्षित संस्करण में बिल्कुल नहीं है, केवल प्रचलित पाठ (वल्गेट) में ही दिखाई देता है। ‘एहि रंस्यावहे’ (आओ, हम रमण करें) उसका यह वचन अत्यन्त निर्लज्ज और स्पष्ट है; शूर्पणखा के वचन से इसकी समानता बिल्कुल प्रकट है। लक्ष्मण तो उत्तर नहीं देते, केवल कर्म से ही जवाब देते हैं — यह उनका स्वभाव है। ‘आयुश्चिरम् इदम्’ (यह दीर्घ आयु) इस शब्द से वह उन्हें दीर्घायु का लोभ दिखाती है, किन्तु लक्ष्मण का मन नहीं डिगता। इस प्रसंग में वन की भीषणता राक्षसी के रूप में साकार हो उठती है, और यह कबन्ध-दर्शन की पूर्व-भूमिका बनता है। हिन्दी भाष्य भी यहाँ स्पष्ट है — वह कहती है, ‘मैं तुम्हें पत्नी के रूप में प्राप्त हुई हूँ।’ ‘विस्वरं विननाद’ (बेसुरे स्वर में चीखी) इस शब्द से उसका आर्तनाद सूचित है; वही नाद वन को क्षुब्ध करता है, और मानो आगे आने वाले महाशब्द की पूर्वसूचना बन जाता है। यहाँ कान-नाक काटने के साथ स्तन काटना भी कहा गया है, जो शूर्पणखा के प्रसंग से अधिक है।

On a hill in that forest the two sons of Daśaratha saw a cave, deep as the underworld and always wrapped in darkness, a darkness that seems to mirror the nature of the creature who lived there. Not far from it the two tigers among men came upon a rākṣasī, huge in form and hideous of face. She was a terror to weaker creatures, loathsome and dreadful to look at, with a hanging belly, sharp fangs, a gaping mouth and rough skin. Rāma and Lakṣmaṇa saw her there, misshapen, her hair loose, devouring fearsome beasts. She came up to the two heroes, took hold of Lakṣmaṇa, who was walking ahead of his brother, and said, "Come, let us enjoy ourselves." Embracing Saumitri she said to him, "My name is Ayomukhī. You are my beloved; to win you is my great prize. My lord, my hero, you will have a long life, and you will always take your pleasure with me among the mountain strongholds and on the sandbanks of the rivers." Her words were utterly shameless, much like Śūrpaṇakhā's, and she tried to tempt him with a long life, but Lakṣmaṇa's mind did not waver. He gave her no answer in words, only in action, as was his way. Angered, the slayer of foes drew his sword and cut off her ears, her nose and her breasts, more than was done to Śūrpaṇakhā. With her ears and nose cut away, the dreadful rākṣasī shrieked in a hideous voice and fled back the way she had come; her cry of pain shook the forest and seemed to herald the great noise to come. As with Śūrpaṇakhā, it was Lakṣmaṇa who disfigured her rather than killing her, the Rāmāyaṇa's familiar way of punishing a woman. In this episode the forest's terror takes bodily form in the rākṣasī, and it serves as a prelude to the appearance of Kabandha. When she had gone, the two brothers, destroyers of their enemies, pressed on vigorously into the thick forest.

त्रुटि बताएँ

३लक्ष्मणस्य निमित्तकथनं महाशब्दश्रवणं च

२०लक्ष्मणस्तु महातेजाः सत्त्ववाञ्छीलवाञ्छुचिः।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम्॥
Then Lakṣmaṇa of great splendour, steadfast, well-conducted and pure, folded his hands and spoke to his brother of blazing power.

२१स्पन्दते मे दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः।
प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये॥
‘My arm throbs hard and my mind is as though troubled; for the most part I mark omens that bode ill.’

२२तस्मात्सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं मम।
ममैव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति सम्भ्रमम्॥
‘Therefore, noble one, be ready and do as I say; these omens foretell for me alone an immediate alarm.’

२३एष वञ्जुलको नाम पक्षी परमदारुणः।
आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति॥
‘But this bird called vañjulaka, most dreadful of all, cries out as though foretelling victory for us two in the fight.’

२४तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद्वनमोजसा।
संजज्ञे विपुलः शब्दः प्रभञ्जन्निव तद्वनम्॥
While the two were searching in this way, the whole forest stirred with their force, and a great sound arose as though shattering that wood.

२५संवेष्टितमिवात्यर्थं गहनं मातरिश्वना।
वनस्य तस्य शब्दोऽभूद्वनमापूरयन्निव॥
That dense wood seemed utterly enveloped by the wind, and the sound of it arose as though flooding the whole forest.

२६तं शब्दं कांक्षमाणस्तु रामः खड्गी सहानुजः।
ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोरसम्॥
Seeking the source of that sound, Rāma, sword in hand and with his brother beside him, saw a rākṣasa of vast body and broad chest.

