॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्ड · सर्ग 7

अरण्यकाण्ड — सर्ग 7

सुतीक्ष्ण के आश्रम में राम का आतिथ्य

सुतीक्ष्ण के आश्रम की ओर प्रस्थान, मुनि के स्वागत-वचन, लोक-समर्पण की अस्वीकृति, मृग-समूहों के विषय में संवाद, और रात्रि-निवास

अस्मिन् सर्गे परंतपः रामः सीतया लक्ष्मणेन तैः च द्विजैः सह सुतीक्ष्णस्य आश्रमपदं गच्छति। दूरं मार्गं गत्वा बहूदकाः नदीः तीर्त्वा च सः महामेरुतुल्यम् उन्नतं विमलं शैलं पश्यति, ततः नानाद्रुमैः व्याप्तं काननं प्रविश्य चीरमालापरिष्कृतम् आश्रमं ददर्श। तत्र आसीनं मलपङ्कजधारिणं सुतीक्ष्णं सः विधिवत् अभिवादयति — ‘अहं रामः, भवन्तं द्रष्टुम् आगतः’ इति। मुनिः तं बाहुभ्यां समाश्लिष्य वदति — ‘त्वया आक्रान्तः अयम् आश्रमः सनाथः इव; त्वाम् एव प्रतीक्षमाणः अहं देहं त्यक्त्वा देवलोकं न आरोहे। शतक्रतुः अत्र आगत्य अवदत् यत् मम पुण्येन कर्मणा सर्वे लोकाः जिताः इति; तेषु त्वं सभार्यः सलक्ष्मणः विहरस्व।’ रामः तु प्रत्युवाच — ‘अहम् एव स्वयं लोकान् आहरिष्यामि; इह कानने प्रदिष्टम् आवासमात्रम् इच्छामि; भवतः गुणाः मह्यं शरभङ्गेन आख्याताः।’ मुनिः हृष्टः सन् तम् एव आश्रमं वासाय अर्पयति, किन्तु मृगसङ्घानां बाधां कथयति। रामः धनुः विगृह्य वदति — ‘यदि तान् हन्याम्, भवान् दुःखं प्राप्नुयात्; अतः चिरं वासं न समर्थये।’ ततः सः संध्याम् उपास्य तत्र एव वासम् अकल्पयत्, सुतीक्ष्णः च स्वयम् एव तापसयोग्यम् अन्नं ताभ्यां दत्तवान्।

पुस्तक के रूप में पढ़ें

१सुतीक्ष्णाश्रमं प्रति प्रस्थानं वनप्रवेशश्च

१रामस्तु सहितो भ्रात्रा सीतया च परंतपः।
सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं जगाम सह तैर्द्विजैः॥
Rāma, scorcher of foes, together with his brother and with Sītā, went with those brahmins to the hermitage of Sutīkṣṇa.

२स गत्वा दूरमध्वानं नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः।
ददर्श विमलं शैलं महामेरुमिवोन्नतम्॥
After travelling a long road and crossing rivers of deep water, he saw a spotless mountain, high as the great Meru.

३ततस्तदिक्ष्वाकुवरौ सततं विविधैर्द्रुमैः।
काननं तौ विविशतुः सीतया सह राघवौ॥
Then the two best of the Ikṣvākus, the Rāghavas, entered with Sītā a wood thick with trees of every kind.

४प्रविष्टस्तु वनं घोरं बहुपुष्पफलद्रुमम्।
ददर्शाश्रममेकान्ते चीरमालापरिष्कृतम्॥
Having entered that fearful forest, whose trees bore abundant flowers and fruit, he saw in a lonely place a hermitage adorned with rows of bark garments.

