॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्ड · सर्ग 48

अरण्यकाण्ड — सर्ग 48

रावण की आत्म-प्रशंसा और सीता की फटकार

रावण का क्रोध, कुबेर की पराजय का वर्णन, पुष्पक, लंका का वर्णन, प्रलोभन और सीता का अस्वीकार

अस्मिन् सर्गे रावणः स्वस्य कुलं बलं नाम कर्म च विस्तरेण कथयित्वा सीतां भीषयितुं प्रलोभयितुं च यतते। सीतायाः पूर्वोक्तेन वचनेन संरब्धः सः ललाटे भ्रुकुटिं कृत्वा परुषं वचः प्रत्युवाच — ‘अहं वैश्रवणस्य सापत्नः भ्राता रावणः दशग्रीवः; देवाः गन्धर्वाः पिशाचाः पतगाः उरगाः च मृत्योः इव मत्तः विद्रवन्ति; मया कारणान्तरे वैमात्रः भ्राता कुबेरः द्वन्द्वे निर्जितः; सः मद्भयार्तः स्वम् ऋद्धिमत् अधिष्ठानं त्यक्त्वा कैलासम् अध्यास्ते; तस्य कामगं पुष्पकं विमानं मया वीर्यात् आवर्जितम्’ इति। ततः सः स्वस्य प्रभावम् एव प्रकृतेः स्तम्भेन दर्शयति — यत्र सः तिष्ठति तत्र वायुः शङ्कितः वाति, सूर्यः शिशिरांशुः इव भवति, तरवः निष्कम्पपत्राः, नद्यः च स्तिमितोदकाः। अनन्तरं लङ्कां वर्णयति — अमरावतीसदृशी, पाण्डुरप्राकारपरिक्षिप्ता, हेमकक्ष्या, वैदूर्यमयतोरणा, हस्त्यश्वरथसंबाधा, संकुलोद्यानभूषिता च। ‘तत्र मया सह वस; मानुषीणां नारीणां गतायुषः रामस्य च स्मरणम् अपि न करिष्यसि’ इति सः प्रलोभयति, रामं च ‘भ्रष्टराज्यः गतचेताः तपस्वी’ इति निन्दति; ‘मां प्रत्याख्याय पश्चात्तापं गमिष्यसि, यथा पुरूरवसं त्यक्त्वा उर्वशी’ इति च भीषयति। सीता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना सती तं तर्जयति — ‘सर्वदेवनमस्कृतं वैश्रवणं भ्रातरं व्यपदिश्य कथम् एवम् अशुभं कर्तुम् इच्छसि? त्वादृशे राजनि सति सर्वे राक्षसाः विनशिष्यन्ति। शचीम् अपहृत्य अपि जीवितुं शक्यम्, रामपत्नीं तु हृत्वा कोऽपि स्वस्तिमान् न भवेत्; अमृतं पीतवतः अपि तव मोक्षः नास्ति।’

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१रावणस्य कोपः, आत्मपरिचयः, कुबेरपराजयश्च

१एवं ब्रुवत्यां सीतायां संरब्धः परुषं वचः।
ललाटे भ्रुकुटिं कृत्वा रावणः प्रत्युवाच ह॥
As Sītā spoke so, Rāvaṇa, enraged, knit his brows on his forehead and answered her with harsh words.

२भ्राता वैश्रवणस्याहं सापत्नो वरवर्णिनि।
रावणो नाम भद्रं ते दशग्रीवः प्रतापवान्॥
“I am the half-brother of Vaiśravaṇa, lady of lovely hue. My name is Rāvaṇa — bless you — the ten-necked and mighty one,

३यस्य देवाः सगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः।
विद्रवन्ति सदा भीता मृत्योरिव सदा प्रजाः॥
“from whom gods with the gandharvas, piśācas, birds and serpents always flee in terror, as creatures flee from death;

४येन वैश्रवणो भ्राता वैमात्रः कारणान्तरे।
द्वन्द्वमासादितः क्रोधाद्रणे विक्रम्य निर्जितः॥
“by whom his own half-brother Vaiśravaṇa, on a certain occasion, was met in single combat and, through anger and valour, defeated in battle;

५मद्भयार्तः परित्यज्य स्वमधिष्ठानमृद्धिमत्।
कैलासं पर्वतश्रेष्ठमध्यास्ते नरवाहनः॥
“and who, tormented by fear of me, abandoned his own prosperous seat and now dwells on Kailāsa, best of mountains — he whose bearers are men.