तब महातेजस्वी, सत्त्ववान्, शीलवान् और पवित्र लक्ष्मण ने हाथ जोड़कर उद्दीप्त तेज वाले भाई से कहा — ‘आर्य, मेरी भुजा ज़ोर से फड़क रही है, और मन भी मानो उद्विग्न हो रहा है; प्रायः अनिष्ट-सूचक शकुन दिखाई दे रहे हैं। इसलिए आप तैयार हो जाइए, मेरी बात मानिए; मैं समझता हूँ कि ये शकुन मेरे ही लिए तत्काल संकट की सूचना दे रहे हैं। किन्तु यह वंजुलक नामक अत्यन्त दारुण पक्षी मानो युद्ध में हम दोनों की विजय की सूचना देता हुआ बोल रहा है।’ इस प्रकार शुभ और अशुभ दोनों को एक साथ सूचित करते हुए लक्ष्मण निकट आई आपत्ति और उसके शुभ परिणाम — दोनों को व्यक्त करते हैं; श्रोता के मन में आशंका और आश्वासन साथ-साथ उठते हैं। तब उन दोनों के वन में खोज करते समय, मानो किसी के बल से, वह सारा वन हिल उठा; वहाँ एक भारी शब्द हुआ, जो मानो उस वन को तोड़-फोड़ रहा था। वह घना वन मानो आँधी से अत्यन्त घिर गया हो, और उसका शब्द मानो सारे वन-प्रदेश को भर रहा था — प्रतिध्वनियों से दिशाएँ गूँज उठीं। उस शब्द का कारण जानने की इच्छा से, तलवार लिए हुए राम ने छोटे भाई के साथ चौड़ी छाती वाले, अत्यन्त विशाल शरीर वाले एक राक्षस को देखा। इस प्रकार शकुन-कथन से लेकर शब्द सुनने तक कवि सीढ़ी-दर-सीढ़ी भय को बढ़ाते हैं, और दर्शन से उसे साकार कर देते हैं। ‘स्पन्दते मे दृढं बाहुः’ (मेरी भुजा ज़ोर से फड़क रही है) यह शकुन-शास्त्र का प्रसिद्ध लक्षण है — बाईं भुजा का फड़कना अनिष्ट-सूचक है। लक्ष्मण केवल भय की बात नहीं कहते, बल्कि ‘सज्जीभव’ (तैयार हो जाइए) कहकर उपाय भी सुझाते हैं; यही वीर की रीति है। ‘ममैव हि निमित्तानि’ (ये शकुन मेरे ही लिए हैं) कहकर वे आपत्ति को अपने ऊपर ही ले लेते हैं, और भाई की रक्षा करना चाहते हैं। ‘प्रभञ्जन्निव’ (मानो तोड़ता हुआ) इस उपमा से शब्द की प्रचण्डता दिखाई गई है — जैसे आँधी वृक्षों को तोड़ती है, वैसे ही वह शब्द मानो वन को चीर रहा था।

Then Lakṣmaṇa, full of splendour, steadfast, well-conducted and pure, folded his hands and spoke to his radiant brother. "Noble brother, my arm is throbbing hard and my mind is uneasy; for the most part I see omens that foretell evil." A throbbing arm is a well-known ill omen. "So be ready, and do as I say. I think these omens foretell sudden danger for me alone." He did not merely voice his fear; by saying "be ready" he pointed to what could be done about it, as a hero does, and by taking the danger on himself he sought to protect his brother. "But this vañjulaka, the most dreadful of birds, is crying out as if it foretold our victory in the fight." So Lakṣmaṇa announced both the danger at hand and its happy outcome at once, and in the listener dread and reassurance rise together. As the two searched on, the whole forest seemed to stir with their force. A great noise arose that seemed to shatter the wood, as a gale breaks trees; the dense forest seemed wholly wrapped in wind, and the sound seemed to flood every corner of it, echoing in all directions. Seeking the source of that sound, Rāma, sword in hand and with his brother beside him, saw a rākṣasa with a vast body and a broad chest. From the telling of omens to the hearing of the noise, the poet builds up fear step by step, and with the sight of the creature it takes shape.

त्रुटि बताएँ

४कबन्धस्य भीमस्य रूपस्य वर्णनम्

२७आसेदतुश्च तद्रक्षस्तावुभौ प्रमुखे स्थितम्।
विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरेमुखम्॥
The two came upon that demon standing right before them, swollen of bulk, without head or neck, a mere trunk with a mouth in its belly.

२८रोमभिर्निशितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम्।
नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिःस्वनम्॥
He was bristling with sharp stiff hairs, reared up like a great mountain, dark as a storm cloud, terrible, and roaring like thunder.

