- सन्धिः
- रात्रिम् + चर → रात्रिंचर — मकारस्य अनुस्वारः; ‘रात्रिंचर + प्रभु’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रात्रौ चरति इति रात्रिंचरः; रात्रिंचराणां प्रभुः — उपपदतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘भयात्’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
अरण्यकाण्ड — सर्ग 42
मारीच का मायामृग का रूप धारण करना
भय से दीन मारीच की स्वीकृति, रावण का हर्ष, आकाशगामी रथ से दण्डकारण्य की यात्रा, रत्नमय मृग का रूप और सीता का विस्मय
पूर्वसर्गे मारीचस्य उपदेशः निष्फलः; अस्मिन् सर्गे सः रात्रिंचरप्रभोः भयात् दीनः सन् ‘गच्छाव’ इति एव वदति, तथापि ‘रामं पराक्रम्य कोऽपि जीवन् न प्रतिनिवर्तते’ इति पुनः स्मारयति। तेन वचनेन प्रहृष्टः रावणः तं सुसंश्लिष्टं परिष्वज्य प्रशंसति — ‘इदानीम् असि मारीचः’ इति — तं च रत्नविभूषितं पिशाचवदनैः खरैः युक्तम् आकाशचारिणं रथम् आरोहयति। तौ विमानम् इव तं रथम् आरुह्य पत्तनानि वनानि गिरीन् सरितः राष्ट्राणि नगराणि च पश्यन्तौ दण्डकारण्यं प्राप्नुतः। रथात् अवतीर्य रावणः मारीचस्य हस्तं गृहीत्वा कदलीवृतं रामाश्रमपदं दर्शयति। मारीचः तत्क्षणं मायामृगः भवति — मणिप्रवरशृङ्गाग्रः, सितासितमुखाकृतिः, इन्द्रनीलोत्पलश्रवाः, वैदूर्यसंकाशखुरः, इन्द्रायुधसवर्णपुच्छः, रत्नैः वृतः। सः वनम् आश्रमपदं च प्रज्वलयन् इव शाद्वलेषु विचरति, किसलयानि भक्षयति, कदलीगृहकं कर्णिकारान् च आश्रयति, पुनःपुनः गच्छति निवर्तते च — सर्वं सीतादर्शनम् आकाङ्क्षन्। वन्याः मृगाः तं समाघ्राय दश दिशः विद्रवन्ति। अन्ते कुसुमापचये व्यग्रा मदिरेक्षणा सीता तं मुक्तामणिविचित्राङ्गं मृगं दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं पश्यति, परमं च विस्मयं गच्छति।
१‘गच्छाव’ — भयात् दीनस्य मारीचस्य स्वीकारः
१एवमुक्त्वा तु परुषं मारीचो रावणं ततः।
गच्छावेत्यब्रवीद्दीनो भयाद्रात्रिंचरप्रभोः॥Having spoken harshly in this way, Mārīca, wretched with fear of the lord of the night-rangers, only said to Rāvaṇa, “Let us go.”
२दृष्टश्चाहं पुनस्तेन शरचापासिधारिणा।
मद्वधोद्यतशस्त्रेण निहतं जीवितं च मे॥“I have been seen by him once before, when he carried arrow, bow and sword; with his weapon raised to kill me, my life was already taken then.
३नहि रामं पराक्रम्य जीवन्प्रतिनिवर्तते।
वर्तते प्रतिरूपोऽसौ यमदण्डहतस्य ते॥For no one who attacks Rāma comes back alive; and that deer is the very likeness of yourself, already struck by the rod of Yama.
४किं नु कर्तुं मया शक्यमेवं त्वयि दुरात्मनि।
एष गच्छाम्यहं तात स्वस्ति तेऽस्तु निशाचर॥But what can I do, when you are so evil-minded? Here I go, my friend; may it go well with you, night-ranger.”
