॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्ड · सर्ग 34

अरण्यकाण्ड — सर्ग 34

शूर्पणखा द्वारा राम और सीता का वर्णन

रावण के प्रश्न, राम और लक्ष्मण का वर्णन, सीता के रूप का कथन, हरण के लिए प्रेरणा

अस्मिन् सर्गे अमात्यमध्ये एव संक्रुद्धः रावणः शूर्पणखां पृच्छति — ‘कः रामः? कथंवीर्यः, किंरूपः, किंपराक्रमः? दुस्तरं दण्डकारण्यं किमर्थं प्रविष्टः? किं तस्य आयुधम्, येन खरः दूषणः त्रिशिराः च हताः? केन च त्वं विरूपिता?’ क्रोधमूर्च्छिता सा यथान्यायं रामं वर्णयति — दीर्घबाहुः, विशालाक्षः, चीरकृष्णाजिनाम्बरः, कन्दर्पसमरूपः, यः शक्रचापनिभं चापं विकृष्य महाविषान् सर्पान् इव दीप्तान् नाराचान् क्षिपति; ‘तं शरान् आददानं मुञ्चन्तं धनुः विकर्षन्तं वा अहं न अपश्यम्, केवलं शरवृष्टिभिः हन्यमानां सेनाम् एव’ इति। अर्धाधिकमुहूर्तेन एकेन पदातिना चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां हतानि। ततः सा लक्ष्मणं ‘रामस्य दक्षिणो बाहुः, बहिश्चरः प्राणः’ इति वर्णयति, सीतां च पूर्णेन्दुसदृशाननां तप्तकाञ्चनवर्णाभां वरारोहां वर्णयित्वा वदति — ‘सा तव अनुरूपा भार्या; तां दृष्ट्वा त्वं मन्मथस्य शराणां विधेयः भविष्यसि; जयार्थं शीघ्रं दक्षिणः पादः उद्ध्रियताम्।’ अन्ते सा वंशस्थवृत्तेन ‘अद्य कृत्यं प्रतिपत्तुम् अर्हसि’ इति प्रेरयति।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१रावणस्य प्रश्नाः — कः रामः, किं तस्य आयुधम्

१ततः शूर्पणखां दृष्ट्वा ब्रुवन्तीं परुषं वचः।
अमात्यमध्ये संक्रुद्धः परिपप्रच्छ रावणः॥
Then, in the midst of his ministers, Rāvaṇa in great anger questioned Śūrpaṇakhā, who had been speaking such harsh words as she stood there.

२कश्च रामः कथंवीर्यः किंरूपः किंपराक्रमः।
किमर्थं दण्डकारण्यं प्रविष्टश्च सुदुस्तरम्॥
“Who is this Rāma? What is his valour, what his form, what his prowess? And for what purpose has he entered the Daṇḍaka forest, so very hard to traverse?

३आयुधं किं च रामस्य येन ते राक्षसा हताः।
खरश्च निहतः संख्ये दूषणस्त्रिशिरास्तथा॥
What is Rāma’s weapon, by which those rākṣasas were killed, and by which Khara was slain in battle, and Dūṣaṇa and Triśiras as well?

४तत्त्वं ब्रूहि मनोज्ञाङ्गि केन त्वं च विरूपिता।
इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसी क्रोधमूर्च्छिता॥
Tell me the truth, lovely-limbed one: by whom were you disfigured?” Thus addressed by the lord of the rākṣasas, the rākṣasī was overcome with rage,