पिछले सर्ग के अन्त में सीता ‘वही अन्तर दशरथनन्दन और तुममें है’ कहकर चुप हो गई थीं। यह सुनकर रावण क्रुद्ध होकर, माथे पर भौंहें चढ़ाकर कठोर वचन बोला। अब उसने संन्यासी का वेष वास्तव में त्याग दिया — जो पहले विनय से ढका था, वह अब दर्प से प्रकट हो रहा है। ‘हे सुन्दरी, मैं वैश्रवण (कुबेर) का सौतेला भाई हूँ; मेरा नाम रावण है, मैं प्रतापी दशग्रीव हूँ; तुम्हारा कल्याण हो’ — ऐसे वह अपना परिचय देता है। फिर वह अपने भयंकर होने का वर्णन करता है — ‘गन्धर्वों सहित देवता, पिशाच, पक्षी और नाग, जैसे प्रजा मृत्यु से डरती है, वैसे ही सदा भयभीत होकर जिससे भागते हैं; जिसने किसी कारणवश अपने सौतेले भाई वैश्रवण को द्वन्द्व-युद्ध में घेरा और क्रोध से पराक्रम करके रण में जीत लिया; जिसके भय से पीड़ित होकर वे अपना समृद्ध निवास छोड़कर पर्वतश्रेष्ठ कैलास पर रहते हैं — मैं वही हूँ।’ भाई की पराजय ही उसका पहला प्रमाण है; कुल के गौरव का उपयोग तो वह अपनी ही कीर्ति के लिए करता है। ‘माथे पर भौंहें चढ़ाकर’ — इस एक ही चित्र से कवि उसका परिवर्तन दिखाते हैं — जिसने पहले ‘विनम्र वचन’ कहा था, वही अब भौंहें तानकर बोल रहा है। वेष तो अब भी संन्यासी का है, पर वाणी राक्षसराज की; इसी विरोध का सहारा लेकर कवि उसका भीतरी रूप खोलकर रख देते हैं।

At the end of the last sarga Sītā had fallen silent after declaring the gulf between Daśaratha's son and Rāvaṇa. Hearing her, Rāvaṇa flew into a rage, knit his brows and answered her harshly. Now he had really cast off his mendicant's guise: what had been veiled in humility was now laid bare in pride. "I am Vaiśravaṇa's half-brother, lady of lovely hue," he said; "my name is Rāvaṇa, the mighty ten-necked one, bless you. Gods and gandharvas, piśācas, birds and serpents always flee from me in terror, as creatures flee from death. On a certain occasion I met my half-brother Vaiśravaṇa in single combat, and in my anger and valour I defeated him in battle; and tormented by fear of me he abandoned his own rich seat and now lives on Kailāsa, best of mountains, he whose mounts are men. That is who I am." His brother's defeat is his first proof, and he uses his family's glory only for his own renown. With the single picture of his knitted brows the poet shows the change in him: the one who had spoken courteous words now spoke with a scowl. The dress was still a mendicant's, but the voice was the rākṣasa king's, and through that contrast the poet reveals his true nature.

त्रुटि बताएँ

२रावणस्य प्रभावः, पुष्पकम्, लङ्कावर्णनम्

६यस्य तत्पुष्पकं नाम विमानं कामगं शुभम्।
वीर्यादावर्जितं भद्रे येन यामि विहायसम्॥
“That famous chariot of his called Puṣpaka, auspicious and going where one wills, I won by my valour, good lady, and in it I travel the sky.

७मम संजातरोषस्य मुखं दृष्ट्वैव मैथिलि।
विद्रवन्ति परित्रस्ताः सुराः शक्रपुरोगमाः॥
“Maithilī, at the mere sight of my face when my anger has risen, the gods with Śakra at their head take fright and scatter.

८यत्र तिष्ठाम्यहं तत्र मारुतो वाति शङ्कितः।
तीव्रांशुः शिशिरांशुश्च भयात्संपद्यते दिवि॥
“Where I stand, there the wind blows warily, and in the sky the fierce-rayed sun turns cool-rayed out of fear.