पिछले सर्ग में मारीच ने कठोर वचनों से रावण को रोकना चाहा था, किन्तु उसका उपदेश निष्फल रहा। इस सर्ग में वह निशाचरों के स्वामी के भय से दीन होकर केवल इतना कहता है — ‘चलो, चलें’ — उपदेश की पराजय और भय की विजय। फिर भी वह अपनी निश्चित मृत्यु की फिर याद दिलाता है — ‘बाण, धनुष और तलवार धारण करने वाले उन्होंने पहले भी मुझे देखा था; मेरे वध के लिए शस्त्र उठाए हुए उन्होंने तभी मेरा जीवन नष्ट कर दिया था। राम पर आक्रमण करके कोई भी जीवित नहीं लौटता; यह मृग तो यमदण्ड से मारे गए तुम्हारा ही प्रतिरूप है। हे दुरात्मा, जब तुम ऐसी स्थिति में हो, तब मैं क्या कर सकता हूँ? यह लो, मैं जाता हूँ, तात; तुम्हारा कल्याण हो, हे निशाचर।’ ‘तात’ सम्बोधन करुण है — अन्तिम क्षण में शत्रु को भी स्नेह से पुकारा जाता है। वास्तव में यह अनुमति सहमति नहीं, बल्कि आत्म-बलिदान की स्वीकृति है; मारीच जानता है कि यह मार्ग मृत्यु का ही है। तीसरा श्लोक — ‘राम पर आक्रमण करके कोई जीवित नहीं लौटता’ — गीताप्रेस के पाठ में ही दिखाई देता है, समीक्षित संस्करण में नहीं है; हिन्दी भाष्य भी उसी अर्थ का अनुसरण करता है।
In the last sarga Mārīca had tried with harsh words to hold Rāvaṇa back, but his counsel had failed. Now, wretched with fear of the lord of the night-rovers, he said only, "Let us go": counsel was defeated, fear had won. Yet he reminded Rāvaṇa once more that his own death was certain. "He has seen me once before, when he bore arrow, bow and sword; when he raised his weapon to kill me, my life was already taken. No one who attacks Rāma comes back alive, and that deer will be the very image of you, already struck by the rod of Yama. But what can I do when you are so wicked? Here I go, my friend. May it go well with you, night-rover." The affectionate "my friend" is poignant: even an oppressor is spoken to kindly at the last. This was not agreement but acceptance of self-sacrifice, for Mārīca knew that this road led only to death.
२रावणस्य हर्षः, परिष्वङ्गः, रथारोहणस्य आज्ञा
५प्रहृष्टस्त्वभवत्तेन वचनेन स राक्षसः।
परिष्वज्य सुसंश्लिष्टमिदं वचनमब्रवीत्॥The rākṣasa was delighted by these words. He embraced him in a close hold and said this:
६एतच्छौटीर्ययुक्तं ते मच्छन्दवशवर्तिनः।
इदानीमसि मारीचः पूर्वमन्यो हि राक्षसः॥“This is a brave speech of yours, spoken as though you followed my own will. Now you are Mārīca; before this you were some other rākṣasa.
७आरुह्यतामयं शीघ्रं खगो रत्नविभूषितः।
मया सह रथो युक्तः पिशाचवदनैः खरैः॥Climb quickly into this sky-going chariot adorned with jewels; the chariot I have with me is yoked to mules with faces like goblins.
८प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि।
तां शून्ये प्रसभं सीतामानयिष्यामि मैथिलीम्॥Lure Vaidehī away, and then you may go wherever you please; when the place is empty I shall carry Sītā, the princess of Mithilā, off by force.”
९ततस्तथेत्युवाचैनं रावणं ताटकासुतः।
ततो रावणमारीचौ विमानमिव तं रथम्॥Thereupon the son of Tāṭakā said only “So be it” to Rāvaṇa. Then Rāvaṇa and Mārīca mounted that chariot, which was like a flying palace,
उस वचन से वह राक्षस अत्यन्त प्रसन्न हुआ; उसे कसकर गले लगाकर उसने यह वचन कहा — ‘यह तुम्हारा वचन शौर्य से युक्त है, मानो मेरी इच्छा के अधीन रहने वाले ने कहा हो; अब तुम मारीच हो, पहले तो कोई और ही राक्षस थे।’ यह प्रशंसा गुण की नहीं, केवल आज्ञा-पालन की है — रावण की दृष्टि में आज्ञाकारी ही मारीच है। फिर वह आदेश देता है — ‘रत्नों से विभूषित यह आकाशचारी रथ शीघ्र चढ़ो; पिशाचों जैसे मुख वाले गधों से जुता वह रथ मेरे साथ है। वैदेही को लुभाकर तुम जहाँ चाहो जा सकते हो; सूने आश्रम में मैं उस मैथिली को बलपूर्वक ले आऊँगा।’ तब ताटका-पुत्र मारीच ने केवल ‘ऐसा ही हो’ कहा — प्रतिवाद का अवसर समाप्त हो गया। यहाँ रावण के वचन में कपट स्पष्ट है — जिसने पहले कठोर वचन कहे थे, उसी की अब ‘अब तुम मारीच हो’ कहकर प्रशंसा की जा रही है, क्योंकि वह अब आज्ञा का पालन कर रहा है। इससे कवि सूचित करते हैं कि अधर्मी राजा की दृष्टि में गुण आज्ञा-पालन ही है, सत्य वचन नहीं। ‘प्रसभम्’ (बलपूर्वक) पद से रावण का अभिप्राय प्रकट होता है — न याचना से, न प्रेम से, बल्कि बल से ही हरण। इसके अतिरिक्त वह मारीच को ‘जहाँ चाहो जाओ’ कहकर अभय देता है, जो वास्तव में असम्भव है, क्योंकि मारीच राम के बाण से नहीं छूटेगा। रथ का वर्णन भी राक्षसी है — गधे पिशाचों जैसे मुख वाले, और रथ रत्नों से विभूषित; भीषण और सुन्दर मिलकर राक्षसी ऐश्वर्य का स्वरूप दिखाते हैं।
The rākṣasa was delighted at these words, clasped Mārīca in a close embrace and said, "That is a brave speech, spoken as though you followed my own wishes. Now you are Mārīca; before this you were some other rākṣasa." This praise was not for any virtue but for obedience; in Rāvaṇa's eyes the true Mārīca was the obedient one. Then he gave his orders: "Climb quickly into this jewelled chariot that travels through the sky; it is here with me, yoked to asses with goblin faces. Lure Vaidehī away and then go wherever you please; when the hermitage is empty I shall carry off Maithilī by force." And Tāṭakā's son said only, "So be it"; the time for argument was over. Rāvaṇa's duplicity is plain: the one he had abused before he now praised with "now you are Mārīca", because now he was obeying. So the poet suggests that to an unrighteous king the only virtue is obedience, not truthful speech. "By force" reveals Rāvaṇa's intent: not by entreaty, not by love, but by violence. And the promise that Mārīca could go where he pleased was empty, for Mārīca would not escape Rāma's arrow. Even the chariot is rākṣasa-like, goblin-faced asses and a jewelled car together, the hideous and the beautiful combining to show what rākṣasa splendour was.