पिछले सर्ग में शूर्पणखा के कठोर वचन सुनकर रावण स्वयं भी अत्यन्त क्रुद्ध हो उठता है। मन्त्रियों के बीच ही वह कठोर बोलने वाली अपनी बहन से पूछता है — ‘यह राम कौन है? उसका बल कैसा है, रूप कैसा है, पराक्रम कैसा है? अत्यन्त दुर्गम दण्डकारण्य में वह किसलिए आया है? उसका वह कौन-सा आयुध है, जिससे वे राक्षस मारे गए, और जिससे खर, दूषण और त्रिशिरा संग्राम में धराशायी हुए? हे सुन्दर अंगों वाली, ठीक-ठीक बताओ — और तुम्हें किसने विरूप किया?’ ये प्रश्न ही सर्ग के शेष सारे भाग को जन्म देते हैं। राक्षसराज के ऐसा कहने पर वह राक्षसी क्रोध से मानो मूर्च्छित-सी हो गई। यहाँ रावण के प्रश्नों का क्रम ही उसकी मनोदशा प्रकट करता है — पहले वह राम का स्वरूप जानना चाहता है, फिर उनके वन-प्रवेश का कारण, फिर वह आयुध जिससे इतनी बड़ी सेना क्षण भर में नष्ट हो गई। अन्त में ही उसे बहन के विरूप किए जाने का स्मरण होता है। इससे कवि सूचित करते हैं कि राजा पहले शत्रु का बल गिनता है, फिर कुल के अपमान की बात आती है। ‘तत्त्वम्’ (ठीक-ठीक) शब्द से वह सत्य ही माँगता है, क्रोध से उपजी अतिशयोक्ति नहीं।

Stung by Śūrpaṇakhā's harsh words in the last sarga, Rāvaṇa now grew furious himself. There among his ministers he questioned his sharp-tongued sister: "Who is this Rāma? What is his valour, what does he look like, what can he do? Why has he entered the Daṇḍaka forest, so very hard to pass through? What is this weapon of his that killed those rākṣasas and brought down Khara, Dūṣaṇa and Triśiras in battle? Tell me the truth, lovely one: who disfigured you?" These questions give rise to the rest of the sarga. At the rākṣasa king's words the rākṣasī was almost beside herself with rage. The order of his questions reveals his state of mind: first he wants to know what Rāma is, then why he came to the forest, then what weapon could destroy so great an army in a moment, and only last does he remember his sister's mutilation. So the poet suggests that a king reckons first with his enemy's strength and only then with the insult to his family. And by asking for "the truth" he wanted the facts, not exaggerations born of anger.

त्रुटि बताएँ

२रामस्य रूपं धनुर्विद्या च — चतुर्दशसहस्रवधः

५ततो रामं यथान्यायमाख्यातुमुपचक्रमे।
दीर्घबाहुर्विशालाक्षश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः॥
and then she set about giving a proper account of Rāma. “Long-armed he is, and large-eyed, clothed in bark and black antelope skin,

६कन्दर्पसमरूपश्च रामो दशरथात्मजः।
शक्रचापनिभं चापं विकृष्य कनकाङ्गदम्॥
as beautiful as Kandarpa himself — Rāma, the son of Daśaratha. Drawing that bow like Indra’s, bright with golden bands,

७दीप्तान्क्षिपति नाराचान्सर्पानिव महाविषान्।
नाददानं शरान्घोरान्विमुञ्चन्तं महाबलम्॥
he looses blazing iron shafts like serpents of deadly venom. I never saw that mighty one in battle taking up his dreadful arrows, or letting them fly,

८न कार्मुकं विकर्षन्तं रामं पश्यामि संयुगे।
हन्यमानं तु तत्सैन्यं पश्यामि शरवृष्टिभिः॥
or drawing his bow. I saw only the army being cut down by his showers of shafts.

९इन्द्रेणेवोत्तमं सस्यमाहतं त्वश्मवृष्टिभिः।
रक्षसां भीमवीर्याणां सहस्राणि चतुर्दश॥
As a fine crop is beaten down by Indra with a hail of stones, so fourteen thousand rākṣasas of fearful might

१०निहतानि शरैस्तीक्ष्णैस्तेनैकेन पदातिना।
अर्धाधिकमुहूर्तेन खरश्च सहदूषणः॥
were slain with sharp arrows by that one man on foot; and in a little over a muhūrta Khara too, and Dūṣaṇa with him.

११ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः॥Safety was granted to the sages, and the Daṇḍaka forest was made secure.