९निष्कम्पपत्रास्तरवो नद्यश्च स्तिमितोदकाः।
भवन्ति यत्र तत्राहं तिष्ठामि च चरामि च॥
“Wherever I stand or walk, the trees’ leaves do not stir and the rivers’ waters grow still.

१०मम पारे समुद्रस्य लङ्का नाम पुरी शुभा।
संपूर्णा राक्षसैर्घोरैर्यथेन्द्रस्यामरावती॥
“Beyond the sea is my fair city named Laṅkā, filled with terrible rākṣasas, like Indra’s Amarāvatī.

११प्राकारेण परिक्षिप्ता पाण्डुरेण विराजिता।
हेमकक्ष्या पुरी रम्या वैदूर्यमयतोरणा॥
“It is ringed by a white rampart and shines with it; that lovely city has courts of gold and gateways of beryl.

‘उनका जो पुष्पक नाम का, इच्छानुसार चलने वाला शुभ विमान था, उसे मैंने पराक्रम से छीन लिया; भद्रे, उसी से मैं आकाश में चलता हूँ। मैथिली, क्रोध से भरे मेरे मुख को देखते ही इन्द्र आदि देवता भयभीत होकर भाग जाते हैं। जहाँ मैं रहता हूँ, वहाँ वायु शंकित होकर बहती है; तीखी किरणों वाला सूर्य भी भय से आकाश में शीतल किरणों वाले चन्द्रमा-सा हो जाता है। जहाँ मैं ठहरता और विचरता हूँ, वहाँ वृक्षों के पत्ते हिलते नहीं, और नदियों का जल थम जाता है।’ इन तीन श्लोकों में वह प्रकृति के स्तब्ध होने को ही अपना लक्षण बताता है — जिसे छियालीसवें सर्ग में कवि ने अपशकुन के रूप में वर्णित किया था, उसी का वह अब प्रशंसा के रूप में उच्चारण करता है। फिर वह अपनी नगरी का वर्णन करता है — ‘समुद्र के पार लंका नाम की मेरी शुभ नगरी है, भयंकर राक्षसों से भरी, इन्द्र की अमरावती जैसी। श्वेत परकोटे से घिरी वह शोभा पाती है; उसके भवनों की कक्षाएँ सोने की हैं, तोरण वैदूर्य के हैं, और वह रमणीय है।’ अमरावती के साथ उपमा तो सूचक है — जो इन्द्र से होड़ करता है, वही आगे राम द्वारा मारा जाएगा। पुष्पक का उल्लेख भी स्मरणीय है; वही विमान फिर युद्धकाण्ड में राम के अयोध्या लौटने के लिए काम आता है, इसलिए यहाँ कवि मानो दूर के फल की भी सूचना दे रहे हैं। ‘वीर्यात् आवर्जितम्’ (पराक्रम से छीन लिया) पद से वह चोरी को भी पराक्रम के रूप में कहता है।

"That fine chariot of his called Puṣpaka, which goes wherever one wishes, I won by my valour, good lady, and in it I travel through the sky. Maithilī, at the mere sight of my face when my anger is roused, the gods with Śakra at their head take fright and scatter. Where I stand, the wind blows warily, and the fierce-rayed sun in the sky turns cool-rayed out of fear. Wherever I stand or walk, the leaves of the trees stop stirring and the waters of the rivers grow still." In these three verses he names the stilling of nature as his own mark; what the poet described as an evil omen in the forty-sixth sarga, Rāvaṇa now proclaims as a boast. Then he described his city: "Beyond the sea is my fair city called Laṅkā, full of terrible rākṣasas, like Indra's Amarāvatī. It shines, ringed with a white rampart, a lovely city with courts of gold and gateways of beryl." The comparison with Amarāvatī is telling: the one who rivals Indra will before long be slain by Rāma. The mention of Puṣpaka is worth remembering, since that same chariot will carry Rāma back to Ayodhyā after the war, so the poet seems to hint at a far-off outcome. And with "won by my valour" he dresses up theft as heroism.

त्रुटि बताएँ

३लङ्कायाः शोभा, ‘रामं मा स्मर’ इति च

१२हस्त्यश्वरथसंबाधा तूर्यनादविनादिता।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः संकुलोद्यानभूषिता॥
“It is thronged with elephants, horses and chariots, and loud with the sound of instruments; it is adorned with dense gardens of trees that yield every wish.