२९अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता।
महापक्षेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च॥
He had one huge tawny eye, wide and long, set in his chest and blazing like a tongue of fire, with a great lid over it,

३०एकेनोरसि घोरेण नयनेन सुदर्शिना।
महादंष्ट्रोपपन्नं तं लेलिहानं महामुखम्॥
a single dreadful eye that saw keenly; and he had a huge mouth furnished with great tusks, which he licked again and again.

३१भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विजान्।
घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ॥
He was devouring dreadful bears, lions, beasts and birds, and flinging out his two terrible arms, each a yojana long.

३२कराभ्यां विविधान्गृह्य ऋक्षान्पक्षिगणान्मृगान्।
आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान्मृगयूथपान्॥
With his two hands he seized bears, flocks of birds and deer of every kind, dragging some toward him and thrusting others away, and many leaders of herds besides.

३३स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः।
अथ तं समतिक्रम्य क्रोशमात्रं ददर्शतुः॥
He stood barring the path of the two brothers who had come upon it. Passing him by, they saw him from the distance of a krośa —

३४महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृतम्।
कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम्॥
that huge, cruel, fearsome trunk hedged about with arms, dreadful to behold in its very shape, a kabandha indeed.

वे दोनों सामने खड़े उस राक्षस के पास पहुँचे। उसका शरीर बहुत बढ़ा हुआ था, न सिर था न गर्दन, वह केवल कबन्ध (धड़) था — सिर और गर्दन न होने से धड़ ही उसका सारा शरीर था — और उसका मुख पेट में ही था। पैने और तीखे रोमों से ढका हुआ वह विशाल पर्वत की तरह ऊँचा, नीले मेघ जैसा, रौद्र और मेघ-गर्जन जैसी गम्भीर ध्वनि वाला था। वह छाती पर स्थित एक भयंकर, स्पष्ट दिखने वाले नेत्र से युक्त था, जो ललाट पर स्थित अग्नि की ज्वाला जैसा दहकता, बड़ी पलकों वाला, पीला, चौड़ा और लम्बा था — उसका ललाट भी छाती पर ही था, और नेत्र भी वहीं। उसका विशाल मुख बड़ी-बड़ी दाढ़ों से युक्त था और वह जीभ लपलपा रहा था; उसी मुख से वह अत्यन्त भयानक रीछों, सिंहों, मृगों और पक्षियों को खाता था। एक-एक योजन लम्बी भयंकर भुजाएँ फैलाकर वह हाथों से तरह-तरह के रीछों, पक्षियों के झुंडों और मृगों को पकड़कर खींचता और घसीटता था; अनेक मृग-यूथपतियों को भी वह इसी तरह पकड़कर खींच लेता था। जो उसे खाने में अच्छे नहीं लगते थे, उन्हें वह उन्हीं हाथों से फिर फेंक देता था। वहाँ पहुँचे उन दोनों भाइयों का मार्ग रोककर वह खड़ा था। उसे देखकर वे बगल से आगे बढ़े, और कोस भर दूर से ही उन्होंने उस विशाल, दारुण, भयंकर, भुजाओं से घिरे कबन्ध को देखा — जो अपनी बनावट से ही अत्यन्त भयानक दिखता था। यहाँ कवि क्रम से एक-एक अंग का वर्णन करते हुए उसकी असाधारण विकृति का चित्र खींचते हैं; आकार, रंग, स्वर, नेत्र, मुख और भुजाएँ — इस क्रम से भय का चित्र पूर्ण होता है। ‘कबन्धम् उदरेमुखम्’ (धड़ मात्र, पेट में मुख वाला) इन दो शब्दों में ही उसकी सारी विकृति समा गई है — सिर नहीं, गर्दन नहीं, और मुख पेट में। ‘विवृद्धम्’ (बढ़ा हुआ) शब्द आकार की अधिकता सूचित करता है। ‘योजनमायतौ भुजौ’ (योजन भर लम्बी भुजाएँ) यह अतिशयोक्ति नहीं, बल्कि उसकी पकड़ने की सामर्थ्य का कारण है — इसी से वह दूर के मृगों को भी पकड़ लेता है, और इसी से दोनों राघव भी पकड़े जाएँगे। ‘क्रोशमात्रं ददर्शतुः’ (कोस भर दूर से देखा) इस शब्द से उसकी विशालता ही सूचित होती है — कोस भर दूर से भी वह स्पष्ट दिखाई देता है। और ‘कबन्धमिव संस्थानात्’ (बनावट से कबन्ध जैसा) यह मानो उसके नाम की व्युत्पत्ति-सी लगती है।

