- सन्धिः
- शोक + उपहत → शोकोपहत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शोकेन उपहतं चेतः यस्य सः — बहुव्रीहिः (तृतीयातत्पुरुषगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्ड — सर्ग 62
राम का विलाप और लक्ष्मण को सन्देश
वृक्षों और लताओं में सीता की कल्पना, सूनी कुटिया, कैकेयी का स्मरण, अयोध्या न जाने का निश्चय, भरत और माताओं के लिए अन्तिम सन्देश
अयं सर्गः समीक्षितसंस्करणे सर्वथा नास्ति; सः वुल्गेटमात्रः। सीताम् अपश्यन् शोकोपहतचेतनः रामः मन्मथार्दितः सन् विलापाश्रयं दुर्वचं वाक्यम् उवाच। सः अशोकशाखाभिः कदलीभिः कर्णिकारवनेन च आत्मानम् आवृत्य सीता क्रीडति इति कल्पयति — ‘ऊरू न शक्तासि निगूहितुम्; अलं ते परिहासेन, आश्रमस्थाने हासः न प्रशस्यते।’ ततः सः सत्यं स्वीकरोति — ‘उटजः शून्यः; सुव्यक्तं राक्षसैः सीता भक्षिता हृता वा।’ साश्रुनेत्राणि मृगयूथानि तथैव शंसन्ति इति सः मन्यते। ‘हा आर्ये, हा साध्वि’ इति क्रन्दन् सः कैकेय्याः सकामतां स्मरति — ‘सीतया सह निर्यातः विना सीताम् उपागतः अहं शून्यम् अन्तःपुरं कथं प्रवेक्ष्यामि? लोकः मां निर्वीर्यं निर्दयं च वक्ष्यति; जनकं कुशलं पृच्छन्तं कथं निरीक्षिष्ये?’ अन्ते सः निश्चिनोति — ‘भरतपालितां पुरीं न गमिष्यामि; तया हीनः स्वर्गः अपि शून्यः। त्वं माम् उत्सृज्य अयोध्यां गच्छ, भरतं गाढम् आश्लिष्य मद्वचनं ब्रूहि, मातॄः च अभिवादय; सीतायाः विनाशं मम च दशां जनन्यै विस्तरेण निवेदय।’ एवं विलपति राघवे लक्ष्मणः अपि भयविकलमुखः व्यथितमनाः भृशम् आतुरः च बभूव।
१वृक्षलतासु सीतायाः कल्पना, परिहासशङ्का च
१सीतामपश्यन्धर्मात्मा शोकोपहतचेतनः।
विललाप महाबाहू रामः कमललोचनः॥Not seeing Sītā, the righteous Rāma, his mind struck down by grief, lamented — that mighty-armed, lotus-eyed prince.
२पश्यन्निव च तां सीतामपश्यन्मन्मथार्दितः।
उवाच राघवो वाक्यं विलापाश्रयदुर्वचम्॥Seeming to see Sītā even as he failed to see her, tormented by love, Rāghava spoke words that lament wrung from him and that were hard to utter.
३त्वमशोकस्य शाखाभिः पुष्पप्रियतरा प्रिये।
आवृणोषि शरीरं ते मम शोकविवर्धनी॥“With the branches of the aśoka tree you are veiling your body, my love, you who are fonder of flowers than they are — and so you only deepen my grief.
४कदलीकाण्डसदृशौ कदल्या संवृतावुभौ।
ऊरू पश्यामि ते देवि नासि शक्ता निगूहितुम्॥“Both your thighs, like the stems of a plantain, are screened by a plantain; but I see them, my lady — you are not able to hide them.
५कर्णिकारवनं भद्रे हसन्ती देवि सेवसे।
अलं ते परिहासेन मम बाधावहेन वै॥“You frequent this grove of karṇikāra trees, smiling, my lady. Enough of this jesting of yours, which brings me nothing but distress.
६विशेषेणाश्रमस्थाने हासोऽयं न प्रशस्यते।
अवगच्छामि ते शीलं परिहासप्रियं प्रिये॥“In a hermitage above all, such laughter is not to be commended. I know your nature well enough, my love: you delight in jests.
