॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्ड · सर्ग 65

अरण्यकाण्ड — सर्ग 65

लक्ष्मण द्वारा राम को सान्त्वना

सीता-हरण के शोक से प्रलयाग्नि के समान कुपित राम, लक्ष्मण का समझाना, टूटे रथ की परीक्षा और खोज की प्रतिज्ञा

अस्मिन् सर्गे सीताहरणेन कर्शितः रामः धनुः सज्यं कृत्वा युगान्ते हरः इव समग्रं जगत् दग्धुम् इच्छति। तादृशं पूर्वम् अदृष्टपूर्वं संक्रुद्धं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणः परिशुष्टमुखः कृताञ्जलिः च सन् प्रबोधयति — ‘पूर्वं मृदुः दान्तः सर्वभूतहिते रतः च त्वं क्रोधवशात् स्वप्रकृतिं मा त्याक्षीः; एकस्य अपराधेन सर्वे लोकाः किमर्थं हन्येरन्?’ ततः सः भग्नं सांग्रामिकं रथं, खुरनेमिक्षतं रुधिरसिक्तं भूमिं च परीक्ष्य निर्णयति — ‘अयं विमर्दः एकस्य एव, महतः बलस्य पदं क्वापि नास्ति।’ अन्ते सः प्रतिजानीते — धनुष्पाणिना तेन सह परमर्षिसहायाः समुद्रं पर्वतान् गुहाः देवगन्धर्वलोकांश्च विचेष्यन्ति यावत् भार्यापहारी न लभ्यते; यदि साम्ना त्रिदशेश्वराः सीतां न दास्यन्ति, तदा महेन्द्रवज्रप्रतिमैः हेमपुङ्खैः शरौघैः तान् समुत्सादयितुम् अर्हति इति।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१प्रलयाग्निसदृशः रामस्य कोपः, लक्ष्मणस्य उपस्थानम्

१तप्यमानं तदा रामं सीताहरणकर्शितम्।
लोकानामभवे युक्तं सांवर्तकमिवानलम्॥
Rāma was burning with grief, worn thin by the carrying off of Sītā, and looked fit to be the fire of dissolution for the annihilation of the worlds.

२वीक्षमाणं धनुः सज्यं निःश्वसन्तं पुनः पुनः।
दग्धुकामं जगत्सर्वं युगान्ते च यथा हरम्॥
He kept eyeing his strung bow and sighing again and again, longing to burn up the whole world as Hara does at the ending of an age.

३अदृष्टपूर्वं संक्रुद्धं दृष्ट्वा रामं स लक्ष्मणः।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं मुखेन परिशुष्यता॥
Seeing Rāma in a fury such as he had never seen before, Lakṣmaṇa folded his hands and spoke, his mouth dry with dread.

पिछले सर्ग में राम ने सीता-हरण को जानकर सारे जगत् को उलट-पलट देने की प्रतिज्ञा की थी। इस सर्ग में वे शोक से दुर्बल होकर सन्तप्त हो रहे हैं; लोकों के विनाश के लिए वे प्रलयकाल की संवर्तक अग्नि के समान दिखाई देते हैं। धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ाकर, बार-बार लम्बी साँसें लेते हुए, वे युगान्त में हर (शिव) की भाँति सम्पूर्ण जगत् को जला डालना चाहते हैं। कवि यहाँ शोक का क्रोध के रूप में परिणत होना दिखाते हैं — प्रिया का वियोग प्रलय की अग्नि की तरह धधक उठता है। ऐसे क्रुद्ध राम को लक्ष्मण ने पहले कभी नहीं देखा था; इसलिए वे भी डर जाते हैं। सूखते हुए मुख से, हाथ जोड़कर सौमित्रि बोलना आरम्भ करते हैं। इस समय भाई का वचन ही एकमात्र औषध है। ‘अदृष्टपूर्वम्’ (पहले कभी न देखा गया) इस शब्द से कवि सूचित करते हैं कि यह क्रोध राम के स्वभाव से बाहर का है, और इसीलिए भयंकर है।