The two came upon the demon standing right before them. His bulk was enormous; he had no head and no neck, he was a mere trunk, and his mouth was in his belly. He bristled with sharp, stiff hairs, towered up like a great mountain, was dark as a storm cloud, terrible, and roared like thunder. His forehead too was in his chest, and there he had one huge, tawny eye, wide and long, blazing like a tongue of fire, with a great lid over it, a single dreadful eye that saw keenly. His huge mouth was armed with great tusks, and he kept licking it; with it he devoured dreadful bears, lions, beasts and birds. He flung out his two terrible arms, each a yojana long, and with his hands seized bears, flocks of birds and deer of every kind, even the leaders of herds, dragging some toward him and flinging back those he did not care to eat. The length of those arms is not mere exaggeration; it explains his power to seize, for with them he caught creatures even far away, and with them he would catch the two Rāghavas. He stood barring the path the brothers had taken. Passing him by, they saw him from a krośa away, so vast he was, a huge, cruel and fearsome trunk hedged about with arms, dreadful to see in its very shape: a kabandha, a headless trunk, which is what his name means. The poet describes him limb by limb, size, colour, voice, eye, mouth, arms, until the picture of terror is complete, and in the two words "trunk" and "mouth in the belly" his whole deformity is caught.

त्रुटि बताएँ

५बाहुपाशे ग्रहणं लक्ष्मणस्य विषादः कबन्धप्रश्नश्च

३५स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ।
जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन्बलात्॥
Stretching out his two vast arms to their utmost, he seized both Rāghavas together and crushed them with his strength.

३६खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजौ महाभुजौ।
भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ॥
Though they bore swords, carried stout bows, were fierce in splendour, mighty-armed and of great strength, the two brothers, dragged along, were made helpless.

३७तत्र धैर्याच्च शूरस्तु राघवौ नैव विव्यथे।
बाल्यादनाश्रयाच्चैव लक्ष्मणस्त्वभिविव्यथे॥
There the brave Rāghava was not shaken, for he had fortitude; but Lakṣmaṇa, from youth and from having no refuge, was sorely distressed.

३८उवाच च विषण्णः सन्राघवं राघवानुजः।
पश्य मां विवशं वीर राक्षसस्य वशंगतम्॥
Downcast, the younger brother of Rāghava said to Rāghava: ‘See me, hero, helpless and fallen into the power of the rākṣasa.’

३९मयैकेन तु निर्युक्तः परिमुच्यस्व राघव।
मां हि भूतबलिं दत्त्वा पलायस्व यथासुखम्॥
‘Let him be satisfied with me alone; free yourself, Rāghava. Give me to him as an offering and escape as you may.’

४०अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः।
प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम्॥
‘It is my belief that you will find Vaidehī before long. And when, Kākutstha, you have won back the land of your fathers and forefathers,’

४१तत्र मां राम राज्यस्थः स्मर्तुमर्हसि सर्वदा।
लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामः सौमित्रिमब्रवीत्॥
‘seated upon the throne there, you should remember me always.’ To Lakṣmaṇa, who spoke so, Rāma answered Saumitri:

४२मा स्म त्रासं वृथा वीर नहि त्वादृग्विषीदति।
एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥
‘Do not give way to fear for nothing, hero; one like you does not despair.’ Meanwhile the cruel one addressed the two brothers, Rāma and Lakṣmaṇa —

४३तावुवाच महाबाहुः कबन्धो दानवोत्तमः।
कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ॥
the mighty-armed Kabandha, chief of the dānavas, said to them: ‘Who are you two, bull-shouldered, bearing great swords and bows,’

४४घोरं देशमिमं प्राप्तौ दैवेन मम चाक्षुषौ।
वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम्॥
‘who have come by fate within the range of my sight into this terrible country? Say what your business here is, and for what purpose you have come.’