सीता को न देखते हुए, शोक से आहत चेतना वाले धर्मात्मा राम विलाप करने लगे। कवि उनकी दशा का सूक्ष्म वर्णन करते हैं — वे मानो उन्हें देखते हुए भी नहीं देख रहे थे, और काम से पीड़ित होकर उन्होंने विलाप से भरा, कठिनाई से कहा जाने वाला वचन कहा। ‘दुर्वच’ शब्द महत्त्वपूर्ण है — ऐसा वचन जिसे कहना भी कष्टकर हो। शोक उनकी दृष्टि को विकृत कर देता है, और वे वृक्षों और लताओं में सीता को ही देखने लगते हैं। वे कहते हैं — ‘फूलों से अत्यन्त प्रेम करने वाली प्रिये, तुम अशोक की शाखाओं से अपने को ढक रही हो; किन्तु तुम मेरा शोक ही बढ़ा रही हो।’ फिर वे केले के तने जैसी जाँघों को केले से ढकी हुई भी देखते हैं — ‘तुम छिप नहीं सकतीं।’ और वे मानते हैं कि वे हँसती हुई कर्णिकार के वन में घूम रही हैं। किन्तु उसी क्षण वे उलाहना देते हैं — ‘बस करो यह हँसी, जो मुझे पीड़ा ही दे रही है। विशेषकर आश्रम-स्थान में यह हँसी प्रशंसनीय नहीं। मैं जानता ही हूँ कि तुम्हारा स्वभाव हँसी-ठिठोली को प्रिय मानने वाला है।’ इस खण्ड की विशेषता यह है कि राम सीता के क्रीड़ाशील स्वभाव का स्मरण करते हुए उसी से अपने को बहलाते हैं। यह सर्ग समीक्षित संस्करण में बिल्कुल नहीं है; इसलिए इसका सारा पाठ मुद्रित संस्करण से ही लिया गया है। कवि यहाँ राम के मन में दो अवस्थाएँ एक साथ दिखाते हैं — एक विरह की वेदना, और दूसरी खेल की आशा। अशोक, केला और कर्णिकार — ये तीन वृक्ष क्रम से वस्त्र, जाँघों और हँसी के स्थान के रूप में कल्पित किए गए हैं। ‘अशोक’ नाम में ही विरोध छिपा है — जिसका नाम ही शोक न उत्पन्न करने वाला है, वही यहाँ शोक बढ़ाने वाला बन गया।
Unable to see Sītā, the righteous Rāma, lotus-eyed and mighty-armed, lamented with his mind struck down by grief. The poet describes his state finely: he seemed to see her even as he failed to see her, and tormented by love he spoke words wrung from him by lament, words hard even to utter. Grief twisted his sight, and he saw Sītā in the very trees and creepers. "You are hiding yourself behind the branches of the aśoka, my love, you who love flowers more than they do; but you only deepen my sorrow." The aśoka's name means "without sorrow," and yet here it only adds to his sorrow. "Your thighs, like the stems of the plantain, are screened by a plantain, but I can see them, lady; you cannot hide them. You are there in the karṇikāra grove, smiling." So three trees in turn became her garment, her thighs and the place where she laughed. And then at once he scolded her: "Enough of your joking; it brings me nothing but pain. Such laughter is not right, least of all in a hermitage. I know your nature well, my love; you are fond of teasing." That is the mark of this passage: remembering how playful she was, Rāma used that very memory to deceive himself, and two states stood side by side in his mind, the ache of separation and the hope that it was all a game.
२शून्यः उटजः, मृगयूथानां संकेतः, कैकेय्याः स्मरणम्
७आगच्छ त्वं विशालाक्षि शून्योऽयमुटजस्तव।
सुव्यक्तं राक्षसैः सीता भक्षिता वा हृतापि वा॥“Come out, wide-eyed one — this leaf hut of yours stands empty. It is all too plain: Sītā has been devoured by rākṣasas, or else carried off.