तब वह यथोचित रीति से राम का वर्णन आरम्भ करती है। वे लम्बी भुजाओं वाले, विशाल नेत्रों वाले, चीर और काला मृगचर्म धारण करने वाले, कामदेव के समान रूप वाले और दशरथ के पुत्र हैं। वे इन्द्रधनुष के समान, सोने के बाजूबन्दों से सजे धनुष को खींचकर महाविषैले सर्पों जैसे दीप्त नाराच छोड़ते हैं। ‘मैं युद्ध में उन्हें न बाण उठाते देख सकी, न छोड़ते, न धनुष खींचते; मैंने तो केवल बाण-वर्षा से मारी जाती सेना को ही देखा’ — इस प्रकार वह अपना अनुभव बताती है। जैसे इन्द्र द्वारा बरसाए ओलों से उत्तम फसल नष्ट हो जाती है, वैसे ही भयंकर बल वाले चौदह हज़ार राक्षस उस अकेले पैदल पुरुष ने तीखे बाणों से मार डाले। आधे मुहूर्त से कुछ अधिक में ही दूषण-सहित खर मारा गया, ऋषियों को अभय दे दिया गया, और दण्डक वन निरापद हो गए। शूर्पणखा के वर्णन में दो भाग हैं — पहला राम के सौन्दर्य का, दूसरा उनके युद्ध-कौशल का। दोनों में वह अतिशयोक्ति नहीं करती, बल्कि जो उसने स्वयं देखा, वही कहती है। ‘न उठाते, न छोड़ते, न खींचते’ — इस तिहरे निषेध से वह राम की हस्त-लाघवता दिखाती है: क्रिया दिखाई ही नहीं देती, केवल फल दिखाई देता है। फसल की उपमा भी अत्यन्त उपयुक्त है — जैसे ओलों की वर्षा से खेत जड़ से नष्ट हो जाता है, वैसे ही राक्षस-सेना। ‘एकेन पदातिना’ (एक पैदल पुरुष द्वारा) ये दो शब्द तो बार-बार आते हैं — न रथ, न सहायक, न सेना; केवल पैरों से चलने वाला एक मनुष्य। यही विस्मय रावण के हृदय में भय उत्पन्न करेगा। कवि यहाँ प्रत्यक्षदर्शिनी के मुख से ही राम के पराक्रम का वर्णन करते हैं; इससे वर्णन प्रामाणिक हो जाता है और रावण के मन में अधिक गहराई से उतरता है।

Then she gave a proper account of Rāma. "He is long-armed and large-eyed, dressed in bark and black antelope skin, as handsome as the god of love, Rāma, son of Daśaratha. Drawing a bow like Indra's, bright with golden bands, he looses blazing iron shafts like deadly serpents." Then she told what she had herself seen: "I never saw that mighty one in battle taking up his dreadful arrows, or letting them fly, or drawing his bow. All I saw was the army being cut down by his showers of arrows. As Indra beats down a fine crop with a storm of hail, so fourteen thousand rākṣasas of fearful strength were slain with sharp arrows by that one man on foot, and in little more than a muhūrta Khara too was killed, and Dūṣaṇa with him. The sages have been given safety and the Daṇḍaka forest made secure." Her description has two parts, first Rāma's beauty, then his skill in battle, and in neither does she exaggerate; she tells only what she saw. By saying three times over that she never saw him take up, loose or draw, she shows how quick his hands were: the action could not be seen, only its result. The hail and the crop fit exactly, for as a hailstorm flattens a field to the roots, so the rākṣasa army was flattened. And the words "one man on foot" keep coming back: no chariot, no ally, no army, a single man walking on his own feet. That marvel would plant fear in Rāvaṇa's heart. By letting an eyewitness describe Rāma's prowess the poet makes the account convincing, and it sinks all the deeper into Rāvaṇa's mind.

त्रुटि बताएँ

३शूर्पणखायाः मोक्षः, लक्ष्मणस्य वर्णनम्

१२एका कथंचिन्मुक्ताहं परिभूय महात्मना।
स्त्रीवधं शङ्कमानेन रामेण विदितात्मना॥
I alone was somehow released, spared with nothing worse than humiliation by Rāma, who knows himself and shrank from the killing of a woman.

१३भ्राता चास्य महातेजा गुणतस्तुल्यविक्रमः।
अनुरक्तश्च भक्तश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान्॥
He has a brother of great splendour, his equal in qualities and in valour, devoted and loyal to him — a hero named Lakṣmaṇa.

१४अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान्बली।
रामस्य दक्षिणो बाहुर्नित्यं प्राणो बहिश्चरः॥
Impatient of affront, unconquerable, a victor, bold, intelligent and strong, he is Rāma’s right arm, his very life-breath moving about outside his body.