उस महाबाहु ने अपनी अत्यन्त विशाल भुजाएँ फैलाकर, बलपूर्वक दबाते हुए, दोनों राघवों को एक साथ पकड़ लिया। तलवार लिए हुए, दृढ़ धनुष वाले, प्रखर तेज वाले, महाबाहु और महाबली वे दोनों भाई उसके द्वारा खींचे जाते हुए विवश हो गए — बल और शस्त्र होते हुए भी वहाँ काम नहीं आए। वहाँ शूरवीर राघव तो धैर्य के कारण बिल्कुल व्यथित नहीं हुए; किन्तु लक्ष्मण बालपन के कारण और धैर्य का आश्रय न लेने से अत्यन्त व्यथित हो गए। विषादग्रस्त होकर राघव के छोटे भाई ने राघव से कहा — ‘वीर, देखिए, मैं विवश होकर राक्षस के वश में आ गया हूँ। अकेले मुझे ही सौंप देने से यह सन्तुष्ट हो जाएगा; आप तो छूट जाइए, राघव। मुझे भूतों की बलि के रूप में देकर आप सुखपूर्वक भाग जाइए। आप शीघ्र ही वैदेही को पा लेंगे, यह मेरा निश्चित विचार है; काकुत्स्थ, बाप-दादाओं की पृथ्वी को फिर पाकर, राज्य पर स्थित होकर, आप वहाँ सदा मेरा स्मरण कीजिएगा।’ यहाँ कवि लक्ष्मण के आत्मत्यागी स्नेह को स्पष्ट दिखाते हैं — मृत्यु में भी उनकी चिन्ता भाई की सफलता ही है। भाई का यह स्नेह से भीगा वचन सुनकर राम ने सौमित्रि से कहा — ‘वीर, व्यर्थ भय मत करो; तुम जैसा पुरुष विषाद नहीं करता।’ इसी बीच क्रूर, महाबाहु, दानवश्रेष्ठ कबन्ध ने उन दोनों भाइयों राम और लक्ष्मण से कहा — ‘बैल जैसे कन्धों वाले, बड़ी तलवारें और धनुष धारण किए हुए तुम दोनों कौन हो? दैववश मेरी आँखों के सामने आ गए, इस भयंकर प्रदेश में किसलिए आए हो? यहाँ तुम्हारा क्या काम है? वह बताओ।’ इस प्रकार आपत्ति के समय भी राम का वचन धैर्य का ही उपदेश देता है, और भाई के शोक को क्षण भर में शान्त कर देता है। ‘तत्र धैर्याच्च शूरस्तु राघवौ नैव विव्यथे’ — मुद्रित पाठ में ‘राघवौ’ द्विवचन रूप दिखाई देता है, किन्तु क्रियापद ‘विव्यथे’ एकवचन है; हिन्दी भाष्य भी राम को ही एकवचन में ग्रहण करता है। अतः आशय यह है — राम धैर्य से नहीं काँपते, लक्ष्मण तो व्यथित होते हैं। ‘मां हि भूतबलिं दत्त्वा’ (मुझे भूतों की बलि देकर) लक्ष्मण का यह वचन करुण रस को उत्कर्ष पर पहुँचा देता है। कबन्ध का प्रश्न भी विचित्र है — वह खाने से पहले परिचय पूछता है; इसी से उसके पूर्व-वृत्तान्त के कथन का अवसर उत्पन्न होता है। ‘दैवेन मम चाक्षुषौ’ (दैववश मेरी आँखों के सामने) कबन्ध के इस वचन में ‘दैव’ शब्द फिर आता है; राम भी आगे दैव की ही बात कहते हैं — दोनों की वाणी में एक ही शब्द है, किन्तु भाव भिन्न है। कबन्ध के लिए वह सौभाग्य है, दोनों राघवों के लिए विपत्ति। ‘वदतं कार्यम् इह वाम्’ (यहाँ तुम्हारा क्या काम है, बताओ) इस प्रश्न से सर्ग के अन्त में संवाद का सूत्र पकड़ा गया है।

Stretching out his vast arms to their full length, the mighty-armed creature seized both Rāghavas together and squeezed them with all his strength. Though they carried swords and strong bows, were fierce in their splendour, mighty-armed and powerful, the brothers were dragged along helpless; neither strength nor weapons were of any use. Rāma, brave and steadfast, was not shaken; but Lakṣmaṇa, being young and finding nothing to steady him, was sorely distressed. Downcast, Rāghava's younger brother said to him: "See, hero, I am helpless in the power of this rākṣasa. Let him be satisfied with me alone; you free yourself, Rāghava. Give me to him as an offering to the spirits and escape as best you can. I am certain you will find Vaidehī before long, and when you have won back the land of your fathers and forefathers, Kākutstha, and sit on the throne there, remember me always." The poet shows plainly Lakṣmaṇa's self-sacrificing love: even facing death, his only thought was his brother's success, and his offer to be the offering raises the pathos to its height. Hearing these loving words, Rāma said to Saumitri, "Do not give way to fear for nothing, hero; a man like you does not despair." Even in danger Rāma's words taught steadiness and at once eased his brother's anguish. Meanwhile the cruel, mighty-armed Kabandha, chief of the dānavas, spoke to the two brothers: "Who are you two, with shoulders like bulls, carrying great swords and bows? Why have you come to this terrible country, brought by fate within reach of my eye? Tell me what your business is here." It is a strange thing for him to ask their names before eating them, but the question makes room for the story of his past. He spoke of fate, and Rāma soon will too; the word is the same, but the feeling differs, for to Kabandha it was good fortune and to the Rāghavas a calamity.

त्रुटि बताएँ

६कबन्धवचनं कालमहिमा रामस्य च स्थिरा मतिः

४५इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः।
सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ॥
‘Carrying arrows, bow and sword, like two bulls with sharp horns, you have come into this country while I stand here famished,’

४६मां तूर्णमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं हि वाम्।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः॥
‘and you have come upon me swiftly; your lives are hard to keep.’ Hearing that speech of the evil-minded Kabandha,

४७उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता।
कृच्छ्रात्कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रम॥
Rāma, his face grown dry, said to Lakṣmaṇa: ‘Out of one hardship we have come upon a harder and more cruel one, O truly valiant;’

४८व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम्।
कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण॥
‘without having found our beloved, a calamity has befallen that will end our lives. Lakṣmaṇa, the power of Time over all beings is very great.’