८न हि सा विलपन्तं मामुपसम्प्रैति लक्ष्मण।
एतानि मृगयूथानि साश्रुनेत्राणि लक्ष्मण॥“She does not come to me, Lakṣmaṇa, though I lament. And these herds of deer, Lakṣmaṇa, with tears in their eyes —
९शंसन्तीव हि मे देवीं भक्षितां रजनीचरैः।
हा ममार्ये क्व यातासि हा साध्वि वरवर्णिनि॥“they seem to be telling me that my lady has been devoured by the night-rangers. Alas, my noble one, where have you gone? Alas, virtuous one, fair of hue!
१०हा सकामाद्य कैकेयी देवि मेऽद्य भविष्यति।
सीतया सह निर्यातो विना सीतामुपागतः॥“Alas, today Queen Kaikeyī will have her wish of me: I set out with Sītā and have come back without her.
११कथं नाम प्रवेक्ष्यामि शून्यमन्तःपुरं मम।
निर्वीर्य इति लोको मां निर्दयश्चेति वक्ष्यति॥“How shall I ever enter my own empty inner chambers? The world will call me a coward, and pitiless besides.
यह बहलावा देर तक नहीं टिकता। ‘विशाल नेत्रों वाली, आओ’ — इस प्रकार पुकारते हुए ही वे सत्य देख लेते हैं — ‘यह तुम्हारी कुटिया सूनी है। स्पष्ट है कि राक्षसों ने सीता को खा लिया है या हर लिया है।’ ‘सुव्यक्तम्’ (स्पष्ट है) शब्द से शंका निश्चय बन जाती है। वे कहते हैं — ‘लक्ष्मण, वे विलाप करते मेरे पास नहीं आ रहीं।’ फिर वे बाहरी जगत् को साक्षी के रूप में लेते हैं — आँसू-भरी आँखों वाले ये मृगों के झुण्ड मानो बता रहे हैं कि देवी को निशाचरों ने खा लिया। यहाँ मूक मृग ही समाचार लाने वाले हैं। इसके बाद वे पुकारते हैं — ‘हा मेरी आर्ये, कहाँ चली गईं? हा साध्वी, हा सुन्दरी!’ फिर उनकी स्मृति अयोध्या जाती है — ‘आज देवी कैकेयी सफल-मनोरथ होंगी; सीता के साथ निकला मैं सीता के बिना लौटूँगा।’ ‘सूने अन्तःपुर में मैं कैसे प्रवेश करूँगा? लोग मुझे पराक्रमहीन और निर्दय कहेंगे।’ इस प्रकार व्यक्तिगत शोक लोक-लज्जा से मिल जाता है, और विलाप घर की ओर मुड़ जाता है। ‘सकामा’ (सफल-मनोरथ) शब्द कैकेयी के पहले के वर माँगने का स्मरण कराता है; राम के मत में सीता-हरण भी उसी वर का अन्तिम फल है। इस प्रकार वर्तमान दुःख को पहले के कारण से जोड़ दिया जाता है।
The self-deception did not last. Even as he called, "Come out, wide-eyed one," he saw the truth: "Your hut stands empty. It is all too plain: Sītā has been devoured by rākṣasas, or carried off." With that his doubt became certainty. "She does not come to me, Lakṣmaṇa, though I cry for her." Then he took the world around him as witness: "These herds of deer, their eyes full of tears, seem to be telling me that my lady has been eaten by the night-rangers." The dumb animals became the bearers of the news. "Alas, my noble lady, where have you gone? Alas, my faithful one, so fair!" Then his memory went back to Ayodhyā. "Today Queen Kaikeyī will have her wish: I set out with Sītā and I have come back without her." Her "wish" recalls the boons she once demanded, and to Rāma even Sītā's loss seemed the last fruit of those boons, so the present sorrow was tied to its first cause. "How can I enter my empty inner rooms? People will say I am a coward and heartless." So his private grief met his shame before the world, and his lament turned homeward.