१३तत्र त्वं वस हे सीते राजपुत्रि मया सह।
न स्मरिष्यसि नारीणां मानुषीणां मनस्विनि॥
“Dwell there with me, O Sītā, princess; there, proud lady, you will not so much as remember the women of mankind.

१४भुञ्जाना मानुषान्भोगान्दिव्यांश्च वरवर्णिनि।
न स्मरिष्यसि रामस्य मानुषस्य गतायुषः॥
“Enjoying pleasures both human and divine, lady of lovely hue, you will not remember Rāma, a mortal whose days are done.

१५स्थापयित्वा प्रियं पुत्रं राज्ये दशरथो नृपः।
मन्दवीर्यस्ततो ज्येष्ठः सुतः प्रस्थापितो वनम्॥
“King Dasharatha set his favourite son upon the throne and sent away to the forest the eldest, a man of feeble valour.

१६तेन किं भ्रष्टराज्येन रामेण गतचेतसा।
करिष्यसि विशालाक्षि तापसेन तपस्विना॥
“What will you do, wide-eyed lady, with that Rāma — fallen from his kingdom, out of his senses, an ascetic living the life of penance?”

‘वह नगरी हाथियों, घोड़ों और रथों से भरी है, तुरहियों के नाद से गूँजती है, और सब कामनाओं के फल देने वाले वृक्षों से भरे उद्यानों से सजी है। हे सीते, राजकुमारी, वहाँ तुम मेरे साथ रहो; हे मनस्विनी, तब तुम मानवी स्त्रियों को याद भी नहीं करोगी। हे सुन्दरी, दिव्य और मानवीय भोगों का उपभोग करती हुई तुम उस आयु-हीन मनुष्य राम को याद नहीं करोगी।’ फिर वह राम की ही निन्दा करने लगता है — ‘राजा दशरथ ने प्रिय पुत्र को राज्य पर स्थापित करके मन्द पराक्रम वाले ज्येष्ठ पुत्र को वन भेज दिया। हे विशाल नेत्रों वाली, उस राज्य-भ्रष्ट, बुद्धिहीन, दीन तपस्वी राम को लेकर तुम क्या करोगी?’ किन्तु यह निन्दा उसके अपने पहले वचन के विरुद्ध है — जो आगे कहेगा कि ‘वह मेरी उँगली के बराबर भी नहीं’, वही उसे भय का कारण मानता है; इसलिए ज्ञात होता है कि निन्दा का मूल भय ही है। ‘गतायुषः मानुषस्य रामस्य’ (आयु-हीन मनुष्य राम) — इन तीन शब्दों से वह राम को तीन प्रकार से छोटा करता है — आयु क्षीण, जाति मानवी, और दशा वनवासी की। सीता यह सब सुनकर भी कुछ नहीं कहतीं; उनका मौन अगले अस्वीकार में ही टूटता है। ‘मा स्मर’ (याद मत करना) — वह जो चाहता है, वही तो उनकी एकमात्र निधि है।

"It is crowded with elephants, horses and chariots, ringing with the sound of music, adorned with gardens thick with trees that yield every wish. Live there with me, Sītā, princess, and then, proud lady, you will not even remember the women of the human world. Enjoying pleasures both human and divine, lady of lovely hue, you will forget Rāma, a mortal whose days are done." Then he began to belittle Rāma: "King Daśaratha put his favourite son on the throne and sent his eldest, a man of feeble valour, off to the forest. What will you do, wide-eyed lady, with that Rāma, fallen from his kingdom, out of his wits, an ascetic living a life of penance?" This scorn contradicts what he says elsewhere: the one who will claim that Rāma is not worth one of his fingers still treats him as a cause for fear, so the root of the scorn is fear. With the three words "a mortal whose days are done" he diminishes Rāma three ways: his life nearly spent, his birth merely human, his state that of a forest-dweller. Sītā says nothing to all this; her silence is broken only in the refusal that follows. And the one thing he wants her to forget, Rāma, is the one treasure she has.

त्रुटि बताएँ

४‘मां भजस्व’ इति रावणस्य याचना

१७रक्ष राक्षसभर्तारं कामय स्वयमागतम्।
न मन्मथशराविष्टं प्रत्याख्यातुं त्वमर्हसि॥
“Take the lord of the rākṣasas under your protection; love him who has come to you of his own accord. You should not reject one pierced by the arrows of Kāma.