‘अकेली मैं किसी तरह छूट पाई’ — इस प्रकार वह अपना वृत्तान्त कहती है — आत्मज्ञानी राम ने स्त्री-वध की शंका से मुझे केवल अपमानित करके छोड़ दिया। फिर वह लक्ष्मण का वर्णन करती है — राम का भाई, महातेजस्वी, गुणों और पराक्रम में उनके समान, उनमें अनुरक्त और उनका भक्त, लक्ष्मण नाम का पराक्रमी। वह असहिष्णु, दुर्जय, विजेता, पराक्रमी, बुद्धिमान और बलवान है। ‘यह राम की दाहिनी भुजा है, मानो सदा बाहर विचरने वाला उनका प्राण’ — इस उपमा से वह दोनों की अभिन्नता दिखाती है। ‘परिभूय’ (अपमानित करके) शब्द से वह अपना अपमान ही स्वीकार करती है; फिर भी वही राम की धर्मनिष्ठा का प्रमाण है। ध्वनि यह है कि जो स्त्री को मारना नहीं चाहता, वह शत्रु को भी धर्म से ही जीतता है।

"I alone somehow got away," she said of herself; "Rāma, who knows himself, shrank from killing a woman and let me go with nothing worse than humiliation." Then she described Lakṣmaṇa: "He has a brother of great splendour, his equal in virtue and valour, devoted and loyal to him, a hero named Lakṣmaṇa. Quick to resent an affront, unconquerable, victorious, bold, intelligent and strong, he is Rāma's right arm, his very life-breath walking about outside his body." With that image she shows that the two are one. In admitting she was humiliated she confessed her own disgrace, yet that very fact proves Rāma's devotion to dharma: one who will not kill a woman conquers even his enemies by righteous means.

त्रुटि बताएँ

४सीतायाः रूपवर्णनम्

१५रामस्य तु विशालाक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना।
धर्मपत्नी प्रिया नित्यं भर्तुः प्रियहिते रता॥
Rāma has a lawful wife, large-eyed, her face like the full moon, dear to him and always intent upon her husband’s pleasure and welfare.

१६सा सुकेशी सुनासोरूः सुरूपा च यशस्विनी।
देवतेव वनस्यास्य राजते श्रीरिवापरा॥
Beautiful of hair, of nose and of thigh, lovely and illustrious, she shines here like the deity of this forest, like a second Śrī.

१७तप्तकाञ्चनवर्णाभा रक्ततुङ्गनखी शुभा।
सीता नाम वरारोहा वैदेही तनुमध्यमा॥
Golden as refined gold in hue, with high red nails, auspicious — Sītā is her name, fair-hipped, the princess of Videha, slender at the waist.

१८नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किंनरी।
तथारूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले॥
Neither goddess nor gandharva woman, neither yakṣī nor kiṃnarī of such beauty have I ever seen before on the face of the earth.

१९यस्य सीता भवेद्भार्या यं च हृष्टा परिष्वजेत्।
अभिजीवेत्स सर्वेषु लोकेष्वपि पुरंदरात्॥
The man whose wife Sītā should be, and whom she should joyfully embrace, would live a richer life in all the worlds than Purandara himself.

२०सा सुशीला वपुःश्लाघ्या रूपेणाप्रतिमा भुवि।
तवानुरूपा भार्या सा त्वं च तस्याः पतिर्वरः॥
She is of excellent character, praiseworthy in body, unmatched on earth for beauty. She is a wife worthy of you, and you are the finest husband for her.