३लोकलज्जा, जनकदर्शनभयम्, अयोध्यागमननिषेधश्च
१२कातरत्वं प्रकाशं हि सीतापनयनेन मे।
निवृत्तवनवासश्च जनकं मिथिलाधिपम्॥“My weakness will stand exposed by the loss of Sītā. And when my forest exile is over, how shall I be able to look at Janaka,
१३कुशलं परिपृच्छन्तं कथं शक्ष्ये निरीक्षितुम्।
विदेहराजो नूनं मां दृष्ट्वा विरहितं तया॥“lord of Mithilā, when he comes to ask after our welfare? Seeing me parted from her, the king of Videha,
१४सुताविनाशसंतप्तो मोहस्य वशमेष्यति।
अथवा न गमिष्यामि पुरीं भरतपालिताम्॥“consumed by the destruction of his daughter, will surely fall into a swoon. Or rather — I shall not go to the city that Bharata rules.
१५स्वर्गोऽपि हि तया हीनः शून्य एव मतो मम।
तन्मामुत्सृज्य हि वने गच्छायोध्यापुरीं शुभाम्॥“Even heaven, without her, I count as empty. So leave me here in the forest and go to the fair city of Ayodhyā.
राम कहते हैं — ‘सीता के हरे जाने से मेरी कायरता ही प्रकट होगी’ — अपवाद केवल दुःख का नहीं, अपयश का भी है। फिर वे सीता के पिता का स्मरण करते हैं — ‘वनवास से लौटकर, कुशल-समाचार पूछते मिथिलापति जनक को मैं कैसे देख सकूँगा? विदेहराज मुझे उनके बिना देखकर पुत्री के विनाश से संतप्त होकर निश्चय ही मूर्च्छित हो जाएँगे।’ इससे कवि दिखाते हैं कि राम का शोक केवल अपने तक सीमित नहीं है; वे दूसरों के दुःख को भी पहले से ही देख लेते हैं। इसलिए वे निश्चय करते हैं — ‘अथवा मैं भरत द्वारा पालित नगरी में नहीं जाऊँगा। उनके बिना स्वर्ग भी मेरे मत में सूना ही है।’ यहाँ वनवास की समाप्ति भी उनके लिए फलवती नहीं; जहाँ सीता नहीं, वहाँ राज्य और स्वर्ग समान रूप से सूने हैं। यह निश्चय अगले सन्देश की भूमि तैयार करता है। ‘नहीं जाऊँगा’ यह निषेध इस सर्ग का मोड़ है; यहीं से अगला सन्देश आरम्भ होता है।
"The loss of Sītā will show everyone my weakness," Rāma said; the reproach he feared was not only of grief but of disgrace. Then he thought of Sītā's father. "When my exile is over, how shall I face Janaka, lord of Mithilā, when he comes to ask after our welfare? When the king of Videha sees me without her, he will be consumed by the loss of his daughter and will surely fall senseless." The poet shows that Rāma's grief was not for himself alone; he foresaw the sorrow of others too. So he made up his mind: "No, I will not go back to the city that Bharata rules. Without her even heaven would be empty to me." Even the end of his exile held no reward for him; where Sītā was not, a kingdom and heaven alike were empty. That refusal to go back is the turning point of the sarga, and from it comes the message that follows. "So leave me here in the forest," he told Lakṣmaṇa, "and go to the fair city of Ayodhyā."
४लक्ष्मणाय अन्तिमसन्देशः, लक्ष्मणस्य व्यथा च
१६न त्वहं तां विना सीतां जीवेयं हि कथंचन।
गाढमाश्लिष्य भरतो वाच्यो मद्वचनात्त्वया॥“For I cannot live in any way at all without Sītā. Embrace Bharata closely and give him this message from me:
१७अनुज्ञातोऽसि रामेण पालयेति वसुंधराम्।
अम्बा च मम कैकेयी सुमित्रा च त्वया विभो॥“‘You have Rāma’s leave: govern the earth.’ And my mother Kaikeyī, and Sumitrā, and, lord,
१८कौसल्या च यथान्यायमभिवाद्या ममाज्ञया।
रक्षणीया प्रयत्नेन भवता सूक्तचारिणा॥“Kausalyā too are to be saluted fittingly at my command; and they must be carefully protected by you, who speak kind words.