१८प्रत्याख्याय हि मां भीरु पश्चात्तापं गमिष्यसि।
चरणेनाभिहत्येव पुरूरवसमुर्वशी॥
“If you reject me, timid one, you will repent of it afterwards, as Ūrvaśī repented who spurned Purūravas with her foot.

१९अङ्गुल्या न समो रामो मम युद्धे स मानुषः।
तव भाग्येन संप्राप्तं भजस्व वरवर्णिनि॥
“In battle that mortal Rāma is not the equal of one finger of mine. By your own good fortune I have come to you; accept me, lady of lovely hue.”

‘स्वयं आए हुए राक्षसों के स्वामी की रक्षा करो, उसकी कामना करो; कामदेव के बाणों से बिंधे मुझे ठुकराना तुम्हें उचित नहीं। हे भीरु, मुझे ठुकराकर तुम पछताओगी — जैसे पैर से ठोकर मारकर पुरूरवा को छोड़ने वाली उर्वशी बाद में पछताई थी। हे सुन्दरी, वह मनुष्य राम युद्ध में मेरी एक उँगली के बराबर भी नहीं; तुम्हारे भाग्य से ही मैं यहाँ आया हूँ; मुझे अपनाओ।’ तीन ही श्लोकों में उसका वचन प्रार्थना से आज्ञा की ओर चला जाता है — पहले ‘रक्षा करो’ की याचना, फिर पछतावे का भय दिखाना, और अन्त में ‘तुम्हारे भाग्य से’ कहकर अपनी ही श्रेष्ठता का कथन। उर्वशी और पुरूरवा की उपमा भी उलटी है — वहाँ तो नारी ने छोड़ा था, यहाँ वह स्वयं ही छोड़ना चाहती स्त्री को डाँटता है। ‘रक्ष’ (रक्षा करो) क्रिया तो विचित्र है — जो राक्षसों का स्वामी है, वही रक्षा माँग रहा है; कवि यहाँ शब्द-श्लेष से उसकी दीनता दिखाते हैं। उसका सारा भाषण अन्त में एक ही शब्द ‘भजस्व’ (अपनाओ) में बँध जाता है।

"Take the lord of the rākṣasas under your protection; love him who has come to you of his own accord. You should not reject one pierced by the love-god's arrows. If you reject me, timid one, you will regret it afterwards, as Urvaśī regretted it when she spurned Purūravas with her foot. In battle that mortal Rāma is not equal to one finger of mine, lady of lovely hue. It is your good fortune that I have come to you; accept me." In just three verses his speech moves from entreaty to command: first the plea "protect me", then the threat of regret, and last the self-glorifying "your good fortune". The story of Urvaśī and Purūravas fits the other way round: there it was the woman who left, while here he rebukes a woman for wishing to leave him. The word "protect" is strange in his mouth: the lord of the rākṣasas begs for protection, and the poet's wordplay shows his abjectness. All his speech is bound up at the last in the single word "accept me".

त्रुटि बताएँ

५सीतायाः प्रत्याख्यानं तर्जनं च

२०एवमुक्ता तु वैदेही क्रुद्धा संरक्तलोचना।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपम्॥
Addressed so, Vaidehī grew angry, her eyes reddened, and in that lonely place she spoke harsh words to the lord of the rākṣasas:

२१कथं वैश्रवणं देवं सर्वदेवनमस्कृतम्।
भ्रातरं व्यपदिश्य त्वमशुभं कर्तुमिच्छसि॥
“How can you name as your brother the god Vaiśravaṇa, honoured by all the gods, and yet wish to do a thing so vile?

२२अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः।
येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः॥
“Surely all the rākṣasas will perish, Rāvaṇa, whose king you are — harsh, evil-minded and a slave to your senses.

२३अपहृत्य शचीं भार्यां शक्यमिन्द्रस्य जीवितुम्।
न हि रामस्य भार्यां मामानीय स्वस्तिमान्भवेत्॥
“A man might carry off Śacī, Indra’s wife, and still live; but no one could be safe who carried off me, Rāma’s wife.