४९त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ।
नहि भारोऽस्ति दैवस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण॥
‘Look, tiger among men, at you and at me, bewildered by misfortunes. Fate carries no burden too heavy among all beings, Lakṣmaṇa.’

५०शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे।
कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः॥
‘Men brave, strong and trained in arms sink on the field of battle when Time overtakes them, as dams of sand give way.’

५१इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान्।
अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रविक्रमः स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाकरोत्॥
Speaking thus, the famed and majestic son of Daśaratha, firm in his true valour, looked at Saumitri of high courage and made his own resolve steady within himself.

कबन्ध ने फिर कहा — ‘यहाँ भूख से पीड़ित होकर बैठे हुए मेरे पास तुम दोनों बाण, धनुष और तलवार लिए हुए, तीखे सींगों वाले दो बैलों की तरह इस प्रदेश में आ पहुँचे हो, और शीघ्र ही मेरे पास आ गए हो; इसलिए अब तुम्हारा जीवित रहना कठिन है।’ दुरात्मा कबन्ध का वह वचन सुनकर सूखते हुए मुख वाले राम ने लक्ष्मण से कहा — ‘सत्यपराक्रमी, कष्ट से भी बढ़कर कठोर विपत्ति पाकर, उस प्रिया को पाए बिना ही, जीवन का अन्त करने वाली यह आपत्ति आ पड़ी है। लक्ष्मण, सब प्राणियों पर काल का प्रभाव अत्यन्त महान् है; नरश्रेष्ठ, देखो, तुम और मैं विपत्तियों से मोहित हो रहे हैं। सब प्राणियों पर शासन करने में दैव के लिए कोई भार नहीं — वह जो करना चाहता है, बिना परिश्रम के ही कर देता है। युद्धभूमि में शूरवीर, बलवान् और अस्त्रविद्या में निपुण पुरुष भी काल से ग्रस्त होकर बालू से बने सेतुओं की तरह ढह जाते हैं।’ यह उपमा मनोहर है — जैसे बालू का बाँध जल में ढीला हो जाता है, वैसे ही काल से पकड़े गए वीर भी बिखर जाते हैं। ऐसा कहते हुए दृढ़ सत्य और पराक्रम वाले, महायशस्वी, प्रतापी दशरथ-नन्दन ने प्रचण्ड पराक्रम वाले सौमित्रि की ओर देखकर तब स्वयं ही अपनी बुद्धि को स्थिर कर लिया। यहाँ कवि दिखाते हैं — न शोक, न भय, कोई भी राम के धैर्य को विचलित नहीं करता; काल की महिमा को जानते हुए भी वे निश्चेष्ट नहीं होते, बल्कि बुद्धि को स्थिर करके प्रतिकार के लिए तैयार रहते हैं। इसी से अगले सर्ग में कबन्ध की भुजाएँ काटने की भूमिका बँधती है। ‘नहि भारोऽस्ति दैवस्य’ (दैव के लिए कोई भार नहीं) इस अर्धश्लोक से राम दैव के अनायास कर्तृत्व की बात कहते हैं — सब प्राणियों का नियमन उसके लिए कोई बोझ नहीं। यही दृष्टि उन्हें निराशा से बचाती है; जो काल को जानता है, वह काल को सह भी लेता है। ‘मुखेन परिशुष्यता’ (सूखते हुए मुख से) इस शब्द से राम की शारीरिक दशा भी सूचित की गई है — वाणी से वे धैर्य की बात कहते हैं, पर मुख सूख रहा है; इससे कवि उनके मानवीय भाव की रक्षा करते हैं।