इसके बाद वह सीता का ही वर्णन आरम्भ करती है, क्योंकि उसका प्रयोजन वहीं है। राम की धर्मपत्नी विशाल नेत्रों वाली, पूर्णचन्द्र के समान मुख वाली, प्रिय, और सदा पति के प्रिय और हित में लगी रहने वाली हैं। वे सुन्दर केशों वाली, सुन्दर नासिका वाली, सुन्दर जंघाओं वाली, रूपवती और यशस्विनी हैं — इस वन की देवी के समान, दूसरी लक्ष्मी की भाँति शोभित होती हैं। उनकी कान्ति तपे सोने के रंग जैसी है, नख लाल और उभरे हुए हैं; वे शुभ लक्षणों वाली, सुन्दर नितम्बों वाली, पतली कमर वाली, वैदेही सीता नाम की हैं। ‘देवी, गन्धर्वी, यक्षी या किन्नरी — ऐसी कोई मैंने धरती पर पहले कभी नहीं देखी। सीता जिसकी पत्नी हो, और जिसका वे प्रसन्न होकर आलिंगन करें, वह सब लोकों में इन्द्र से भी बढ़कर जीवन जिए। वे सुशील हैं, शरीर से प्रशंसनीय हैं, रूप में पृथ्वी पर अनुपम हैं — वे तुम्हारे योग्य पत्नी हैं, और तुम उनके योग्य श्रेष्ठ पति हो’ — इस प्रकार वह रावण की कामना को भड़काती है। इस खण्ड में शूर्पणखा की चतुराई प्रकट है — वह सीता के रूप का वर्णन करते हुए ही रावण के काम को उद्दीप्त करती है। पहले वह सीता के पातिव्रत्य की बात कहती है, फिर अंगों के सौन्दर्य की, और फिर ‘तुम्हारे योग्य’ कहकर सम्बन्ध की सूचना देती है। सोलहवाँ और सत्रहवाँ श्लोक समीक्षित संस्करण में नहीं हैं; उनमें आई ‘देवतेव वनस्यास्य राजते श्रीरिवापरा’ (इस वन की देवी के समान, दूसरी लक्ष्मी की भाँति शोभित) उपमा प्रचलित पाठ (वल्गेट) की विशेषता है। ‘वैदेही’ और ‘तनुमध्यमा’ (पतली कमर वाली) शब्दों से वह सीता के कुल और शरीर-लावण्य दोनों को एक साथ सूचित करती है; राजकन्या जानकर रावण का अभिमान भी उद्दीप्त होता है।

Next she turned to describing Sītā, for that was her real purpose. "Rāma has a lawful wife, large-eyed, her face like the full moon, dear to him and always devoted to her husband's pleasure and welfare. With her lovely hair, fine nose and shapely thighs, beautiful and renowned, she shines like the goddess of this forest, like a second Śrī. Her skin has the glow of refined gold, her nails are red and high, she bears every auspicious mark; she is fair-hipped and slender-waisted, Vaidehī, Sītā by name. No goddess, no gandharva woman, no yakṣī or kiṃnarī like her have I ever seen on earth. The man whose wife Sītā is, and whom she joyfully embraces, would live more richly in all the worlds than Indra himself. She is of fine character, lovely in form, unmatched on earth for beauty. She is a wife worthy of you, and you are the husband for her." So she kindled Rāvaṇa's desire. Her cunning is plain in this passage: simply by describing Sītā's beauty she inflames him. First she speaks of Sītā's devotion to her husband, then of her beauty of body, then hints at a match with the words "worthy of you". And with "Vaidehī" and "slender-waisted" she names Sītā's lineage and her loveliness together; knowing that she was a king's daughter would stir Rāvaṇa's pride as well.

त्रुटि बताएँ

५सीताहरणाय प्रेरणा

२१तां तु विस्तीर्णजघनां पीनोत्तुङ्गपयोधराम्।
भार्यार्थे तु तवानेतुमुद्यताहं वराननाम्॥
It was to bring that broad-hipped woman with full, high breasts and lovely face to be your wife that I made my attempt,

२२विरूपितास्मि क्रूरेण लक्ष्मणेन महाभुज।
तां तु दृष्ट्वाद्य वैदेहीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्॥
and for that the cruel Lakṣmaṇa disfigured me. But once you have seen Vaidehī today, her face like the full moon,

२३मन्मथस्य शराणां च त्वं विधेयो भविष्यसि।
यदि तस्यामभिप्रायो भार्यात्वे तव जायते।
शीघ्रमुद्ध्रियतां पादो जयार्थमिह दक्षिणः॥
you will fall under the sway of the arrows of Manmatha. If a wish arises in you to have her for your wife, then quickly set forth your right foot for victory.