२४जीवेच्चिरं वज्रधरस्य पश्चाच्छचीं प्रधृष्याप्रतिरूपरूपाम्।
न मादृशीं राक्षस धर्षयित्वा पीतामृतस्यापि तवास्ति मोक्षः॥
“One might live long even after violating Śacī, wife of the wielder of the thunderbolt, whose beauty has no equal; but after outraging a woman like me, rākṣasa, there is no escape for you — not though you had drunk the nectar of immortality.”

ऐसा कहे जाने पर वैदेही क्रुद्ध होकर, लाल आँखों से, उस निर्जन स्थान में उस राक्षसराज से कठोर वचन बोलीं — ‘सब देवताओं द्वारा नमस्कृत देव वैश्रवण को अपना भाई बताकर तुम ऐसा अशुभ कर्म कैसे करना चाहते हो? रावण, जिनके तुम जैसे कर्कश, दुर्बुद्धि और अजितेन्द्रिय राजा हो, वे सब राक्षस अवश्य नष्ट हो जाएँगे। इन्द्र की पत्नी शची का हरण करके भी जीवित रहना सम्भव है; किन्तु राम की पत्नी मुझे ले जाकर कोई भी सकुशल नहीं रह सकता। वज्रधारी इन्द्र की अनुपम रूप वाली शची का अपमान करके भी कोई बाद में बहुत समय तक जी सकता है; किन्तु मुझ जैसी का अपमान करके, राक्षस, अमृत पी लेने पर भी तुम्हारा छुटकारा नहीं है।’ इस प्रकार वे दो बार शची को ही उपमान बनाती हैं — देवराज की पत्नी का हरण भी मानो क्षम्य है, किन्तु राम की पत्नी का नहीं; इससे वे राम की महत्ता इन्द्र से भी अधिक स्थापित करती हैं। अन्तिम श्लोक उपजाति छन्द में गम्भीरता वहन करता है; और ‘पीतामृतस्य अपि’ (अमृत पी लेने पर भी) पद से कहा गया है कि अमृत भी निष्फल है। सीता के उत्तर में न कोई विलाप है, न याचना; केवल धर्म, नीति और परिणाम। ‘अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः’ (रावण, सब राक्षस अवश्य नष्ट हो जाएँगे) — यह वचन तो पूरे युद्धकाण्ड का बीज-सा है — जो वे यहाँ कहती हैं, वही आगे घटित होता है।

At these words Vaidehī grew angry, her eyes turned red, and there in that lonely place she spoke harshly to the lord of the rākṣasas. "How can you claim as your brother the god Vaiśravaṇa, honoured by all the gods, and yet wish to do such a vile thing? All the rākṣasas are sure to perish, Rāvaṇa, whose king you are, harsh, evil-minded and a slave to your senses. A man might carry off Śacī, Indra's wife, and still live, but no one could be safe who carried me off, Rāma's wife. One might live long even after violating Śacī, the incomparably beautiful wife of the wielder of the thunderbolt; but after outraging a woman like me, rākṣasa, there is no escape for you, not even if you had drunk the nectar of immortality." Twice she uses Śacī as her comparison: to carry off even the king of the gods' wife might be survived, but not to carry off Rāma's, and so she sets Rāma's greatness above Indra's. The last verse, in a weightier metre, carries the gravity of it, and "even if you had drunk nectar" says that immortality itself would not save him. In Sītā's answer there is no lament and no pleading, only dharma, sound judgement and consequence. Her words "all the rākṣasas are sure to perish" are like the seed of the whole Yuddha Kāṇḍa: what she says here is what will come to pass.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