In the previous sarga Rāma, learning that Sītā had been carried off, had vowed to turn the whole world upside down. Now, worn thin by grief at her abduction, he burned, and looked like the fire of dissolution come to destroy the worlds. He kept glancing at his strung bow and sighing again and again, longing to burn up the whole world as Hara does at the end of an age. The poet shows grief turning into anger: the loss of his beloved blazed in him like the fire that ends the world. Lakṣmaṇa had never before seen Rāma in such a rage, and he was afraid. His mouth dry with dread, he folded his hands and began to speak; now only his brother's words could heal him. That the anger was something never seen before means it lay outside Rāma's nature, and that is exactly what made it so frightening.

त्रुटि बताएँ

२‘क्रोधवशात् स्वप्रकृतिं मा त्याक्षीः’ इति लक्ष्मणस्य प्रबोधनम्

४पुरा भूत्वा मृदुर्दान्तः सर्वभूतहिते रतः।
न क्रोधवशमापन्नः प्रकृतिं हातुमर्हसि॥
“In earlier days you were gentle, self-controlled and devoted to the good of every creature; do not now, in the grip of anger, abandon your own nature.

५चन्द्रे लक्ष्मीः प्रभा सूर्ये गतिर्वायौ भुवि क्षमा।
एतच्च नियतं नित्यं त्वयि चानुत्तमं यशः॥
As beauty rests forever in the moon, radiance in the sun, motion in the wind and patience in the earth, so does unsurpassed glory rest in you.

६एकस्य नापराधेन लोकान्हन्तुं त्वमर्हसि।
ननु जानामि कस्यायं भग्नः सांग्रामिको रथः॥
You ought not to destroy the worlds for one man’s offence. Whose, I wonder, is this broken chariot of war?

लक्ष्मण पहले राम को उनके अपने स्वरूप का स्मरण कराते हैं — ‘पहले आप कोमल, संयमी और सब प्राणियों के हित में लगे रहने वाले थे; अब क्रोध के वश में होकर उस स्वभाव को छोड़ देना आपको उचित नहीं। जैसे चन्द्रमा में कान्ति, सूर्य में प्रभा, वायु में गति और पृथ्वी में क्षमा सदा रहती है, वैसे ही आपमें अनुपम यश नियत रूप से रहता है।’ इन उपमाओं से वे सूचित करते हैं कि यश राम का स्वभावसिद्ध गुण है, बाहर से आया हुआ नहीं; क्रोध से वही नष्ट हो जाएगा। फिर वे मूल प्रश्न उठाते हैं — ‘एक के अपराध के कारण आपको सब लोकों का संहार नहीं करना चाहिए। यह टूटा हुआ युद्ध-रथ किसका है, यह तो जानना चाहिए।’ इस प्रकार प्रश्न के द्वारा वे राम के मन को क्रोध से हटाकर विचार की ओर ले जाते हैं। शोक से अभिभूत चित्त को प्रमाणों की परीक्षा में लगाकर शान्त करने का यही उपाय है।

Lakṣmaṇa began by reminding Rāma of who he really was. "You have always been gentle, self-controlled and devoted to the good of every creature. You must not abandon your own nature now because anger has taken hold of you. As beauty always rests in the moon, radiance in the sun, movement in the wind and patience in the earth, so unsurpassed glory rests in you for ever." By these images he meant that Rāma's glory was part of his very nature, not something acquired, and anger would destroy just that. Then he raised the essential question: "You should not destroy all the worlds for one man's offence. And this broken war chariot, whose is it, I wonder?" With a question he led Rāma's mind from anger to reflection; setting a grief-stricken mind to weigh evidence was the way to calm it.

त्रुटि बताएँ

३भग्नरथस्य क्षतभूमेश्च परीक्षा — ‘एकस्यैव विमर्दः’

७केन वा कस्य वा हेतोः सयुगः सपरिच्छदः।
खुरनेमिक्षतश्चायं सिक्तो रुधिरबिन्दुभिः॥
By whom and for whose sake was it wrecked, yoke and gear and all? This ground is gashed by hooves and wheel-rims and sprinkled with drops of blood.