३विमानोपमेन रथेन दण्डकारण्यगमनम्, आश्रमदर्शनं च
१०आरुह्याययतुः शीघ्रं तस्मादाश्रममण्डलात्।
तथैव तत्र पश्यन्तौ पत्तनानि वनानि च॥and went swiftly away from that circle of hermitages, watching as they went the towns and the forests,
११गिरींश्च सरितः सर्वा राष्ट्राणि नगराणि च।
समेत्य दण्डकारण्यं राघवस्याश्रमं ततः॥the mountains, all the rivers, the kingdoms and the cities. Reaching the Daṇḍaka forest they came to Rāghava’s hermitage;
१२ददर्श सहमारीचो रावणो राक्षसाधिपः।
अवतीर्य रथात्तस्मात्ततः काञ्चनभूषणात्॥and Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, with Mārīca beside him, looked upon it. Descending from that chariot adorned with gold,
१३हस्ते गृहीत्वा मारीचं रावणो वाक्यमब्रवीत्।
एतद्रामाश्रमपदं दृश्यते कदलीवृतम्॥Rāvaṇa took Mārīca by the hand and said: “Here is Rāma’s hermitage in sight, ringed about with plantain trees.
१४क्रियतां तत्सखे शीघ्रं यदर्थं वयमागताः।
स रावणवचः श्रुत्वा मारीचो राक्षसस्तदा॥Quickly do that, friend, for which we have come.” Hearing Rāvaṇa’s words, the rākṣasa Mārīca at that moment
इसके बाद रावण और मारीच विमान जैसे उस रथ पर चढ़कर आश्रम-मण्डल से शीघ्र चल पड़े। मार्ग में वे ऊपर से नगरों, वनों, पर्वतों, सब नदियों, राष्ट्रों और पुरों को देखते हुए गए — कवि आकाश-मार्ग के दृश्य को एक ही श्लोक में फैला देते हैं। फिर दण्डकारण्य पहुँचकर मारीच-सहित राक्षसराज रावण ने राघव का आश्रम देखा। सोने के आभूषणों से सजे उस रथ से उतरकर उसने मारीच का हाथ पकड़कर कहा — ‘यह केले के वृक्षों से घिरा राम का आश्रम दिखाई दे रहा है; हे सखा, जिसके लिए हम आए हैं, वह कार्य शीघ्र करो।’ ‘हाथ पकड़कर’ इन शब्दों से कवि रावण की आतुरता सूचित करते हैं — मानो भाग जाने की आशंका से वह मारीच को थामे हुए है। ‘सखे’ (हे सखा) सम्बोधन भी उसका कपट ही प्रकट करता है, क्योंकि सखा को ही मृत्यु के मुख में भेजा जा रहा है। दसवाँ और ग्यारहवाँ श्लोक आकाश-मार्ग के लम्बे दृश्य को संक्षेप में वहन करते हैं — नगर, वन, पर्वत, नदियाँ, राष्ट्र और पुर, ये छह शब्द ही मानो सम्पूर्ण भारतवर्ष को दिखा देते हैं। यहाँ वल्गेट पाठ का श्लोक-विभाग समीक्षित संस्करण से केवल आधे श्लोक भर भिन्न है — मुद्रित पाठ में ‘ततो रावणमारीचौ’ नौवें श्लोक का उत्तरार्ध है, समीक्षित में सातवें का पूर्वार्ध। ‘कदलीवृतम्’ (केलों से घिरा) विशेषण से आश्रम का शान्त और सौम्य रूप सूचित होता है — ऐसे ही स्थान में छल प्रवेश करने को उद्यत है।
Then Rāvaṇa and Mārīca mounted the chariot, which was like a flying palace, and swiftly left the circle of hermitages. As they went they looked down on towns and forests, mountains, all the rivers, kingdoms and cities; in a single sweep the poet unrolls the view from the sky-road, and those six words seem to show the whole land. Reaching the Daṇḍaka forest, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, with Mārīca beside him, saw Rāghava's hermitage. Stepping down from the gold-adorned chariot, he took Mārīca by the hand and said, "There is Rāma's hermitage, ringed with plantain trees. Quickly, friend, do what we came to do." Taking him by the hand shows Rāvaṇa's eagerness, as though he held on to Mārīca for fear he might run. Calling him "friend" reveals his falseness, for it was a friend he was sending into the jaws of death. And the plantain trees suggest the peace and gentleness of the hermitage, the very place deceit was about to enter.