फिर वह अपने विरूप किए जाने का कारण प्रकट करती है — ‘विस्तृत जघन और पुष्ट, उन्नत स्तनों वाली उस सुमुखी को मैं तुम्हारी पत्नी बनाने के लिए लाने को उद्यत हुई थी; तभी क्रूर लक्ष्मण ने मुझे विरूप कर दिया।’ फिर वह भविष्य बताती है — ‘पूर्णचन्द्र जैसे मुख वाली उस वैदेही को देखते ही तुम आज कामदेव के बाणों के वश में हो जाओगे।’ तेईसवाँ श्लोक तीन अर्धों में निबद्ध है; उसके अन्त में वह उपाय सुझाती है — ‘यदि उसे पत्नी बनाने की तुम्हारी इच्छा हो, तो विजय के लिए शीघ्र दाहिना पैर आगे बढ़ाओ।’ यहाँ वह हरण का उपाय नहीं बताती, केवल संकल्प ही माँगती है; उपाय तो अगले सर्गों में मारीच के साथ बनेगा। ‘दक्षिणः पादः’ (दाहिना पैर) यात्रा के आरम्भ का शकुन-सूचक वचन है।

Then she revealed why she had been disfigured: "It was to bring that broad-hipped, full-breasted, lovely-faced woman here to be your wife that I made my attempt, and for that the cruel Lakṣmaṇa mutilated me." Then she foretold: "Once you see Vaidehī today, her face like the full moon, you will fall under the power of the love-god's arrows." And she gave the call to action: "If the wish arises in you to make her your wife, then quickly set forth your right foot for victory." She did not describe how Sītā was to be carried off; she asked only for his resolve, and the plan would be settled with Mārīca in the sargas to come. Setting out with the right foot is a phrase of good omen for the start of a journey.

त्रुटि बताएँ

६‘निर्विशङ्कं कुरु’ — कर्तव्यनिश्चयस्य प्रेरणा

२४रोचते यदि ते वाक्यं ममैतद्राक्षसेश्वर।
क्रियतां निर्विशङ्केन वचनं मम रावण॥
If this speech of mine pleases you, lord of the rākṣasas, then act upon my word without misgiving, Rāvaṇa.

२५विज्ञायैषामशक्तिं च क्रियतां च महाबल।
सीता तवानवद्याङ्गी भार्यात्वे राक्षसेश्वर॥
Having recognised the helplessness of these people and your own power, mighty one, make the faultless Sītā your wife, lord of the rākṣasas.

२६निशम्य रामेण शरैरजिह्मगैर्हताञ्जनस्थानगतान्निशाचरान्।
खरं च दृष्ट्वा निहतं च दूषणं त्वमद्य कृत्यं प्रतिपत्तुमर्हसि॥
Having heard how Rāma with his straight-flying arrows struck down the night-rangers of Janasthāna, and having seen Khara slain and Dūṣaṇa too, you ought now to decide what must be done.”

अन्त में वह निश्चय ही माँगती है — ‘राक्षसेश्वर, यदि तुम्हें मेरी यह बात अच्छी लगे, तो निःशंक होकर मेरा कहा करो। हे महाबली, इन राम आदि की असमर्थता और अपनी सामर्थ्य को जानकर, निर्दोष अंगों वाली सीता को अपनी पत्नी बनाओ।’ छब्बीसवाँ श्लोक वंशस्थ छन्द में उपसंहार करता है — ‘राम ने सीधे जाने वाले बाणों से जनस्थान में रहने वाले निशाचरों को मार डाला है, और खर तथा दूषण को भी मारा गया देखा गया है — यह सुनकर तुम्हें आज कर्तव्य का निश्चय करना चाहिए।’ इस प्रकार शूर्पणखा की प्रेरणा समाप्त होती है, और रावण के मन में हरण का संकल्प जन्म लेता है। ‘निर्विशङ्केन’ (निःशंक होकर) शब्द महत्त्वपूर्ण है — वह जानती है कि रावण के मन में शंका है ही। इसलिए वह उस शंका को ही पहले दूर करना चाहती है।