"You have come into this country, carrying arrows, bows and swords like two bulls with sharp horns, where I stand famished," Kabandha went on, "and you have come right up to me; your lives are hard to keep now." Hearing the evil Kabandha's words, Rāma, his mouth gone dry, said to Lakṣmaṇa: "You who are truly valiant, from one hardship we have passed into a harder and crueller one; without having found my beloved, a calamity has come that will end our lives. Lakṣmaṇa, the power of Time over all beings is very great. Look at us, tiger among men, you and me, bewildered by misfortunes. No burden among all beings is too heavy for fate, Lakṣmaṇa; whatever it wishes to do, it does without effort. Men who are brave, strong and trained in arms sink down on the field of battle when Time overtakes them, like dams built of sand." The image is apt: as a dam of sand gives way in water, so even heroes crumble once Time has seized them. His words spoke of steadiness while his mouth went dry, and so the poet keeps his humanity. Saying this, the glorious and majestic son of Daśaratha, firm in true valour, looked at Saumitri, whose courage ran high, and made his own resolve steady within himself. The poet shows that neither grief nor fear could shake Rāma's fortitude: knowing the power of Time, he did not freeze, but steadied his mind and stood ready to fight back. It is this very view that saves him from despair, for one who understands Time can also endure it; and here is laid the ground for the cutting off of Kabandha's arms in the next sarga.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३० पदानि
कृत्वैवम् ६९.१ एवं कृत्वा, उदकदानम् अनेन प्रकारेण विधाय
सन्धिः
कृत्वा + एवम् → कृत्वैवम् — वृद्धिसन्धिः (आ + ए = ऐ)
समासः
समासः नास्ति — ‘कृ’ धातोः क्त्वाप्रत्ययान्तं रूपं, निपातेन सह युक्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालक्रियावाचकम्)
अवेक्षन्तौ ६९.१ अन्वेषमाणौ, इतस्ततः दृष्टिं क्षिपन्तौ
सन्धिः
अव + ईक्षन्तौ → अवेक्षन्तौ — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
समासः नास्ति — ‘अव’ इति उपसर्गः, ‘ईक्ष्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तं द्विवचनरूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
शरचापासिधारिणौ ६९.२ बाणं धनुः खड्गं च धारयन्तौ
सन्धिः
चाप + असि → चापासि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शरः च चापः च असिः च, तान् धारयतः इति — द्वन्द्वगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
अविप्रहतम् ६९.२ जनसञ्चारेण अनभिगतः, यत्र मनुष्याणां गमनागमनं नास्ति
सन्धिः
न + विप्रहतम् → अविप्रहतम् — नञः अकारादेशः, सन्धिकार्यं व्यञ्जनसन्निकर्षमात्रम्
समासः
न विप्रहतः इति — नञ्तत्पुरुषः (‘वि + प्र + हन्’ इत्यस्य क्तान्तम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पन्थानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
महौजसौ ६९.५ महाबलयुक्तौ, अतितेजस्विनौ
सन्धिः
महा + ओजसौ → महौजसौ — वृद्धिसन्धिः (आ + ओ = औ)
समासः
महत् ओजः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
क्रौञ्चारण्यम् ६९.५ क्रौञ्चारण्यनामकं गहनं वनम्
सन्धिः
क्रौञ्च + अरण्यम् → क्रौञ्चारण्यम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
क्रौञ्चम् इति नाम्ना प्रसिद्धम् अरण्यम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
दिदृक्षमाणौ ६९.७ द्रष्टुम् इच्छन्तौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — द्वित्वं सन्प्रत्ययकार्यम्
समासः
समासः नास्ति — ‘दृश्’ धातोः सन्नन्तात् शानच्प्रत्ययान्तं द्विवचनम्
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
पातालसमगम्भीराम् ६९.१० पातालवत् अतिगभीरा
सन्धिः
सम + गम्भीर इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्तरे व्यञ्जनसंयोगमात्रम्
समासः
पातालेन समा गम्भीरा — तृतीयातत्पुरुषगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘दरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विकृताननाम् ६९.११ विकरालमुखी
सन्धिः
विकृत + आनन → विकृतानन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
विकृतम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
मुक्तमूर्धजाम् ६९.१३ प्रकीर्णकेशा, विकीर्णशिरोरुहा
सन्धिः
मूर्ध + ज → मूर्धज इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मुक्ताः मूर्धजाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (‘मूर्धनि जायन्ते इति मूर्धजाः’ इति उपपदतत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
समालम्भत ६९.१४ अगृह्णात्, हस्तेन स्पृष्ट्वा धृतवती
सन्धिः
सम् + आ + लम्भत इत्यत्र अनुस्वारस्य मकारादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + आ + लभ्’ धातोः लङ्लकारे प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, आत्मनेपदम्
अयोमुखी ६९.१५ अयोमुखी इति नामिका राक्षसी; लोहमुखी