४मारीचस्य मायामृगरूपधारणम् — अङ्गप्रत्यङ्गवर्णनम्
१५मृगो भूत्वाऽऽश्रमद्वारि रामस्य विचचार ह।
स तु रूपं समास्थाय महदद्भुतदर्शनम्॥became a deer and moved about at the door of Rāma’s hut. He had assumed a form that was great and wondrous to behold:
१६मणिप्रवरशृङ्गाग्रः सितासितमुखाकृतिः।
रक्तपद्मोत्पलमुख इन्द्रनीलोत्पलश्रवाः॥the tips of his horns were of the finest gems; his face was white and dark; his muzzle was like a red lotus and a blue lotus; his ears were the colour of sapphire lotuses;
१७किंचिदभ्युन्नतग्रीव इन्द्रनीलनिभोदरः।
मधूकनिभपार्श्वश्च कञ्जकिञ्जल्कसंनिभः॥his neck was a little raised; his belly had the sheen of sapphire; his flanks were like madhūka blossom, and his colour like the filaments of a lotus;
१८वैदूर्यसंकाशखुरस्तनुजङ्घः सुसंहतः।
इन्द्रायुधसवर्णेन पुच्छेनोर्ध्वं विराजितः॥his hooves shone like beryl; his shanks were slender, his body compact; and his tail, coloured like Indra’s bow, stood up in splendour.
१९मनोहरस्निग्धवर्णो रत्नैर्नानाविधैर्वृतः।
क्षणेन राक्षसो जातो मृगः परमशोभनः॥His colour was lovely and glossy, and he was covered with jewels of every kind. In an instant the rākṣasa had become a deer of surpassing beauty.
रावण का वचन सुनकर मारीच उसी क्षण मृग बनकर राम के आश्रम के द्वार पर विचरने लगा। उसने अत्यन्त अद्भुत दिखने वाला विशाल रूप धारण किया, जिसका वर्णन कवि अंग-अंग करके करते हैं — सींगों के सिरों पर श्रेष्ठ मणियाँ, मुख श्वेत और श्याम वर्ण का, मुख की आकृति लाल कमल और उत्पल जैसी, कान इन्द्रनील और नील कमल के रंग के, गर्दन कुछ ऊँची उठी हुई, पेट इन्द्रनील मणि जैसा, पार्श्व महुए के फूलों के रंग के, कान्ति कमल के केसर जैसी, खुर वैदूर्य मणि जैसे, जाँघें पतली, शरीर सुगठित, और पूँछ इन्द्रधनुष के रंग की, ऊपर उठी हुई शोभायमान। उसका रंग मनोहर और चिकना था, अनेक प्रकार के रत्नों से आवृत। इस प्रकार क्षण भर में ही वह राक्षस परम सुन्दर मृग बन गया। सारे उपमान रत्नों और फूलों से लिए गए हैं — माया का सौन्दर्य उतना ही अधिक है जितना उसका कपट अदृश्य। कवि यहाँ मृग का कोई स्वाभाविक रंग नहीं बताते; सर्वत्र मणियाँ, नील कमल, वैदूर्य और इन्द्रधनुष ही हैं। इसी से सूचित होता है — यह मृग वन का नहीं, बल्कि कोषागार का है; जो देखते ही ‘इसे पकड़ लो’ की इच्छा जगा देता है। ‘क्षण भर में राक्षस मृग बन गया’ — इन शब्दों से रूप-परिवर्तन की शीघ्रता दिखाई गई है; माया समय की अपेक्षा नहीं रखती। ‘स तु रूपं समास्थाय महदद्भुतदर्शनम्’ (उसने अत्यन्त अद्भुत दिखने वाला विशाल रूप धारण करके) — यह आधा श्लोक भी गीताप्रेस के पाठ में ही है, समीक्षित संस्करण में नहीं।
At Rāvaṇa's words Mārīca at once became a deer and wandered about at the door of Rāma's hut. He took on a form great and wonderful to see, which the poet describes limb by limb. The tips of his horns were the finest gems; his face was patched white and dark; his muzzle was like a red lotus and a blue lotus; his ears were the colour of sapphire lotuses; his neck was a little raised; his belly shone like sapphire; his flanks were like madhūka blossom and his colour like the filaments of a lotus; his hooves gleamed like beryl, his legs were slender, his body compact, and his tail, coloured like the rainbow, stood up in splendour. His colour was lovely and glossy, and he was covered with jewels of every kind. In an instant the rākṣasa had become a deer of surpassing beauty. Every comparison is taken from jewels and flowers: the more beautiful the illusion, the better hidden its deceit. The poet names not one natural colour of a deer; everywhere there are gems, blue lotuses, beryl, the rainbow. That alone tells us this deer belonged not to the forest but to a treasury, a creature whose very sight makes one want to catch it. And "in an instant" shows how quick the transformation was: illusion needs no time.