४० पदानि
संरब्ध ४८.१ क्रुद्धः, आवेशयुक्तः
सन्धिः
सम् + रब्ध → संरब्ध — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + रभ्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भ्रुकुटि ४८.१ भ्रूवक्रता, कोपचिह्नम्
सन्धिः
‘भ्रू + कुटि’ इत्यत्र ऊकारस्य ह्रस्वः; अथवा ‘भ्रु + कुटि’ इति पाठान्तरम्
समासः
भ्रुवोः कुटिः (वक्रता) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सापत्न ४८.२ सापत्नेयः, अन्यमातृजः
सन्धिः
‘सपत्नी’ शब्दात् अणि आदिवृद्धिः (अ → आ)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वरवर्णिनि ४८.२ उत्तमकान्ते, सुन्दरि
सन्धिः
‘वर + वर्णिनी’ इत्यत्र स्वरसन्निपातः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वरः वर्णः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (ततः ङीप्)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘वरवर्णिनी’
पिशाचपतगोरग ४८.३ पिशाचाः, पक्षिणः, सर्पाः च
सन्धिः
पतग + उरग → पतगोरग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
पिशाचाः च पतगाः च उरगाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
कारणान्तर ४८.४ अन्यस्मिन् किमपि निमित्ते, कस्मिंश्चित् प्रसङ्गे
सन्धिः
कारण + अन्तर → कारणान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अन्यत् कारणम् — ‘अन्तर’ इत्यस्य अन्यार्थे कर्मधारयः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
द्वन्द्वमासादित ४८.४ द्वैरथयुद्धे प्राप्तः, सम्मुखीकृतः
सन्धिः
द्वन्द्वम् + आसादितः — पदसन्धौ मकारस्य अनुस्वारः; ‘आ + सादित’ इति णिजन्तात् क्तः
समासः
द्वन्द्वे (द्वैरथयुद्धे) आसादितः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मद्भयार्त ४८.५ मत्तः भीतः, मद्भयेन पीडितः
सन्धिः
भय + आर्त → भयार्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘मद्’ इत्यत्र तु जश्त्वम्
समासः
मम भयेन आर्तः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
ऋद्धिमत् ४८.५ समृद्धम्, ऐश्वर्ययुक्तम्
सन्धिः
‘ऋद्धि’ शब्दात् मतुप्; मकारस्य वकारादेशः न, यतः पूर्वं धकारः
समासः
ऋद्धिः विद्यते यस्मिन् तत् — मतुबन्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
अध्यास्ते ४८.५ अधिवसति, आश्रित्य तिष्ठति
सन्धिः
अधि + आस्ते → अध्यास्ते — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अधि + आस्’ धातोः लट्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, लट्
नरवाहन ४८.५ यस्य वाहनं मनुष्याः, कुबेरः
सन्धिः
‘नर + वाहन’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नराः वाहनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कामग ४८.६ इच्छानुसारं गच्छत्
सन्धिः
‘काम + ग’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; ‘ग’ इति ‘गम्’ धातोः डप्रत्यये
समासः
कामेन (इच्छया) गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
आवर्जित ४८.६ वशीकृतम्, स्वायत्तीकृतम्
सन्धिः
आ + वर्जित — उपसर्गयोगे सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वर्जित’ इति ‘वृज्’ धातोः णिजन्तात् क्तः
समासः
समासः नास्ति — क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
संजातरोष ४८.७ उत्पन्नक्रोधस्य
सन्धिः
सम् + जात → संजात — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
संजातः रोषः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
शक्रपुरोगम ४८.७ इन्द्रप्रमुखाः
सन्धिः
पुरस् + गम → पुरोगम — विसर्गस्य ओकारादेशः
समासः
शक्रः पुरोगमः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
तीव्रांशु ४८.८ प्रखरकिरणः, सूर्यः
सन्धिः
तीव्र + अंशु → तीव्रांशु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ; अनुस्वारसहितम्)
समासः
तीव्राः अंशवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निष्कम्पपत्र ४८.९ अचलपर्णाः
सन्धिः
निस् + कम्प → निष्कम्प — षत्वसन्धिः (सकारस्य मूर्धन्यादेशः)
समासः
निष्कम्पानि पत्राणि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
स्तिमितोदक ४८.९ निश्चलजलाः
सन्धिः
स्तिमित + उदक → स्तिमितोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
स्तिमितम् उदकं यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘नद्यः’ इत्यस्य विशेषणम्)
यथेन्द्रस्य ४८.१० यथा इन्द्रस्य (अमरावती)
सन्धिः
यथा + इन्द्रस्य → यथेन्द्रस्य — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति — अव्ययेन सह पदसन्धिः
विभक्तिः
‘इन्द्रस्य’ इति षष्ठी एकवचनम्
वैदूर्यमयतोरणा ४८.११ मणिमयद्वारतोरणा
सन्धिः
‘वैदूर्य + मय’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति; ‘विदूर’ शब्दात् आदिवृद्ध्या ‘वैदूर्य’
