- सन्धिः
- राघव + आश्रम → राघवाश्रम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- राघवस्य आश्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘राघवाश्रमम् आगता’)
अरण्यकाण्ड — सर्ग 20
चौदह राक्षसों का वध
राक्षसों का आगमन, राम का धर्मवचन, चौदह नाराचों से उनका वध, शूर्पणखा का फिर से विलाप
अस्मिन् सर्गे शूर्पणखा चतुर्दश राक्षसान् रामस्य आश्रमं नीत्वा तान् भ्रातरौ सीतां च दर्शयति। रामः लक्ष्मणं सीतायाः रक्षणे नियुज्य चामीकरविभूषितं चापं सज्यं करोति, राक्षसांश्च ब्रवीति — ‘आवां दशरथपुत्रौ तापसौ दण्डकारण्ये वसावः; किमर्थम् अस्मान् उपहिंसथ? ऋषीणां नियोगेन युष्मान् हन्तुम् अहं सशरासनः आगतः; युद्धम् इच्छन्तः तिष्ठत, प्राणान् इच्छन्तः निवर्तध्वम्’ इति। ब्रह्मघ्नाः शूलपाणयः ते संक्रुद्धाः गर्वेण प्रत्युत्तरं दत्त्वा शूलैः अभिद्रवन्ति। रामः चतुर्दश शूलानि तावद्भिः एव शरैः छित्त्वा शिलाशितान् चतुर्दश नाराचान् मुञ्चति; ते राक्षसाणां वक्षांसि भित्त्वा वल्मीकात् निर्गताः पन्नगाः इव निष्पतन्ति, राक्षसाश्च छिन्नमूलाः द्रुमाः इव निपतन्ति। शूर्पणखा पुनः खरस्य समीपे पतित्वा विलपन्ती सर्वं वधवृत्तान्तं शंसति।
१राक्षसानाम् आश्रमागमनम्, रामस्य सज्जता, लक्ष्मणस्य सीतारक्षणनियोगः
१ततः शूर्पणखा घोरा राघवाश्रममागता।
राक्षसानाचचक्षे तौ भ्रातरौ सह सीतया॥Then the dreadful Śūrpaṇakhā came to Rāghava’s hermitage and pointed out to the demons the two brothers and Sītā with them.
२ते रामं पर्णशालायामुपविष्टं महाबलम्।
ददृशुः सीतया सार्धं लक्ष्मणेनापि सेवितम्॥They saw the mighty Rāma seated in the leaf hut with Sītā, attended also by Lakṣmaṇa.
३तां दृष्ट्वा राघवः श्रीमानागतांस्तांश्च राक्षसान्।
अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसम्॥Seeing her and the demons who had come with her, the glorious Rāma said to his brother Lakṣmaṇa, whose splendour blazed:
४मुहूर्तं भव सौमित्रे सीतायाः प्रत्यनन्तरः।
इमानस्या वधिष्यामि पदवीमागतानिह॥“Stay close beside Sītā for a while, Saumitri. I shall kill these creatures who have come following her trail.”
५वाक्यमेतत्ततः श्रुत्वा रामस्य विदितात्मनः।
तथेति लक्ष्मणो वाक्यं राघवस्य प्रपूजयन्॥Hearing these words of Rāma, who knows his own nature, Lakṣmaṇa said “So be it,” honouring Rāghava’s command.