१९सीतायाश्च विनाशोऽयं मम चामित्रसूदन।
विस्तरेण जनन्या मे विनिवेद्यस्त्वया भवेत्॥“And this destruction of Sītā, and my own condition, slayer of foes, must be reported by you in full to my mother.”
२०इति विलपति राघवे तु दीने वनमुपगम्य तया विना सुकेश्या।
भयविकलमुखस्तु लक्ष्मणोऽपि व्यथितमना भृशमातुरो बभूव॥While Rāghava lamented thus in his wretchedness, having come into the forest without her of the lovely hair, Lakṣmaṇa too — his face undone by fear, his mind in torment — became utterly distraught.
फिर राम लक्ष्मण को आदेश देते हैं — ‘तुम मुझे वन में छोड़कर सुन्दर अयोध्यापुरी चले जाओ; उन सीता के बिना मैं किसी प्रकार भी जीवित नहीं रह सकता।’ इसके बाद सन्देश क्रम से कहे जाते हैं — ‘भरत को कसकर गले लगाकर मेरी ओर से कहना — राम ने तुम्हें अनुमति दे दी है, पृथ्वी का पालन करो। मेरी माता कैकेयी, सुमित्रा और कौसल्या को मेरी आज्ञा से यथोचित प्रणाम करना; हे विभो, उचित आचरण करते हुए तुम्हें प्रयत्नपूर्वक उनकी रक्षा करनी चाहिए।’ अन्त में वे अपनी जननी का स्मरण करते हैं — ‘हे शत्रुसूदन, सीता का यह विनाश और मेरी यह दशा तुम माता को विस्तार से बताना।’ इस प्रकार दीन राघव के विलाप करने पर, सुन्दर केशों वाली उन (सीता) के बिना वन में आए लक्ष्मण का मुख भी भय से विकल हो गया, उनका मन व्यथित हो गया और वे अत्यन्त व्याकुल हो उठे। अन्तिम श्लोक लम्बे छन्द में रचा गया है। इस प्रकार सर्ग शोक के विस्तार के साथ समाप्त होता है। सन्देश का क्रम भी अर्थपूर्ण है — पहले राज्य (भरत), फिर माताएँ, और अन्त में जननी कौसल्या, जिन्हें सब कुछ विस्तार से बताना है। राम यहाँ केवल रोते ही नहीं; वे व्यवस्था करते हैं, जैसे मृत्यु की ओर बढ़ता व्यक्ति अपने कार्य बाँट देता है। अन्तिम श्लोक में लक्ष्मण की दशा एक ही वाक्य में वर्णित है — वे कुछ नहीं कहते, केवल व्यथित मन वाले हो जाते हैं।
"For I cannot live on in any way without Sītā. Embrace Bharata closely and give him this message from me: 'Rāma gives you leave; rule the earth.' And at my bidding greet my mothers, Kaikeyī, Sumitrā and Kausalyā, as is fitting; you, who always speak kindly, must take care to protect them. And tell my mother in full, slayer of foes, of Sītā's destruction and of what has become of me." Even the order of his messages has meaning: first the kingdom, through Bharata, then the queens, and last his own mother Kausalyā, who must be told everything. Rāma was not merely weeping here; he was setting his affairs in order, as a man facing death divides up his duties. While Rāghava lamented so in his misery, having come into the forest only to be without the lovely-haired Sītā, Lakṣmaṇa too, his face undone by fear and his mind in torment, was utterly distraught. His state is told in a single sentence: he said nothing, he only suffered. So the sarga ends with grief spreading wider still.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- मन्मथ + अर्दित → मन्मथार्दित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मन्मथेन अर्दितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- विलाप + आश्रय → विलापाश्रय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); दुर् + वच → दुर्वच
- समासः
- विलापः आश्रयः यस्य तत्, तादृशं दुर्वचम् — बहुव्रीहिगर्भः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पुष्प + प्रियतरा — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- पुष्पेषु प्रियतरा — सप्तमीतत्पुरुषः (तरप्प्रत्ययान्तः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सम्बोधनार्थे ‘त्वम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शोक + विवर्धनी — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोकं विवर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः (ल्युडन्तः, ङीप्प्रत्ययेन स्त्रीलिङ्गः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- कदली + काण्ड — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कदल्याः काण्डः, तेन सदृशौ — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘ऊरू’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नि + गूहितुम् → निगूहितुम् — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गुह्’ धातोः तुमुन्नन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्)
- सन्धिः
- बाधा + आवह → बाधावह — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- बाधाम् आवहति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘परिहासेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परिहास + प्रिय — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परिहासः प्रियः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘शीलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; श्लोके ‘शून्योऽयमुटजः’ इति पूर्वपदेन सह सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उटैः (पर्णैः) जायते’ इति निरुक्तिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- उप + सम् + प्र + एति → उपसम्प्रैति — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इ’ धातोः लट्लकारः त्रिभिः उपसर्गैः युक्तः