८देशो निर्वृत्तसंग्रामः सुघोरः पार्थिवात्मज।
एकस्य तु विमर्दोऽयं न द्वयोर्वदतां वर॥
It is a place where a terrible battle has just ended, prince; yet this trampling is the work of one, not of two, O best of speakers.

९नहि वृत्तं हि पश्यामि बलस्य महतः पदम्।
नैकस्य तु कृते लोकान्विनाशयितुमर्हसि॥
For I see no trace here of any great army. You ought not to destroy the worlds for the sake of a single man.

१०युक्तदण्डा हि मृदवः प्रशान्ता वसुधाधिपाः।
सदा त्वं सर्वभूतानां शरण्यः परमा गतिः॥
Rulers of the earth are measured in punishment, gentle and calm; and you have always been the refuge of all beings and their highest resort.

लक्ष्मण युद्धस्थल की परीक्षा साक्षी की भाँति करते हैं — ‘किसने या किस कारण से जुए और साज-सामान सहित यह रथ तोड़ा गया? यह भूमि घोड़ों के खुरों और रथ के पहियों से खुदी हुई है, और रक्त की बूँदों से सींची गई है; इसलिए स्पष्ट है कि यहाँ अत्यन्त भयंकर युद्ध हुआ है। किन्तु हे राजकुमार, यह संघर्ष एक ही का है, दो सेनाओं का नहीं; किसी बड़ी सेना के पदचिह्न कहीं दिखाई नहीं देते।’ प्रमाण के आधार पर ही वे फिर अपना निष्कर्ष स्थापित करते हैं — ‘एक के लिए सब लोकों का विनाश करना उचित नहीं।’ अन्त में वे राजधर्म सामने रखते हैं — ‘राजा उचित दण्ड देने वाले, कोमल और प्रशान्त होते हैं; और आप तो सदा सब प्राणियों के शरणदाता और परम गति हैं।’ इस प्रकार तर्क और धर्म — इन दोनों मार्गों से क्रोध का निवारण किया जाता है। ‘शरण्यः परमा गतिः’ (शरणदाता और परम गति) इस सम्बोधन से वे राम को उनके कर्तव्य का स्मरण कराते हैं — रक्षक संहारक कैसे बन सकता है?

Lakṣmaṇa examined the battlefield like a witness. "By whom, and for what reason, was this chariot wrecked, with its yoke and all its gear? The ground is gashed by hooves and wheel rims and sprinkled with drops of blood, so it is clear that a terrible battle has just been fought here. But, prince, this is the trampling of a single fighter, not of two armies; I see no trace anywhere of a great host." From the evidence he drew his principle once more: "It is not right to destroy all the worlds for the sake of one man." Then he set out the duty of kings: "Rulers of the earth are measured in their punishments, gentle and calm, and you have always been the refuge of all beings and their highest resort." So he held back the anger by two paths, reason and dharma, and by calling Rāma the refuge of all he reminded him of his duty: how could the protector become the destroyer?

त्रुटि बताएँ

४‘सीतापहर्तारम् एव अन्विष्य’ इति प्रतिज्ञा

११को नु दारप्रणाशं ते साधु मन्येत राघव।
सरितः सागराः शैला देवगन्धर्वदानवाः॥
Who, Rāghava, would think well of the loss of your wife? Rivers, oceans, mountains, gods, gandharvas and dānavas—

१२नालं ते विप्रियं कर्तुं दीक्षितस्येव साधवः।
येन राजन्हृता सीता तमन्वेषितुमर्हसि॥
—are no more able to do you harm than good priests are to a man consecrated for a sacrifice. Seek out, O king, the one by whom Sītā was carried off.

१३मद्द्वितीयो धनुष्पाणिः सहायैः परमर्षिभिः।
समुद्रं वा विचेष्यामः पर्वतांश्च वनानि च॥
With me for your second, bow in hand, and the great seers for helpers, we shall search the ocean, the mountains and the forests.