५वनप्रज्वालनम्, किसलयभक्षणम्, आश्रमाभ्याशे विचरणम्
२०वनं प्रज्वलयन्रम्यं रामाश्रमपदं च तत्।
मनोहरं दर्शनीयं रूपं कृत्वा स राक्षसः॥Setting the delightful forest and Rāma’s hermitage ablaze, as it were, with his beauty, that rākṣasa, having taken a form lovely and worth looking at,
२१प्रलोभनार्थं वैदेह्या नानाधातुविचित्रितम्।
विचरन्गच्छते सम्यक्शाद्वलानि समन्ततः॥moved rightly over the lawns on every side, dappled with many minerals, all to entice Vaidehī.
२२रौप्यैर्बिन्दुशतैश्चित्रं भूत्वा च प्रियदर्शनः।
विटपीनां किसलयान्भक्षयन्विचचार ह॥Speckled with hundreds of silvery spots and grown fair to see, he wandered about browsing on the tender shoots of the trees.
२३कदलीगृहकं गत्वा कर्णिकारानितस्ततः।
समाश्रयन्मन्दगतिं सीतासंदर्शनं ततः॥Going to the plantain bower, taking shelter among the karṇikāra trees here and there, slow of step, he sought only to be seen by Sītā.
२४राजीवचित्रपृष्ठः स विरराज महामृगः।
रामाश्रमपदाभ्याशे विचचार यथासुखम्॥With a back mottled like lotuses, the great deer shone; he roamed at his ease near Rāma’s hermitage.
वह राक्षस मनोहर और दर्शनीय रूप बनाकर उस रमणीय वन और राम के आश्रम को मानो प्रकाशित करता हुआ विचरने लगा। वैदेही को लुभाने के लिए ही अनेक धातुओं के रंगों से चित्रित वह चारों ओर हरी घास के मैदानों में घूमता रहा। चाँदी की सैकड़ों बूँदों से चितकबरा और देखने में प्रिय होकर वह वृक्षों की कोंपलें खाता हुआ घूमने लगा। केलों के कुंज में जाकर, इधर-उधर कनेर के वृक्षों का सहारा लेता हुआ, धीमी चाल से चलता हुआ वह सीता के दर्शन की ही अभिलाषा कर रहा था। कमल जैसे चित्रों से चित्रित पीठ वाला वह महामृग शोभा पाने लगा, और राम के आश्रम के पास सुखपूर्वक विचरने लगा। ‘प्रज्वलयन् इव’ (मानो प्रज्वलित करता हुआ) उपमा दो अर्थ वहन करती है — एक ओर उसकी कान्ति वन को प्रकाशित करती है, दूसरी ओर वही कान्ति वन को जलाने आई है। कवि पग-पग पर ‘इव’ (मानो) जोड़कर माया की असत्यता की ही याद दिलाते हैं। इस खण्ड में मृग की सारी चेष्टाएँ दिखाने के लिए ही हैं — घास के मैदानों में घूमना, कोंपलें खाना, केलों के कुंज का आश्रय लेना, कनेर की छाया में ठहरना और धीमी चाल। वास्तव में वह चर नहीं रहा, बल्कि अभिनय कर रहा है; ‘सीता का दर्शन’ — यही उसका एकमात्र प्रयोजन है। ‘रौप्यैर्बिन्दुशतैः’ (चाँदी की सैकड़ों बूँदों से) विशेषण पालतू मृग जैसी कोमलता सूचित करता है, जिससे भय उत्पन्न न हो। इस प्रकार कवि क्रम से सीता के मन में प्रवेश का मार्ग तैयार करते हैं।
Having taken this lovely and captivating form, the rākṣasa wandered about as though setting the delightful forest and Rāma's hermitage ablaze. To entice Vaidehī, dappled with many hues of mineral, he moved gracefully over the lawns on every side. Speckled with hundreds of silver spots and fair to see, he wandered browsing on the tender shoots of the trees. Going to the plantain bower and sheltering here and there among the karṇikāra trees, moving slowly, he sought only to be seen by Sītā. With his back mottled like lotuses the great deer shone, roaming at ease near Rāma's hermitage. "As though setting it ablaze" carries two meanings: his brilliance lit up the forest, and the same brilliance had come to burn it. By adding "as though" at every step the poet keeps reminding us that the illusion is false. All the deer's movements here are for show: walking on the lawns, nibbling shoots, sheltering in the plantain bower, standing in the shade of the karṇikāras, moving slowly. He is not really grazing but acting, and his one aim is to be seen by Sītā. The silver spots suggest the gentleness of a tame deer, so as to arouse no fear. So step by step the poet prepares the way into Sītā's heart.