At the last she asked him for a decision. "If these words of mine please you, lord of the rākṣasas, then do as I say, Rāvaṇa, without misgiving. Knowing how helpless these people are and how strong you are, mighty one, make the flawless Sītā your wife." The final verse, in a longer metre, rounds it off: "You have heard how Rāma with his straight-flying arrows struck down the night-rovers of Janasthāna, you have seen Khara and Dūṣaṇa slain; now you must decide what is to be done." So Śūrpaṇakhā's urging ends, and in Rāvaṇa's mind the resolve to carry Sītā off takes root. The words "without misgiving" matter: she knew there was doubt in Rāvaṇa's mind, and she wanted to dispel it before anything else.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

२८ पदानि
परिपप्रच्छ ३४.१ विस्तरेण अपृच्छत्, परितः प्रश्नम् अकरोत्
सन्धिः
परि + प्रच्छ् → परिपप्रच्छ — सन्धिकार्यं नास्ति; लिट्लकारे द्वित्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गपूर्वकः ‘प्रच्छ्’ धातुः
विभक्तिः
लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
कथंवीर्य ३४.२ कीदृशबलः, किंपरिमाणपराक्रमः
सन्धिः
कथम् + वीर्य → कथंवीर्य — अनुस्वारादेशः (मकारस्य अनुस्वारः)
समासः
कथं वीर्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुदुस्तर ३४.२ अत्यन्तं दुःखेन तरणीयः, दुरतिक्रमः
सन्धिः
सु + दुस् + तर → सुदुस्तर — सन्धिकार्यं नास्ति (सकारस्य स्थाने विसर्गः न, यतः तकारः परः)
समासः
समासः नास्ति — ‘सु’ ‘दुस्’ इति उपसर्गद्वयपूर्वकं ‘तर’ इति कृदन्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘दण्डकारण्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मनोज्ञाङ्गि ३४.४ ‘हे सुन्दराङ्गि’ — रावणस्य भगिनीं प्रति सम्बोधनम्
सन्धिः
मनस् + ज्ञ → मनोज्ञ — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); मनोज्ञ + अङ्गी → मनोज्ञाङ्गी — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
मनोज्ञानि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
क्रोधमूर्च्छिता ३४.४ कोपेन अचेतना इव जाता
सन्धिः
क्रोध + मूर्च्छिता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रोधेन मूर्च्छिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
चीरकृष्णाजिनाम्बर ३४.५ वल्कलं कृष्णमृगचर्म च वस्त्ररूपेण धारयन्
सन्धिः
कृष्ण + अजिन → कृष्णाजिन — सवर्णदीर्घसन्धिः; कृष्णाजिन + अम्बर → कृष्णाजिनाम्बर — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
चीरं कृष्णाजिनं च अम्बरं यस्य सः — बहुव्रीहिः (अन्तः द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कन्दर्पसमरूप ३४.६ कामदेवतुल्यसौन्दर्यः
सन्धिः
कन्दर्प + सम + रूप — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कन्दर्पेण समं रूपं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शक्रचापनिभ ३४.६ इन्द्रधनुःसदृशम्
सन्धिः
शक्र + चाप + निभ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शक्रस्य चापः, तेन निभम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘चापम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कनकाङ्गद ३४.६ सुवर्णमयैः वलयैः शोभितम् (धनुः)
सन्धिः
कनक + अङ्गद → कनकाङ्गद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कनकस्य अङ्गदानि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
नाराच ३४.७ सर्वलोहमयः बाणविशेषः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘नाराचान्’)
महाविष ३४.७ तीव्रविषयुक्ताः (सर्पाः)
सन्धिः
महत् + विष → महाविष — ‘महत्’ इत्यस्य ‘महा’ इति समासादेशः
समासः
महत् विषं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
कार्मुक ३४.८ धनुः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कर्मुक’ शब्दात् वृद्ध्या ‘कार्मुक’
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
शरवृष्टि ३४.८ बाणानां वर्षा
सन्धिः