६राघवोऽपि महच्चापं चामीकरविभूषितम्।
चकार सज्यं धर्मात्मा तानि रक्षांसि चाब्रवीत्॥And the righteous Rāghava strung his great bow adorned with gold and spoke to those demons:
तब भयंकर शूर्पणखा ने राघव के आश्रम में आकर राक्षसों को सीता के साथ उन दोनों भाइयों को दिखाया। उन्होंने पर्णशाला में बैठे, सीता के साथ और लक्ष्मण से सेवित महाबली राम को देखा। यहाँ देखने का क्रम कवि की सूक्ष्मता है — पहले राक्षस देखते हैं, फिर श्रीमान् राघव उस शूर्पणखा को और आए हुए उन राक्षसों को देखते हैं; इस प्रकार दृष्टि से दृष्टि मिलती है। राम ने दीप्त तेज वाले भाई लक्ष्मण से कहा — ‘सौमित्रि, घड़ी भर तुम सीता के पास रहो; इसके पीछे-पीछे आए इन राक्षसों का मैं वध करूँगा।’ इस वाक्य से राम का स्वभाव प्रकट होता है — पहली चिन्ता सीता की रक्षा की, उसके बाद ही युद्ध; और यह भी उनका आत्मविश्वास है कि चौदह राक्षसों के वध के लिए वे अकेले ही पर्याप्त हैं। आत्मज्ञानी राम का यह वाक्य सुनकर लक्ष्मण ने ‘ऐसा ही हो’ कहकर, राघव के वचन का आदर करते हुए आज्ञा शिरोधार्य की — आज्ञा-पालन में उनके यहाँ न विवाद है, न विलम्ब। फिर धर्मात्मा राघव ने भी सोने से सजे अपने विशाल धनुष पर डोरी चढ़ाई और उन राक्षसों से कहा। वचन से पहले ही धनुष तैयार कर लेना — तैयार होकर ही बात करना, यह वीर की मर्यादा है। और यहाँ पिछले दो सर्गों में वर्णित भयंकर आडम्बर क्षण भर में शान्त हो जाता है — यमराज के समान चौदह राक्षस आए हैं, किन्तु राम केवल भाई को आज्ञा देते हैं और धनुष तैयार करते हैं; न उद्वेग है, न घबराहट।
Then the dreadful Śūrpaṇakhā came to Rāghava's hermitage and pointed out to the rākṣasas the two brothers and Sītā with them. They saw the mighty Rāma seated in the leaf hut with Sītā, attended by Lakṣmaṇa. The poet's order of seeing is subtle: first the rākṣasas see, and then the glorious Rāghava sees Śūrpaṇakhā and the rākṣasas who had come with her, so that gaze meets gaze. Rāma said to his radiant brother Lakṣmaṇa: ‘Stay close by Sītā for a while, Saumitri. I will kill these creatures who have followed her trail here.’ These words reveal Rāma's nature: his first thought was Sītā's safety, and only then the fight; and he was confident that he alone was enough to deal with fourteen rākṣasas. Hearing the words of Rāma, who knew himself, Lakṣmaṇa said ‘So be it,’ honouring Rāghava's word and accepting the order without dispute or delay. Then righteous Rāghava strung his great gold-adorned bow and spoke to the rākṣasas; he strung it before he spoke, so that he spoke already prepared, as a hero should. Here the fearful clamour of the previous sarga subsides at once: fourteen rākṣasas like Death have come, yet Rāma merely gives an order to his brother and strings his bow, with no agitation and no alarm.
२रामस्य परिचयः, ऋषिनियोगकथनम्, निवर्तनस्य अवसरदानम्
७पुत्रौ दशरथस्यावां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
प्रविष्टौ सीतया सार्धं दुश्चरं दण्डकावनम्॥“We two are the sons of Daśaratha, the brothers Rāma and Lakṣmaṇa, and we have entered the trackless Daṇḍaka forest with Sītā.
८फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ।
वसन्तौ दण्डकारण्ये किमर्थमुपहिंसथ॥We live on fruit and roots, self-controlled, ascetics and celibates, dwelling in the Daṇḍaka forest. Why then do you seek to do us harm?
९युष्मान्पापात्मकान्हन्तुं विप्रकारान्महाहवे।
ऋषीणां तु नियोगेन सम्प्राप्तः सशरासनः॥At the bidding of the sages I have come here bow in hand, to kill you evil-souled creatures who wrong them, in a great battle.
१०तिष्ठतैवात्र संतुष्टा नोपवर्तितुमर्हथ।
यदि प्राणैरिहार्थो वो निवर्तध्वं निशाचराः॥Stand your ground here if you are content to fight, and do not turn back; but if you care for your lives, night-rangers, then go away.”