६पुनःपुनः गमनागमनम्, वन्यमृगाणां पलायनम्
२५पुनर्गत्वा निवृत्तश्च विचचार मृगोत्तमः।
गत्वा मुहूर्तं त्वरया पुनः प्रतिनिवर्तते॥The finest of deer went off, turned back and roamed again; he would run off for a moment and then come back once more.
२६विक्रीडंश्च क्वचिद्भूमौ पुनरेव निषीदति।
आश्रमद्वारमागम्य मृगयूथानि गच्छति॥Sporting on the ground here and there, he would settle down again; coming to the hermitage door, he would go off to the herds of deer,
२७मृगयूथैरनुगतः पुनरेव निवर्तते।
सीतादर्शनमाकाङ्क्षन्राक्षसो मृगतां गतः॥and, followed by the herds, would return once more — the rākṣasa who had taken the form of a deer, longing to be seen by Sītā.
२८परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन्।
समुद्वीक्ष्य च सर्वे तं मृगा येऽन्ये वनेचराः॥Leaping away, he circled in intricate rings. And all the other deer, the forest dwellers, catching sight of him,
२९उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश।
राक्षसः सोऽपि तान्वन्यान्मृगान्मृगवधे रतः॥came near, smelled him, and fled in all ten directions. Though intent on the killing of deer, that rākṣasa,
३०प्रच्छादनार्थं भावस्य न भक्षयति संस्पृशन्।
तस्मिन्नेव ततः काले वैदेही शुभलोचना॥to keep his real nature hidden, only touched those wild deer and did not eat them. At that very moment Vaidehī of the lovely eyes,
वह श्रेष्ठ मृग जाकर फिर लौटता हुआ विचरता रहा; क्षण भर तेज़ी से जाकर फिर लौट आता। कहीं भूमि पर क्रीड़ा करता हुआ फिर बैठ जाता, आश्रम के द्वार पर आकर मृगों के झुण्डों की ओर जाता, और मृगों के झुण्डों से अनुसरण किया जाकर फिर लौट आता — यह सब सीता के दर्शन की आकांक्षा रखने वाले राक्षस की कृत्रिम चेष्टा थी। उछलता हुआ वह विचित्र मण्डलों में चक्कर लगाता। किन्तु जो दूसरे वनचारी मृग उसे देखकर, पास आकर और सूँघकर दसों दिशाओं में भाग जाते थे — पशुओं ने गन्ध से ही राक्षस को पहचान लिया, मनुष्य तो आँखों से भी नहीं पहचान सके। मृगों के वध में रुचि रखते हुए भी वह वन्य मृगों को छूता हुआ भी उन्हें खाता नहीं था, अपने भाव को छिपाने के लिए ही। उसी समय सुन्दर नेत्रों वाली वैदेही वहाँ आ गईं। इस खण्ड में वाल्मीकि की सूक्ष्म दृष्टि प्रकट है — वन्य मृग अपनी जाति वाले का आश्रय लेने आए, किन्तु पास आकर और सूँघकर सहसा भाग जाते हैं; उनकी घ्राण-शक्ति ने ही राक्षस की गन्ध पहचान ली। ‘दिशो दश’ (दसों दिशाओं में) शब्दों से उनके भय की तीव्रता सूचित होती है। और वह मृगों के वध में रुचि रखते हुए भी उन्हें नहीं खाता — यदि खाता तो उसका स्वभाव प्रकट हो जाता; इसलिए कवि स्वयं ही कारण बताते हैं — ‘भाव को छिपाने के लिए’। इससे सिद्ध होता है कि मायामृग अपनी माया में स्वयं भी बँधा है, क्योंकि वह अपना स्वभाव भी छोड़ने को विवश है। ‘तस्मिन्नेव ततः काले’ (उसी समय) शब्दों से कवि दो क्रियाओं का मेल दिखाते हैं — एक ओर राक्षस की तैयारी, दूसरी ओर सीता का फूल चुनना; दैव ही दोनों को मिलाता है।
That finest of deer would go off and come back and wander again; he would dart away for a moment and then return. Now he frolicked on the ground, now he lay down again; he came to the hermitage door and went off towards the herds of deer, and with the herds following him came back once more. All this was the contrived play of a rākṣasa longing to be seen by Sītā. Springing away, he circled in intricate rings. But the other deer of the forest, catching sight of him, came up, smelled him and fled in all ten directions: the animals knew the rākṣasa by his scent, while humans could not tell even with their eyes. Though he delighted in killing deer, he only touched the wild deer and did not eat them, to keep his true nature hidden. At that very moment Vaidehī of the lovely eyes came there. Vālmīki's keen eye shows here. The wild deer came to join one of their kind, but once close enough to smell him they suddenly fled; their noses had caught the rākṣasa's smell, and "in all ten directions" shows the force of their terror. That he killed none of them is explained by the poet himself: had he eaten them, his nature would have shown. So the illusory deer was bound by his own illusion, forced to give up even his own nature. "At that very moment" brings two actions together, the rākṣasa ready on one side and Sītā gathering flowers on the other, and it is fate that makes them meet.