फिर लक्ष्मण आश्वासन देते हैं — ‘हे राघव, आपकी पत्नी के खो जाने को कौन अच्छा मानेगा? जैसे यज्ञ की दीक्षा लिए हुए यजमान का अप्रिय सज्जन ऋत्विज नहीं कर सकते, वैसे ही नदियाँ, समुद्र, पर्वत, देवता, गन्धर्व और दानव भी आपका अप्रिय करने में समर्थ नहीं हैं।’ इससे वे सूचित करते हैं कि राम धर्म में दीक्षित हैं, अतः उनकी पराजय सम्भव नहीं। ‘हे राजन्, जिसने सीता का हरण किया है, उसी को आपको खोजना चाहिए — निरपराध लोकों को नहीं। मैं आपका साथी हूँ, आपके हाथ में धनुष है, और श्रेष्ठ महर्षि हमारे सहायक हैं; इस प्रकार हम समुद्र, पर्वत और वन सब छान डालेंगे।’ यहाँ लक्ष्मण शोक को कर्म में बदल देते हैं — विलाप के स्थान पर खोज ही उपाय है, यह उपदेश देते हैं। ‘मद्द्वितीयः’ (मैं जिसका दूसरा साथी हूँ) इस शब्द से वे स्वयं को सहचर के रूप में प्रस्तुत करते हैं, और इससे राम का अकेलेपन का बोध भी दूर हो जाता है।

Then Lakṣmaṇa comforted him. "Who, Rāghava, would think the loss of your wife a good thing? Rivers and oceans, mountains, gods, gandharvas and dānavas are no more able to do you harm than good priests can wrong a man consecrated for a sacrifice." He meant that Rāma was consecrated to dharma, and so his defeat was impossible. "It is the one who carried Sītā off that you should seek out, O king, not the innocent worlds. With me as your companion, you with your bow in hand, and the great seers to help us, we will search the ocean, the mountains and the forests." Here Lakṣmaṇa turned grief into action, teaching that searching, not lamenting, was the remedy; and by offering himself as Rāma's companion he took away his brother's sense of being alone.

त्रुटि बताएँ

५सर्वलोकान्वेषणम्, अन्ते शरौघप्रयोगश्च

१४गुहाश्च विविधा घोराः पद्मिन्यो विविधास्तथा।
देवगन्धर्वलोकांश्च विचेष्यामः समाहिताः॥
Intent upon our task we shall search the many fearful caverns and the various lotus-pools, and the worlds of the gods and the gandharvas—

१५यावन्नाधिगमिष्यामस्तव भार्यापहारिणम्।
न चेत्साम्ना प्रदास्यन्ति पत्नीं ते त्रिदशेश्वराः।
कोसलेन्द्र ततः पश्चात्प्राप्तकालं करिष्यसि॥
—until we find the man who carried off your wife. And if the lords of the gods will not give your wife up peaceably, lord of Kosala, then afterwards you may do what the hour demands.

१६शीलेन साम्ना विनयेन सीतां नयेन न प्राप्स्यसि चेन्नरेन्द्र।
ततः समुत्सादय हेमपुङ्खैर्महेन्द्रवज्रप्रतिमैः शरौघैः॥
If by character, by conciliation, by courtesy and by policy you fail to win Sītā, O king of men, then wipe them out with floods of gold-shafted arrows that match great Indra’s thunderbolt.

‘नाना प्रकार की भयंकर गुफाओं, तरह-तरह के कमल-सरोवरों, और देवताओं तथा गन्धर्वों के लोकों को हम एकाग्रचित्त होकर तब तक खोजेंगे, जब तक आपकी पत्नी का हरण करने वाला मिल न जाए। हे कोसलेन्द्र, यदि देवताओं के स्वामी समझाने-बुझाने से आपकी पत्नी को नहीं लौटाएँगे, तो उसके बाद आप समयोचित कार्य कीजिएगा।’ अन्त में वे चार चरणों वाले छन्द में उपसंहार करते हैं — ‘हे नरेन्द्र, यदि शील, साम, विनय और नीति से आप सीता को नहीं पाएँगे, तब महेन्द्र के वज्र के समान, सोने के पंखों वाले बाणों की बौछार से उन्हें नष्ट कर डालिए।’ इस प्रकार सौमित्रि क्रम का उपदेश देते हैं — पहले साम, उसके बाद दण्ड; आरम्भ में ही बिना विचारे प्रलय नहीं। राम के क्रोध का निषेध नहीं किया जाता, बल्कि उसे सही लक्ष्य की ओर मोड़ा जाता है — यही इस सर्ग का सार है। सर्ग के अन्त में छन्द बदलकर कवि वचन का ओज बढ़ाते हैं।