राम का वचन चार श्लोकों में क्रमबद्ध है — परिचय, प्रश्न, कारण और अवसर। पहले वे अपना परिचय देते हैं — ‘हम दोनों दशरथ के पुत्र, भाई राम और लक्ष्मण हैं, जो सीता के साथ दुर्गम दण्डक वन में आए हैं। फल-मूल खाने वाले, संयमी, तपस्वी और ब्रह्मचारी होकर हम दण्डकारण्य में रहते हैं; तुम लोग हमारी हिंसा क्यों करना चाहते हो?’ इससे वे पहले न्याय स्थापित करते हैं — निरपराध तपस्वियों की हिंसा अधर्म ही है। फिर वे अपने आने का कारण बताते हैं — ‘उपद्रव करने वाले तुम पापात्माओं को महायुद्ध में मारने के लिए ऋषियों की आज्ञा से मैं धनुष लेकर आया हूँ।’ यहाँ राम अपने व्यक्तिगत वैर का सहारा नहीं लेते, बल्कि ऋषियों की आज्ञा का — धर्म की रक्षा ही उनका प्रयोजन है, प्रतिशोध नहीं। अन्त में वे दोनों विकल्प देते हैं — ‘यदि तुम युद्ध से संतुष्ट हो, तो यहीं ठहरो, लौटना मत; और यदि तुम्हें अपने प्राणों से प्रयोजन है, तो हे निशाचरो, लौट जाओ।’ शत्रु को भी भाग निकलने का अवसर देना आर्य का लक्षण है; इससे कवि राम की धर्मयुद्ध-निष्ठा स्थापित करते हैं, और राक्षसों के आने वाले विनाश को उन्हीं की इच्छा से किया हुआ दिखाते हैं।
Rāma's speech is laid out in four verses — who they were, a question, his reason, and an offer. First he introduced himself: ‘We are the sons of Daśaratha, the brothers Rāma and Lakṣmaṇa, and we have entered the trackless Daṇḍaka forest with Sītā. We live here in the Daṇḍaka forest on fruit and roots, self-controlled, ascetics and celibates. Why do you seek to harm us?’ With this he first establishes what is just: to harm blameless ascetics is wrong. Then he gave the reason for his coming: ‘At the bidding of the sages I have come here bow in hand to kill you in a great battle, you evil creatures who persecute them.’ Rāma does not rest on a personal quarrel but on the sages' charge; his purpose is the protection of dharma, not revenge. Finally he gave them a choice: ‘If you are content to fight, stand your ground here and do not turn back; but if you care for your lives, night-rangers, go away.’ To give even an enemy the chance to withdraw is the mark of a noble man; with it the poet establishes Rāma's devotion to righteous war, and shows that the rākṣasas' destruction would be of their own choosing.
३राक्षसानां क्रुद्धं प्रत्युत्तरम्, शूलप्रहारार्थम् अभिद्रवणम्
११तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते चतुर्दश।
ऊचुर्वाचं सुसंक्रुद्धा ब्रह्मघ्नाः शूलपाणयः॥Hearing those words of his, the fourteen demons grew furious; slayers of brahmins, pikes in hand, they spoke,
१२संरक्तनयना घोरा रामं संरक्तलोचनम्।
परुषा मधुराभाषं हृष्टा दृष्टपराक्रमम्॥eyes bloodshot, dreadful, harsh, exultant — speaking to Rāma, whose eyes were red by nature, whose speech was sweet, and whose valour they had now seen:
१३क्रोधमुत्पाद्य नो भर्तुः खरस्य सुमहात्मनः।
त्वमेव हास्यसे प्राणान्सद्योऽस्माभिर्हतो युधि॥“You have roused the anger of our master, the great Khara. Struck down by us in battle, you shall lose your life this very moment.
१४का हि ते शक्तिरेकस्य बहूनां रणमूर्धनि।
अस्माकमग्रतः स्थातुं किं पुनर्योद्धुमाहवे॥What strength has one man like you to stand before so many of us at the head of the battle, let alone to fight us in combat?
१५एभिर्बाहुप्रयुक्तैश्च परिघैः शूलपट्टिशैः।
प्राणांस्त्यक्ष्यसि वीर्यं च धनुश्च करपीडितम्॥Under these bludgeons and pikes and spears hurled by our arms you will give up your life, your valour and the bow clenched in your hand.”