७पुष्पापचये व्यग्रायाः सीतायाः मृगदर्शनं परमश्च विस्मयः
३१कुसुमापचये व्यग्रा पादपानत्यवर्तत।
कर्णिकारानशोकांश्च चूतांश्च मदिरेक्षणा॥her mind busy with gathering flowers, was passing among the trees — among karṇikāras and aśokas and mango trees, she of the intoxicating eyes.
३२कुसुमान्यपचिन्वन्ती चचार रुचिरानना।
अनर्हा वनवासस्य सा तं रत्नमयं मृगम्॥Gathering blossoms, her face radiant, she who did not deserve to live in a forest saw that deer made of jewels,
३३मुक्तामणिविचित्राङ्गं ददर्श परमाङ्गना।
तं वै रुचिरदन्तोष्ठं रूप्यधातुतनूरुहम्॥his limbs dappled with pearls and gems; the princess beheld him, with his lovely teeth and lips and his coat like silver ore,
३४विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं समुदैक्षत।
स च तां रामदयितां पश्यन्मायामयो मृगः॥and with her eyes wide open in wonder she gazed at him with affection. And that illusory deer, seeing Rāma’s beloved,
३५विचचार ततस्तत्र दीपयन्निव तद्वनम्।
अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा तं नानारत्नमयं मृगम्।
विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा॥roamed about there as though lighting up the woodland; and seeing that deer made of every kind of jewel, such as she had never seen before, Sītā, Janaka’s daughter, was filled with the greatest wonder.
मदभरे नेत्रों वाली सीता फूल चुनने में लगी हुई कनेर, अशोक और आम के वृक्षों को पार कर गईं। फूल चुनती हुई, वनवास के अयोग्य, सुन्दर मुख वाली उन्होंने रत्नमय, मोतियों और मणियों से चित्रित अंगों वाले उस मृग को देखा। सुन्दर दाँतों और ओठों वाले, चाँदी जैसी रोमावली वाले उस मृग को देखकर विस्मय से खिले नेत्रों वाली वे स्नेह से उसे निहारने लगीं। और वह मायामय मृग राम की प्रिया को देखता हुआ मानो उस वन को प्रकाशित करता हुआ वहाँ विचरने लगा। पहले कभी न देखे गए, अनेक रत्नों से बने उस मृग को देखकर जनकनन्दिनी सीता परम विस्मय में पड़ गईं — इसी दृश्य के साथ सर्ग समाप्त होता है। ‘अनर्हा वनवासस्य’ (वनवास के अयोग्य) विशेषण यहाँ करुणा का बीज है — जिसने राजकुल में रत्न देखे थे, वह वन में रत्नमय मृग देखकर मोहित हो जाती है; माया की सफलता यहीं से आरम्भ होती है। ‘कुसुमापचये व्यग्रा’ (फूल चुनने में लगी) पद से उनकी निर्दोषता सूचित होती है — वे और कुछ नहीं सोच रहीं, केवल फूल चुन रही हैं; ऐसे ही मन में छल सहज ही प्रवेश कर जाता है। ‘सस्नेहं समुदैक्षत’ (स्नेह से निहारा) — लोभ से नहीं, बल्कि स्नेह से वे उसे देखती हैं, जैसे कोई बालक को देखे। ‘विस्मयोत्फुल्लनयना’ (विस्मय से खिले नेत्रों वाली) विशेषण तो सम्पूर्ण काण्ड का केन्द्र-बिन्दु है — जो विस्मय यहाँ उत्पन्न हुआ, वही आगे सीता-हरण, राक्षसों के वध और लंका-दहन का मूल है। इसके साथ सर्ग विराम लेता है, और अगले सर्ग में वे अपने पति और लक्ष्मण को पुकारती हैं।
Sītā of the intoxicating eyes, busy gathering flowers, was passing among the karṇikāra, aśoka and mango trees. Picking blossoms, her face radiant, she who did not deserve to live in a forest saw that deer made of jewels, his limbs dappled with pearls and gems. She saw him with his lovely teeth and lips and his coat like silver ore, and her eyes opened wide in wonder as she gazed at him with affection. And the illusory deer, looking at Rāma's beloved, wandered about there as though lighting up the forest. Seeing that deer made of every kind of jewel, such as she had never seen before, Janaka's daughter Sītā was filled with the greatest wonder, and on that sight the sarga ends. "She who did not deserve to live in a forest" is the seed of pathos: one who had seen jewels in a royal house was captivated by a jewelled deer in the forest, and here the illusion's success begins. "Busy gathering flowers" shows her innocence: she thinks of nothing but her flowers, and deceit finds easy entry into such a mind. "She gazed at him with affection" means not with greed but with tenderness, as one looks at a child. And "her eyes wide with wonder" is the pivot of the whole kāṇḍa: the wonder born here is the root of Sītā's abduction, the slaughter of the rākṣasas and the burning of Laṅkā. Here the sarga pauses, and in the next she calls her husband and Lakṣmaṇa.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- चाप + असि → चापासि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शरः चापः असिः च, तान् धारयति इति — द्वन्द्वगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘शरचापासिधारिन्’ (‘तेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वध + उद्यत → वधोद्यत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); ‘मद् + वध’ इत्यत्र जश्त्वं सिद्धम्
- समासः