शर + वृष्टि — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शराणां वृष्टिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘शरवृष्टिभिः’)
अश्मवृष्टि ३४.९ शिलानां करकाणां वा वर्षा
सन्धिः
अश्मन् + वृष्टि → अश्मवृष्टि — ‘अश्मन्’ इत्यस्य ‘अश्म’ इति समासादेशः
समासः
अश्मनां वृष्टिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘त्वश्मवृष्टिभिः’ इति ‘तु’ इत्यनेन सह)
पदातिन् ३४.१० रथादिरहितः, पद्भ्याम् एव युध्यमानः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पद्’ इत्यस्मात् ‘पदाति’, ततः इनिप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘पदातिना’)
अर्धाधिकमुहूर्त ३४.१० सार्धमुहूर्तः — प्रायः त्रिघटिकात्मकः कालः
सन्धिः
अर्ध + अधिक → अर्धाधिक — सवर्णदीर्घसन्धिः; अर्धाधिक + मुहूर्त
समासः
अर्धेन अधिकः मुहूर्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
विदितात्मन् ३४.१२ आत्मज्ञः, धर्मतत्त्वं जानन्
सन्धिः
विदित + आत्मन् → विदितात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
विदितः आत्मा येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘विदितात्मना’)
बहिश्चर ३४.१४ देहात् बहिः विचरन् — ‘प्राणः’ इत्यस्य विशेषणम्
सन्धिः
बहिस् + चर → बहिश्चर — विसर्गस्य शकारादेशः (श्चुत्वसन्धिः)
समासः
बहिः चरति इति बहिश्चरः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पूर्णेन्दुसदृशानन ३४.१५ पूर्णचन्द्रतुल्यमुखी
सन्धिः
पूर्ण + इन्दु → पूर्णेन्दु — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); सदृश + आनन → सदृशानन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पूर्णेन्दुना सदृशम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुनासोरू ३४.१६ सुन्दरनासिका सुन्दरोरुद्वयी च
सन्धिः
सुनासा + ऊरू → सुनासोरू — गुणसन्धिः (आ + ऊ = ओ)
समासः
सुनासा च सुन्दरौ ऊरू च यस्याः सा — बहुव्रीहिः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सुनासोरूः’)
तप्तकाञ्चनवर्णाभ ३४.१७ अग्नितप्तसुवर्णसदृशकान्तिः
सन्धिः
वर्ण + आभा → वर्णाभा — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
तप्तस्य काञ्चनस्य वर्णः, तस्य आभा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
रक्ततुङ्गनखी ३४.१७ लोहितैः उन्नतैः च नखैः युक्ता
सन्धिः
रक्त + तुङ्ग + नखी — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रक्ताः तुङ्गाः च नखाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दृष्टपूर्वा ३४.१८ पूर्वकाले दृष्टा
सन्धिः
दृष्ट + पूर्वा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पूर्वं दृष्टा — सुप्सुपा समासः (‘पूर्व’ इत्यस्य उत्तरनिपातः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पुरन्दर ३४.१९ शत्रुनगराणां भेत्ता — इन्द्रः
सन्धिः
पुर् + दर → पुरन्दर — ‘पुरम्’ इत्यस्य नुमागमः (निपातनम्)
समासः
पुराणि दारयति इति पुरन्दरः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (‘पुरंदरात्’)
वपुःश्लाघ्या ३४.२० शरीरेण प्रशंसनीया
सन्धिः
वपुस् + श्लाघ्या → वपुःश्लाघ्या — विसर्गसन्धिः (सकारस्य विसर्गः)
समासः
वपुषा श्लाघ्या — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पीनोत्तुङ्गपयोधरा ३४.२१ पुष्टौ उन्नतौ च स्तनौ यस्याः
सन्धिः
पीन + उत्तुङ्ग → पीनोत्तुङ्ग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); पयस् + धर → पयोधर — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः
समासः
पीनौ उत्तुङ्गौ च पयोधरौ यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अजिह्मग ३४.२६ वक्रगतिरहिताः, ऋजुगामिनः (शराः)
सन्धिः
न + जिह्म → अजिह्म — नञ्समासः; अजिह्म + ग
समासः
अजिह्मं गच्छन्ति इति अजिह्मगाः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘अजिह्मगैः’)
प्रतिपत्तुम् ३४.२६ निश्चेतुम्, कर्तव्यं निर्धारयितुम्
सन्धिः
प्रति + पद् + तुमुन् → प्रतिपत्तुम् — दकारस्य तकारे परे तकारादेशः
समासः
समासः नास्ति — तुमुन्नन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम् (‘अर्हसि’ इत्यनेन योगे)