१६इत्येवमुक्त्वा संरब्धा राक्षसास्ते चतुर्दश।
उद्यतायुधनिस्त्रिंशा राममेवाभिदुद्रुवुः॥Saying this, those fourteen demons in their fury rushed straight at Rāma with weapons and swords upraised.
उनका वह वचन सुनकर वे चौदह राक्षस अत्यन्त क्रुद्ध हो गए। कवि उनका वर्णन ‘ब्रह्मघ्नाः शूलपाणयः’ (ब्राह्मणों की हत्या करने वाले, हाथ में शूल लिए) इन विशेषणों से करते हैं; इससे उनका अधर्म और उनका शस्त्र दोनों एक साथ सूचित होते हैं। फिर वे दोनों पक्षों का विरोध स्थापित करते हैं — वे लाल आँखों वाले, भयंकर और कठोर हैं, और राम भी लाल नेत्रों वाले हैं, किन्तु मधुर बोलने वाले और जिनका पराक्रम देखा जा चुका है; लाल आँखें दोनों की समान हैं, किन्तु एक ओर क्रोध से, दूसरी ओर स्वभाव से। वे हर्षित होकर बोले — ‘अरे मनुष्य, हमारे महात्मा स्वामी खर का क्रोध भड़काकर तू ही युद्ध में हमारे द्वारा तुरन्त मारा जाकर प्राण छोड़ेगा। अकेले तुझमें क्या शक्ति है कि हम बहुतों के सामने रणभूमि में खड़ा भी रह सके? युद्ध में लड़ने की तो बात ही क्या? हमारी भुजाओं से चलाए गए इन परिघों, शूलों और पट्टिशों से मारा जाकर तू प्राण, पराक्रम और हाथ में दबाया हुआ धनुष छोड़ देगा।’ ऐसा कहकर क्रोध से भरे वे चौदह राक्षस अस्त्र और तलवारें उठाए राम पर ही टूट पड़े। उनका गर्व खर के गर्व की ही प्रतिध्वनि है; संख्या का बल ही उनका तर्क है, जो अकेले राम के सामने निष्फल होगा। ‘का हि ते शक्तिरेकस्य’ (अकेले तुझमें क्या शक्ति है) इस प्रश्न का उत्तर अगले पाँच श्लोक स्वयं दे देंगे — कवि प्रश्न का खण्डन कर्म से ही करते हैं। धनुष छोड़ देने के विषय में उनका वचन भी विडम्बना-रूप है, क्योंकि वही धनुष उनकी मृत्यु का कारण बनेगा।
Hearing his words, the fourteen rākṣasas grew furious. The poet calls them slayers of brāhmaṇas with pikes in hand, naming their wickedness and their weapons together. Again he sets the two sides against each other: they were bloodshot-eyed, dreadful and harsh, while Rāma's eyes were red by nature, his speech was sweet, and his valour had been proved; both had red eyes, but theirs from anger and his by nature. Exultant, they said: ‘Man, you have roused the anger of our master, the great Khara; struck down by us in battle, you will lose your life this very moment. What strength has one man like you to stand before so many of us at the head of the battle, let alone to fight us? Beaten by the bludgeons, pikes and spears hurled by our arms, you will give up your life, your valour and the bow clenched in your hand.’ So saying, the fourteen rākṣasas rushed straight at Rāma in fury, weapons and swords raised. Their pride was an echo of Khara's; their only argument was numbers, which would prove useless against Rāma alone. Their question, ‘What strength has one man like you?’, is answered by the next five verses — the poet refutes it with action. And their words about his giving up his bow are ironic, for that very bow would be their death.