- मम वधाय उद्यतं शस्त्रं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- यम + दण्ड → यमदण्ड — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यमस्य दण्डेन हतः — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘ते’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- परि + स्वज् → परिष्वज् — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गपूर्वकात् ‘ष्वञ्ज्’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- सम् + श्लिष्ट → संश्लिष्ट — मकारस्य अनुस्वारः; ‘सु + संश्लिष्ट’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सु’ ‘सम्’ इति उपसर्गौ, ‘श्लिष्’ धातोः क्तान्तम्
- विभक्तिः
- क्रियाविशेषणम् (द्वितीया, एकवचनम्)
- सन्धिः
- मद् + छन्द → मच्छन्द — श्चुत्वसन्धिः, छकारस्य च द्वित्वम्
- समासः
- मम छन्दस्य (इच्छायाः) वशे वर्तते इति — षष्ठीगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘ते’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- खे + ग → खग — अत्र ‘ख’ इत्यस्य सप्तम्यन्तरूपम् अलुक्समासे ह्रस्वम्, स्वरसन्धिः न प्रवर्तते
- समासः
- खे (आकाशे) गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रथः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पिशाच + वदन → पिशाचवदन — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पिशाचस्य इव वदनं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘खरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- आश्रम + मण्डल → आश्रममण्डल — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आश्रमाणां मण्डलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (अपादाने)
- सन्धिः
- कदली + वृत → कदलीवृत — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कदलीभिः वृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘आश्रमपदम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शृङ्ग + अग्र → शृङ्गाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मणिप्रवराणि शृङ्गाग्राणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सित + असित → सितासित — सवर्णदीर्घसन्धिः; मुख + आकृति → मुखाकृति — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सिता असिता च मुखाकृतिः यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- इन्द्रनील + उत्पल → इन्द्रनीलोत्पल — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- इन्द्रनीलम् उत्पलम् इव श्रवसी (कर्णौ) यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + निभ → संनिभ — मकारस्य अनुस्वारः; ‘कञ्जकिञ्जल्क + संनिभ’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कञ्जस्य किञ्जल्कैः संनिभः — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + काश → संकाश — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- वैदूर्यसंकाशाः खुराः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- इन्द्र + आयुध → इन्द्रायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- इन्द्रायुधेन (इन्द्रधनुषा) सह समानः वर्णः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘पुच्छेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मनस् + हर → मनोहर — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- मनोहरः स्निग्धः च वर्णः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रलोभन + अर्थ → प्रलोभनार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रलोभनम् अर्थः (प्रयोजनम्) यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- शाद + वल → शाद्वल — तद्धितान्तम्, स्वरसन्धिः न प्रवर्तते
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शाद’ (नवतृणम्) इत्यस्मात् मत्वर्थीयः प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- विटप + इनि → विटपिन् — मत्वर्थीयप्रत्ययः, स्वरसन्धिः न प्रवर्तते
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्; प्रातिपदिकं ‘विटपिन्’
- सन्धिः
- राजीव + चित्र → राजीवचित्र — व्यञ्जनादौ परे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राजीवैः (कमलैः) इव चित्रं पृष्ठं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + निस् + पतन् → विनिष्पतन् — विसर्गस्य षत्वम् (निस् → निष्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ ‘निस्’ इति उपसर्गौ, ‘पत्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्तरि)
- सन्धिः
- प्रच्छादन + अर्थ → प्रच्छादनार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रच्छादनम् अर्थः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
- सन्धिः
- कुसुम + अपचय → कुसुमापचय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कुसुमानाम् अपचयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- मदिरा + ईक्षणा → मदिरेक्षणा — गुणसन्धिः (आ + ई = ए)
- समासः
- मदिरे इव ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- विचित्र + अङ्ग → विचित्राङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मुक्तामणिभिः विचित्राणि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- दन्त + ओष्ठ → दन्तोष्ठ — वृद्धिसन्धेः अपवादः, ‘ओष्ठ’ इत्यत्र पररूपम् (अ + ओ = ओ)
- समासः
- रुचिरौ दन्तौ ओष्ठौ च यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- तनु + रुह → तनूरुह — दीर्घसन्धिः (उ + र् इत्यत्र पूर्वस्य दीर्घः)
- समासः
- रूप्यधातोः इव तनूरुहाणि (रोमाणि) यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- विस्मय + उत्फुल्ल → विस्मयोत्फुल्ल — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- विस्मयेन उत्फुल्ले नयने यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्