"Intent on our task, we will search the many fearful caves, the lotus pools of every kind, and the worlds of the gods and gandharvas, until we find the man who carried off your wife. And if the lords of the gods do not give your wife back peaceably, lord of Kosala, then you may do afterwards what the hour demands." He closed in a longer, weightier metre: "If by good conduct, conciliation, courtesy and wise policy you still do not win Sītā back, O king of men, then destroy them with floods of gold-feathered arrows like great Indra's thunderbolt." So Saumitri taught the proper order, first persuasion, then force, and not a heedless destruction of the world from the outset. Rāma's anger was not forbidden but turned toward its proper target, and that is the heart of this sarga; the change of metre at the end gives his words added force.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

३० पदानि
सीताहरणकर्शित ६५.१ सीतापहरणेन कृशीकृतम्, शोकेन क्षीणम्
सन्धिः
सीता + हरण → सन्धिकार्यं नास्ति (आकारान्तस्य व्यञ्जनादिना योगः); हरण + कर्शित इत्यत्रापि तथैव
समासः
सीतायाः हरणम्, तेन कर्शितः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सांवर्तक ६५.१ प्रलयकालिकः, संवर्तसम्बन्धी
सन्धिः
सम् + वृत् → संवर्तः; ततः ‘सांवर्तकः’ — तद्धिते आदिवृद्धिः (अ → आ)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अनलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभव ६५.१ विनाशः, अभावः
सन्धिः
न + भव → अभवः — नञः नकारलोपः व्यञ्जनादौ
समासः
न भवः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (निमित्तसप्तमी)
दग्धुकाम ६५.२ दग्धुम् इच्छन्तम्
सन्धिः
दग्धुम् + काम → दग्धुकामः — तुमुन्नन्तस्य मकारलोपः ‘काम’शब्देन योगे
समासः
दग्धुं कामः यस्य सः — बहुव्रीहिः (उपपदगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
संक्रुद्ध ६५.३ अत्यन्तं कुपितम्
सन्धिः
सम् + क्रुद्ध → संक्रुद्धः — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गपूर्वकात् क्रुध्-धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्राञ्जलि ६५.३ बद्धाञ्जलिः, हस्तौ संयोज्य स्थितः
सन्धिः
प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रगतः अञ्जलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘लक्ष्मणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
परिशुष्यत् ६५.३ शोषं गच्छता, शुष्यता
सन्धिः
परि + शुष्यत् → सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गस्य इकारः व्यञ्जनादौ न विकार्यते)
समासः
समासः नास्ति — शुष्-धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘मुखेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
क्रोधवश ६५.४ कोपस्य अधीनताम्
सन्धिः
क्रोध + वश → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रोधस्य वशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘आपन्नः’ इत्यनेन सह)
दान्त ६५.४ जितेन्द्रियः, संयतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दम्’ धातोः क्तप्रत्यये मकारस्य लोपः, तकारस्य च दीर्घः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अनुत्तम ६५.५ सर्वोत्कृष्टम्, यस्मात् श्रेष्ठतरं नास्ति
सन्धिः
न + उत्तम → अनुत्तमम् — नञः ‘अन्’ आदेशः स्वरादौ
समासः
न विद्यते उत्तमं यस्मात् तत् — नञ्तत्पुरुषः (बहुव्रीहिगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अपराध ६५.६ दोषेण, अनुचितकर्मणा
सन्धिः
अप + राध् → अपराधः — उपसर्गपूर्वकं भावे घञ्; न + अपराधेन → नापराधेन इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (हेतौ)
सांग्रामिक ६५.६ युद्धोपयोगी, संग्रामार्थं कल्पितः
सन्धिः
संग्राम + ठक् → सांग्रामिकः — आदिवृद्धिः (अ → आ)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रथः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सयुग ६५.७ धुर्यदण्डेन (जूएन) सहितः
सन्धिः
सह + युग → सयुगः — बहुव्रीहौ ‘सह’शब्दस्य ‘स’ इति आदेशः