४शूलच्छेदनम्, चतुर्दशनाराचैः चतुर्दशराक्षसाणां वधः
१७चिक्षिपुस्तानि शूलानि राघवं प्रति दुर्जयम्।
तानि शूलानि काकुत्स्थः समस्तानि चतुर्दश॥They hurled their spears at the invincible Rāghava; but Kākutstha, with just as many gold-adorned arrows,
१८तावद्भिरेव चिच्छेद शरैः काञ्चनभूषितैः।
ततः पश्चान्महातेजा नाराचान्सूर्यसंनिभान्॥cut down all fourteen of those spears. Then the mighty one, in utmost rage, took up fourteen iron shafts like so many suns,
१९जग्राह परमक्रुद्धश्चतुर्दश शिलाशितान्।
गृहीत्वा धनुरायम्य लक्ष्यानुद्दिश्य राक्षसान्॥whetted on stone; and grasping his bow and drawing it, he aimed at the demons as his targets
२०मुमोच राघवो बाणान्वज्रानिव शतक्रतुः।
ते भित्त्वा रक्षसां वेगाद्वक्षांसि रुधिरप्लुताः॥and loosed the arrows as Indra of a hundred sacrifices looses his thunderbolts. Piercing the demons’ chests with their speed and bathed in blood,
२१विनिष्पेतुस्तदा भूमौ वल्मीकादिव पन्नगाः।
तैर्भग्नहृदया भूमौ छिन्नमूला इव द्रुमाः॥they came out and fell to the ground like snakes out of an anthill. Their hearts shattered by those shafts, the demons dropped like trees cut off at the root,
उन्होंने वे शूल दुर्जय राघव की ओर फेंके; किन्तु काकुत्स्थ ने उन सब चौदह शूलों को उतने ही सोने से सजे बाणों से काट डाला। संख्या की समानता यहाँ काव्य का सौन्दर्य है — चौदह शूल, चौदह बाण; न एक अधिक, न कम। फिर अत्यन्त क्रुद्ध उन महातेजस्वी ने सूर्य के समान चमकते, पत्थर पर तेज़ किए हुए चौदह नाराच उठाए; धनुष लेकर उसे खींचा और लक्ष्य बने राक्षसों को निशाना बनाकर बाण ऐसे छोड़े जैसे इन्द्र वज्र छोड़ते हैं। इन्द्र और वज्र की उपमा राम के दिव्य बल को सूचित करती है। वे बाण वेग से राक्षसों की छातियाँ चीरकर, रक्त से सने हुए, बाँबी से निकलते साँपों की तरह भूमि पर गिर पड़े। साँप और बाँबी की उपमा अत्यन्त दृश्यात्मक है — रक्त से सने बाण छाती से निकलते हुए बाँबी से निकले साँपों जैसे प्रतीत होते हैं। उन नाराचों से जिनके हृदय फट गए थे, वे राक्षस जड़ से कटे वृक्षों की तरह भूमि पर गिर पड़े — रक्त से नहाए, विकृत और प्राणहीन। यहाँ दो उपमाएँ क्रम से जोड़ी गई हैं — पहली गति दिखाती है, दूसरी निश्चलता; इस प्रकार जीवन से मृत्यु की ओर संक्रमण चित्र के रूप में स्थापित किया गया है। यह सारा युद्ध केवल पाँच श्लोकों में समाप्त हो गया, और इससे राम का बिना श्रम के विजय पाना सूचित होता है। पिछले सर्ग में खर की गर्वोक्तियाँ छह श्लोकों में फैली थीं, यहाँ वध पाँच ही श्लोकों में — वाणी का विस्तार, कर्म का संक्षेप; यह विरोध कवि का अभिप्रेत है।
They hurled their pikes at the invincible Rāghava, but Kākutstha cut down all fourteen of them with just as many gold-adorned arrows. The matching numbers are part of the poem's beauty — fourteen pikes, fourteen arrows, not one more or less. Then the mighty hero, in the height of anger, took up fourteen iron shafts whetted on stone and bright as the sun; grasping and drawing his bow, he aimed at the rākṣasas and loosed his arrows as Indra of the hundred sacrifices looses his thunderbolts — an image of Rāma's divine strength. Piercing the rākṣasas' chests with their speed, the arrows came out bathed in blood and fell to the ground like snakes gliding out of an anthill; the image is vivid, the bloody arrows emerging from their breasts like serpents leaving their mound. Their hearts shattered by those shafts, the rākṣasas fell to the ground like trees cut at the root, drenched in blood, mangled and lifeless. The two images are set in sequence, the first showing motion and the second stillness, so that the passage from life to death is painted as a picture. The whole battle is over in five verses, which shows how effortlessly Rāma fought. Khara's boasts in the previous sarga ran to six verses; here the slaughter takes only five — words at length, deeds in brief, a contrast the poet intended.