समासः
वैदूर्यमयानि तोरणानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
हस्त्यश्वरथसंबाधा ४८.१२ गजाश्वरथसङ्कुला
सन्धिः
हस्ति + अश्व → हस्त्यश्व — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
हस्तिभिः अश्वैः रथैः च संबाधा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
संकुलोद्यानभूषिता ४८.१२ निबिडाराममण्डिता
सन्धिः
संकुल + उद्यान → संकुलोद्यान — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
संकुलैः उद्यानैः भूषिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मनस्विनि ४८.१३ धीरचित्ते, उदारमनस्के
सन्धिः
‘मनस् + विन्’ इत्यत्र सकारः स्थिरः, ततः ङीप्
समासः
प्रशस्तं मनः यस्याः सा — मत्वर्थीयप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘मनस्विनी’
गतायुष् ४८.१४ क्षीणायुषः, मरणोन्मुखस्य
सन्धिः
गत + आयुस् → गतायुस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
गतम् आयुः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
मन्दवीर्य ४८.१५ अल्पपराक्रमः
सन्धिः
‘मन्द + वीर्य’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मन्दं वीर्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भ्रष्टराज्य ४८.१६ राज्यात् च्युतेन
सन्धिः
‘भ्रष्ट + राज्य’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भ्रष्टं राज्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
गतचेतस् ४८.१६ नष्टबुद्धिना, विगतचित्तेन
सन्धिः
‘गत + चेतस्’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गतं चेतः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
मन्मथशराविष्ट ४८.१७ कामबाणविद्धम्
सन्धिः
शर + आविष्ट → शराविष्ट — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
मन्मथस्य शरैः आविष्टः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रत्याख्यातुम् ४८.१७ निराकर्तुम्, प्रत्याख्यानं कर्तुम्
सन्धिः
प्रति + आख्यातुम् → प्रत्याख्यातुम् — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — तुमुन्नन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्)
चरणेनाभिहत्य ४८.१८ पादेन प्रहृत्य
सन्धिः
चरणेन + अभिहत्य → चरणेनाभिहत्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — पदसन्धिः मात्रम्; ‘अभि + हन्’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
संप्राप्त ४८.१९ उपस्थितम्, प्राप्तम्
सन्धिः
सम् + प्राप्त → संप्राप्त — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + प्र + आप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (कर्मणि, ‘माम्’ इत्यर्थे)
संरक्तलोचना ४८.२० क्रोधेन रक्तनेत्रा
सन्धिः
सम् + रक्त → संरक्त — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
संरक्ते लोचने यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सर्वदेवनमस्कृत ४८.२१ सर्वदेवपूजितम्
सन्धिः
नमस् + कृत → नमस्कृत — सकारस्य विसर्जनीयाभावे सत्वम्
समासः
सर्वैः देवैः नमस्कृतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
व्यपदिश्य ४८.२१ निर्दिश्य, नाम्ना उल्लिख्य
सन्धिः
वि + अपदिश्य → व्यपदिश्य — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
अजितेन्द्रिय ४८.२२ अवशीकृतेन्द्रियः
सन्धिः
अजित + इन्द्रिय → अजितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); ‘न + जित’ इत्यत्र तु नञ्समासः
समासः
अजितानि इन्द्रियाणि येन सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अपहृत्य ४८.२३ हृत्वा, बलात् नीत्वा
सन्धिः
अप + हृत्य — उपसर्गयोगे सन्धिकार्यं नास्ति; ‘हृ’ धातोः ल्यप्
समासः
समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
मामानीय ४८.२३ मां हृत्वा आनीय
सन्धिः
माम् + आनीय → मामानीय — पदसन्धौ मकारात् परं स्वरे सन्धिः; ‘आ + नी’ धातोः ल्यप्
समासः
समासः नास्ति — पदसन्धिः मात्रम्
विभक्तिः
‘माम्’ इति द्वितीया एकवचनम्; ‘आनीय’ इति अव्ययम्
वज्रधर ४८.२४ इन्द्रस्य
सन्धिः
‘वज्र + धर’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वज्रं धरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
अप्रतिरूपरूपा ४८.२४ अनुपमसौन्दर्याम्
सन्धिः
न + प्रतिरूप → अप्रतिरूप — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः
समासः
अप्रतिरूपं (अनुपमं) रूपं यस्याः सा — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पीतामृत ४८.२४ अमृतं पीतवतः अपि
सन्धिः
पीत + अमृत → पीतामृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पीतम् अमृतं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्