सन्धिः
अयस् + मुखी → अयोमुखी — विसर्गस्य उकारादेशे गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
अयोमयं मुखं यस्याः सा — बहुव्रीहिः; अत्र तु संज्ञाशब्दः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निचकर्त ६९.१७ अच्छिनत्, कर्तितवान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — अभ्यासकार्यमात्रम्
समासः
समासः नास्ति — ‘नि + कृत्’ धातोः लिट्लकारे प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्
प्राञ्जलिः ६९.२० बद्धाञ्जलिः, कृतनमस्कारः
सन्धिः
प्र + अञ्जलिः → प्राञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रकृष्टः अञ्जलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सज्जीभव ६९.२२ सन्नद्धः भव, युद्धाय उद्यतः भव
सन्धिः
सज्ज + भव इत्यत्र च्विप्रत्ययेन ईकारः — ‘सज्जी’ इति च्व्यन्तरूपम्
समासः
समासः नास्ति — च्विप्रत्ययान्तेन सह ‘भू’ धातोः लोट्लकारमध्यमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्
वञ्जुलकः ६९.२३ वञ्जुलक इति नाम्ना ख्यातः शकुनविशेषः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — स्वार्थे कप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — ‘वञ्जुल’ इत्यस्य कप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मातरिश्वना ६९.२५ वायुना
सन्धिः
मातरि + श्वन् → मातरिश्वन् — अलुक्समासे सप्तम्याः लोपाभावः
समासः
मातरि (अन्तरिक्षे) श्वसिति इति — उपपदतत्पुरुषः, अलुक्समासः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
विपुलोरसम् ६९.२६ विस्तीर्णवक्षसम्
सन्धिः
विपुल + उरस् → विपुलोरस् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
विपुलम् उरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कबन्धमुदरेमुखम् ६९.२७ शिरोग्रीवरहितं धड्मात्रं, यस्य उदरे एव मुखम्
सन्धिः
उदरे + मुखम् इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; अलुक्समासत्वात् सप्तमी न लुप्यते
समासः
उदरे मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः, अलुक्समासः; ‘कबन्धम्’ इति पृथक् पदम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
उच्छ्रितम् ६९.२८ उन्नतम्, समुच्छ्रितम्
सन्धिः
उद् + श्रितम् → उच्छ्रितम् — श्चुत्वसन्धिः तथा छत्वम् (द् + श् = च्छ्)
समासः
समासः नास्ति — ‘उद् + श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अग्निज्वालानिकाशेन ६९.२९ अग्निशिखातुल्येन
सन्धिः
ज्वाला + निकाश → ज्वालानिकाश इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; ‘अग्नि + ज्वाला’ इत्यत्र अपि
समासः
अग्नेः ज्वाला, तया निकाशः (सदृशः) — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘नयनेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुदर्शिना ६९.३० सम्यक् दर्शनसमर्थेन। समीक्षितसंस्करणे ‘आशुदर्शिना’ इति पाठः; मुद्रणं हिन्दीभाष्यं च ‘सुदर्शिना’ इति समर्थयतः
सन्धिः
सु + दर्शिन् → सुदर्शिन् इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुष्ठु पश्यति इति सुदर्शी, तेन — उपपदतत्पुरुषः (प्रादिसमासगर्भः)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
महादंष्ट्रोपपन्नम् ६९.३० विशालदंष्ट्रायुक्तम्
सन्धिः
दंष्ट्रा + उपपन्न → दंष्ट्रोपपन्न — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
महत्यः दंष्ट्राः, ताभिः उपपन्नम् — कर्मधारयगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रपन्नयोः ६९.३३ तं मार्गम् आश्रितयोः, आगतयोः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र + पद्’ धातोः क्तान्तं षष्ठीद्विवचनम्
विभक्तिः
षष्ठी, द्विवचनम् (‘तयोः भ्रात्रोः’ इत्यनेन सह)
पितृपैतामहीम् ६९.४० पितृपितामहक्रमागताम्
सन्धिः
पितृ + पैतामही इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पितुः पितामहस्य च सम्बन्धिनी — द्वन्द्वगर्भः तद्धितान्तः समासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘महीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
त्वादृग् ६९.४२ त्वत्सदृशः पुरुषः
सन्धिः
त्वादृश् इत्यस्य पदान्ते ककारः, ततः ‘विषीदति’ इत्यस्य घोषवर्णात् पूर्वं जश्त्वसन्धिना गकारः — ‘त्वादृग्विषीदति’
समासः
त्वम् इव दृश्यते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वृषभस्कन्धौ ६९.४३ वृषभतुल्यविशालस्कन्धौ
सन्धिः
वृषभ + स्कन्ध इत्यत्र सुडागमः — ‘वृषभस्कन्ध’
समासः
वृषभस्य इव स्कन्धौ ययोः तौ — उपमानपूर्वपदः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ ६९.४५ तीक्ष्णशृङ्गौ वृषभौ इव
सन्धिः
शृङ्गौ + इव → शृङ्गाविव — एचोऽयवायावः (औ + इ = आव् + इ)
समासः
तीक्ष्णे शृङ्गे ययोः तौ — बहुव्रीहिः; ‘इव ऋषभौ’ इति पृथक्
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
जीवितान्ताय ६९.४८ प्राणनाशाय, मरणाय
सन्धिः
जीवित + अन्त → जीवितान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
जीवितस्य अन्तः, तस्मै — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम् (प्रयोजने)
दृढसत्यविक्रमः ६९.५१ अविचलसत्यपराक्रमः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — व्यञ्जनसन्निकर्षमात्रम्
समासः
दृढः सत्यः विक्रमः यस्य सः — कर्मधारयगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्