५शूर्पणखायाः पुनःपतनं विलापश्च, खरं प्रति वधवार्तानिवेदनम्
२२निपेतुः शोणितस्नाता विकृता विगतासवः।
तान्भूमौ पतितान्दृष्ट्वा राक्षसी क्रोधमूर्च्छिता॥bathed in blood, their bodies mangled, the life gone out of them. Seeing them fallen on the ground, the demoness, fainting with rage,
२३उपगम्य खरं सा तु किंचित्संशुष्कशोणिता।
पपात पुनरेवार्ता सनिर्यासेव वल्लरी॥came up to Khara, her blood now somewhat dried, and fell before him again in her distress, like a creeper oozing sap.
२४भ्रातुः समीपे शोकार्ता ससर्ज निनदं महत्।
सस्वरं मुमुचे बाष्पं विवर्णवदना तदा॥Stricken with grief, she uttered a great wail in her brother’s presence and shed loud tears, her face all pale.
२५निपातितान्प्रेक्ष्य रणे तु राक्षसान्प्रधाविता शूर्पणखा पुनस्ततः।
वधं च तेषां निखिलेन रक्षसां शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा॥Seeing the demons struck down in the fight, Śūrpaṇakhā ran back once more, and Khara’s sister told her brother the whole story of how every one of those demons had been killed.
उन सबको भूमि पर गिरा देखकर वह राक्षसी क्रोध से मूर्च्छित-सी होकर खर के पास पहुँची और पीड़ित होकर फिर भूमि पर गिर पड़ी। कवि उस समय उसका वर्णन ‘किंचित्संशुष्कशोणिता’ (जिसका रक्त कुछ-कुछ सूख गया था) कहकर करते हैं — नाक-कान के घाव से बहता रक्त अब कुछ सूख गया है; इससे समय की गति सूक्ष्मता से सूचित की गई है। ‘सनिर्यासा वल्लरी इव’ (गोंद टपकाती लता के समान) यह उपमा भी रमणीय है — वह घाव से रिसती हुई लता जैसी प्रतीत होती है, जिसका रस शोभा नहीं, बल्कि घाव का चिह्न है। भाई के पास शोक से पीड़ित होकर उसने बड़ा चीत्कार किया, स्वर के साथ आँसू बहाए और उस समय उसका मुख फीका पड़ गया। वह खर के सामने दो बार गिरती है — पहले अठारहवें सर्ग के अन्त में, और यहाँ फिर; बार-बार गिरना ही उसकी असमर्थता का प्रतीक है। अन्त में रण में गिराए गए उन राक्षसों को देखकर खर की बहन फिर दौड़ी, और उसने उन सब राक्षसों के वध का सारा वृत्तान्त पूरा-पूरा कह सुनाया। अन्तिम श्लोक लम्बे छन्द में रचा गया है, और उससे सर्ग गम्भीर स्वर में समाप्त होता है। यह सर्ग खर के राक्षसों के साथ राम का पहला संग्राम है; चौदह का वध आगे चौदह हजार के वध की सूचना-सा है, और कथा खर के क्रोध के दूसरे परिणाम की ओर बढ़ती है।
Seeing them all fallen on the ground, the rākṣasī, faint with rage, went back to Khara and in her distress fell down before him once more. The poet notes that her blood was now somewhat dried — the blood from her ears and nose had begun to dry, a subtle mark of passing time — and compares her to a creeper oozing sap, a fine image, for she looked like a wounded vine whose sap is no ornament but the sign of a wound. Stricken with grief in her brother's presence, she let out a great wail and wept aloud, her face gone pale. She had fallen before him once already, at the end of sarga 18; her falling again is itself a sign of her helplessness. Having seen the rākṣasas struck down in battle, Khara's sister had run back once more, and she told him the whole story of how every one of them had been killed. With a long closing verse the sarga ends on a solemn note. This is Rāma's first clash with Khara's rākṣasas, and the battle with the fourteen is like a foretelling of the slaughter of the fourteen thousand to come, and the story moves on to the next outcome of Khara's anger.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- आ + चक्षे → आचचक्षे — लिटि द्वित्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + चक्ष्’ धातोः लिट्-रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- दीप्त + तेजस् → दीप्ततेजस् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दीप्तं तेजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘लक्ष्मणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रति + अनन्तर → प्रत्यनन्तर — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- न अन्तरं यस्मिन् सः अनन्तरः, तं प्रति — प्रादिगर्भः समासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (विधिलिङ्गर्भे ‘भव’ इत्यस्य पूरकम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — रूढशब्दः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- विदित + आत्मन् → विदितात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- विदितः आत्मा येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘रामस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + भूषित → विभूषित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चामीकरेण विभूषितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘चापम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स + ज्या → सज्य — सहार्थे ‘स’, अन्त्यस्वरह्रस्वत्वम्