समासः
युगेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सपरिच्छद ६५.७ उपकरणसहितः, सर्वसामग्रीयुक्तः
सन्धिः
परि + छद → परिच्छदः — छकारस्य द्वित्वम्; ततः स + परिच्छद
समासः
परिच्छदेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
खुरनेमिक्षत ६५.७ अश्वखुरैः रथचक्रधाराभिश्च विदारितम्
सन्धिः
नेमि + क्षत → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
खुरैः नेमिभिश्च क्षतम् — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अयं देशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
निर्वृत्तसंग्राम ६५.८ यत्र युद्धं समाप्तम्
सन्धिः
निः + वृत्त → निर्वृत्तः — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
निर्वृत्तः संग्रामः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘देशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विमर्द ६५.८ मर्दनम्, संघर्षः, युद्धचिह्नम्
सन्धिः
वि + मर्द → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गपूर्वकात् मृद्-धातोः घञन्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
युक्तदण्ड ६५.१० अपराधानुरूपं दण्डं प्रयुञ्जानाः
सन्धिः
युक्त + दण्ड → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
युक्तः दण्डः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वसुधाधिप ६५.१० भूमिपालाः, राजानः
सन्धिः
वसुधा + अधिप → वसुधाधिपः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
वसुधायाः अधिपाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
दारप्रणाश ६५.११ भार्यायाः विनाशः अपहरणं वा
सन्धिः
प्र + नाश → प्रणाशः — उपसर्गनिमित्तं नकारस्य णत्वम्
समासः
दाराणां प्रणाशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
देवगन्धर्वदानव ६५.११ देवाः, गन्धर्वाः, दानवाः च
सन्धिः
गन्धर्व + दानव → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
देवाश्च गन्धर्वाश्च दानवाश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
दीक्षित ६५.१२ यज्ञदीक्षां गृहीतवतः
सन्धिः
दीक्षितस्य + इव → दीक्षितस्येव — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति — दीक्ष्-धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
मद्द्वितीय ६५.१३ मया सहायेन सहितः
सन्धिः
मत् + द्वितीय → मद्द्वितीयः — जश्त्वेन तकारस्य दकारः
समासः
अहं द्वितीयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
धनुष्पाणि ६५.१३ हस्तगृहीतधनुः
सन्धिः
धनुः + पाणि → धनुष्पाणिः — विसर्गस्य षत्वम्
समासः
धनुः पाणौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परमर्षि ६५.१३ श्रेष्ठैः महर्षिभिः
सन्धिः
परम + ऋषि → परमर्षिः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
परमाः ऋषयः — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘सहायैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
भार्यापहारिणम् ६५.१५ पत्न्याः हर्तारम्
सन्धिः
भार्या + अपहारिन् → भार्यापहारी — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
भार्यायाः अपहारी — षष्ठीतत्पुरुषः; प्रातिपदिकं ‘भार्यापहारिन्’
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
त्रिदशेश्वर ६५.१५ देवाधिपतयः
सन्धिः
त्रिदश + ईश्वर → त्रिदशेश्वरः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
त्रिदशानाम् ईश्वराः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
प्राप्तकाल ६५.१५ अवसरोचितं कार्यम्
सन्धिः
प्राप्त + काल → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्राप्तः कालः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
हेमपुङ्ख ६५.१६ सुवर्णमयपिच्छाः
सन्धिः
हेम + पुङ्ख → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हेम्नः पुङ्खाः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘शरौघैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शरौघ ६५.१६ बाणसमूहैः
सन्धिः
शर + ओघ → शरौघः — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
शराणाम् ओघः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्