- विभक्तिः
- प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, लट्लकारः
- सन्धिः
- स + अश्रु → साश्रु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अश्रुभिः सहितानि नेत्राणि येषां तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘मृगयूथानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- रजनी + चर — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रजन्यां चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वर + वर्णिनी → वरवर्णिनी — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; सम्बोधने ह्रस्वः
- समासः
- वरः वर्णः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (इनिप्रत्ययान्तः); प्रातिपदिकम् ‘वरवर्णिनी’
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सह + कामा → सकामा — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः बहुव्रीहौ
- समासः
- कामेन (अभिलाषेण) सहिता — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अन्तर् + पुर → अन्तःपुर — रेफस्य विसर्जनीयादेशः
- समासः
- अन्तः (मध्ये) पुरम् — अव्ययीभावगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- निर् + वीर्य → निर्वीर्य — रेफः रकारे एव तिष्ठति
- समासः
- निर्गतं वीर्यं यस्मात् सः — बहुव्रीहिः (नञर्थे ‘निर्’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘इति’ इत्यनेन उद्धृतम्)
- सन्धिः
- कातर + त्व — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कातर’ इत्यस्मात् भावार्थे त्वप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सीता + अपनयन → सीतापनयन — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- सीतायाः अपनयनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेत्वर्थे)
- सन्धिः
- सुता + विनाश — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; सम् + तप्त → संतप्त (मकारस्य अनुस्वारः)
- समासः
- सुतायाः विनाशेन संतप्तः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘विदेहराजः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- भरत + पालिता — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भरतेन पालिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- आ + श्लिष्य → आश्लिष्य; श्लोके ‘गाढम् आश्लिष्य’ इत्यत्र पूर्वपदस्य मकारेण सह सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्लिष्’ धातोः ल्यबन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यप्)
- सन्धिः
- मद् + वचन → मद्वचन — जश्त्वेन दकारः रक्षितः
- समासः
- मम वचनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘मद्वचनात्’ इति हेत्वर्थे)
- सन्धिः
- अनु + ज्ञात → अनुज्ञात — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम् उपसर्गयुक्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- यथा + न्याय → यथान्याय — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न्यायम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- सु + उक्त → सूक्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
- समासः
- सूक्तेन (सुभाषितेन) चरति इति सूक्तचारी — उपपदतत्पुरुषः; प्रातिपदिकम् ‘सूक्तचारिन्’
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘भवता’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अ + मित्र → अमित्र (नञ्); मित्र + सूदन — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; श्लोके ‘मम च अमित्रसूदन’ इत्यत्र सवर्णदीर्घः
- समासः
- अमित्रान् सूदयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + नि + वेद्य → विनिवेद्य — व्यञ्जनादौ परे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विद्’ धातोः णिजन्तात् ण्यत्प्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि कृत्यप्रयोगे ‘अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सु + केशी → सुकेशी — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोभनाः केशाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः; प्रातिपदिकम् ‘सुकेशी’
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘तया विना’ इति योगे)
- सन्धिः
- भय + विकल — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भयेन विकलं मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः (तृतीयातत्पुरुषगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘लक्ष्मणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- व्यथित + मनस् → व्यथितमनस् — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति; प्रथमैकवचने ‘व्यथितमनाः’
- समासः
- व्यथितं मनः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘लक्ष्मणः’ इत्यस्य विशेषणम्)