- समासः
- ज्यया सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुस् + चर → दुश्चर — श्चुत्वसन्धिः (स् + च = श् + च)
- समासः
- दुःखेन चर्यते इति — उपपदगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- ब्रह्मन् + चारिन् → ब्रह्मचारिन् — नकारलोपः
- समासः
- ब्रह्मणि चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘ब्रह्मचारिणौ’)
- सन्धिः
- उप + हिंसथ → उपहिंसथ — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘किमर्थम् + उपहिंसथ’ इत्यत्र तु मकारस्य अनुनासिकादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं तिङन्तम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पाप + आत्मन् → पापात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ततः कप्रत्ययः
- समासः
- पापः आत्मा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वि + प्र + कार → विप्रकार — उपसर्गद्वयसंयोगे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं घञन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘विप्रकारान्’)
- सन्धिः
- शर + आसन → शरासन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- शरासनेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- नि + वर्तध्वम् → निवर्तध्वम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं तिङन्तम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- ब्रह्मन् + हन् → ब्रह्मघ्न — नकारलोपः, हकारस्य घकारादेशः
- समासः
- ब्रह्म (ब्राह्मणं) हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘ब्रह्मघ्नाः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शूलं पाणौ येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + रक्त → संरक्त — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- संरक्ते नयने येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (नपुंसकवत् प्रयुक्तम्)
- सन्धिः
- मधुर + आभाष → मधुराभाष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- मधुरः आभाषः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दृष्टः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रणस्य मूर्धा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (लिङ्गम् — रणमूर्धन्)
- सन्धिः
- प्र + युक्त → प्रयुक्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बाहुभ्यां प्रयुक्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘बाहुप्रयुक्तैः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शूलानि च पट्टिशाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- करेण पीडितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘धनुः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- उद्यत + आयुध → उद्यतायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- उद्यतानि आयुधानि निस्त्रिंशाश्च येषां ते — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अभि + दुद्रुवुः → अभिदुद्रुवुः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘राममेव + अभिदुद्रुवुः’ इत्यत्र तु सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + द्रु’ धातोः लिट्-रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शिला + शित → शिलाशित — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारान्ते व्यञ्जनादौ)
- समासः
- शिलायां शिताः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘नाराचान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- रुधिर + प्लुत → रुधिरप्लुत — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रुधिरेण प्लुताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (बाणानां विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — रूढशब्दः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘वल्मीकात्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भग्नं हृदयं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोणितेन स्नाताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मूर्च्छ् + क्त → मूर्च्छित — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘मूर्च्छिता’ इति संयुक्ताक्षरेण, समीक्षितसंस्करणे तु ‘मूर्छिता’
- समासः
- क्रोधेन मूर्च्छिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + शुष्क → संशुष्क — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- संशुष्कं शोणितं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निस् + यास → निर्यास — विसर्जनीयस्य रेफादेशः
- समासः
- निर्यासेन सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वल्लरी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + वर्ण → विवर्ण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विवर्णं वदनं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- नि + पातित → निपातित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नि + पत्’ धातोः णिजन्तस्य क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘राक्षसान्’ इत्यस्य विशेषणम्)