५तत्र तापसमासीनं मलपङ्कजधारिणम्।
रामः सुतीक्ष्णं विधिवत्तपोधनमभाषत॥
There he saw an ascetic seated, bearing the mud and dirt of penance upon him; and Rāma addressed that master of austerity, Sutīkṣṇa, with due ceremony:

शत्रुओं को सन्ताप देने वाले राम भाई और सीता के साथ उन ब्राह्मणों के संग सुतीक्ष्ण के आश्रम की ओर चल पड़े। दूर तक मार्ग चलकर और बहुत जल वाली नदियों को पार करके उन्होंने एक निर्मल पर्वत देखा, जो महामेरु के समान ऊँचा था। फिर इक्ष्वाकुकुल के श्रेष्ठ वे दोनों राघव सीता के साथ अनेक प्रकार के वृक्षों से सघन भरे एक वन में प्रविष्ट हुए। उस घोर वन में प्रवेश करके राम ने एकान्त में बहुत-से फूलों और फलों वाले वृक्षों से युक्त एक आश्रम देखा, जो चीर-वस्त्रों की पंक्तियों से सजा हुआ था — वृक्षों पर लटकते वल्कल-वस्त्र ही उस आश्रम का अलंकार हैं, यह कवि ने सूक्ष्म दृष्टि से दिखाया है। वहाँ ‘मलपङ्कजधारी’ तपस्वी को बैठे देखकर राम विधिपूर्वक उनके पास गए और उन तपोधन सुतीक्ष्ण से बोले। मार्ग की लम्बाई, नदियों को पार करना, पर्वत का दर्शन, वन में प्रवेश और आश्रम का दर्शन — इस क्रम से कवि यात्रा का ही चित्र-सा वर्णन करते हैं। ‘विमलं शैलं महामेरुमिव’ (महामेरु के समान निर्मल पर्वत) उपमा से पर्वत की ऊँचाई और निर्मलता दोनों सूचित होती हैं; समीक्षित संस्करण में यहाँ ‘महामेघम् इव’ (महामेघ के समान) पाठ है, किन्तु हिन्दी भाष्य मुद्रित पाठ का ही अनुसरण करता है। ‘मलपङ्कजधारिणम्’ शब्द की व्याख्या दो प्रकार से की जा सकती है — शरीर पर मैल और कीचड़ धारण किए हुए, या पद्मासन में बैठे हुए; हिन्दी भाष्य दूसरा अर्थ ग्रहण करता है।

Rāma, scorcher of foes, set out with his brother, with Sītā and with those brahmins for Sutīkṣṇa's hermitage. After a long road and the crossing of rivers deep with water they saw a spotless mountain, lofty as great Meru — an image that conveys both its height and its purity. Then the two Rāghavas, the best of the Ikṣvākus, entered with Sītā a forest crowded with trees of every kind. Deep in that fearful forest, in a lonely place, Rāma saw a hermitage among trees laden with flowers and fruit, hung about with rows of bark garments; the poet's keen eye notes that the bark clothes hanging from the trees were the hermitage's only ornament. There Rāma saw the ascetic seated, covered in the dirt and mire of penance — though the phrase can also be read as seated in the lotus posture — and approaching with due ceremony, he spoke to Sutīkṣṇa, whose wealth was austerity. The long road, the crossing of the rivers, the sight of the mountain, the entry into the forest, the sight of the hermitage — step by step the poet paints the journey like a picture.

त्रुटि बताएँ

२सुतीक्ष्णस्य दर्शनं स्वागतवचनं च

६रामोऽहमस्मि भगवन्भवन्तं द्रष्टुमागतः।
तन्माभिवद धर्मज्ञ महर्षे सत्यविक्रम॥
“I am Rāma, reverend sir, come to see you. Speak to me, knower of dharma, great seer whose valour is true.”

७स निरीक्ष्य ततो धीरो रामं धर्मभृतां वरम्।
समाश्लिष्य च बाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत्॥
Then that steadfast sage, gazing upon Rāma, best of the upholders of dharma, embraced him with both arms and said this:

८स्वागतं ते रघुश्रेष्ठ राम सत्यभृतां वर।
आश्रमोऽयं त्वयाऽऽक्रान्तः सनाथ इव साम्प्रतम्॥
“Welcome to you, best of the Raghus, Rāma, foremost of those who keep the truth. Now that you have set foot in it, this hermitage seems to have a lord.

९प्रतीक्षमाणस्त्वामेव नारोहेऽहं महायशः।
देवलोकमितो वीर देहं त्यक्त्वा महीतले॥
Waiting for you alone, glorious hero, I have not laid down my body on earth and ascended from here to the world of the gods.

‘भगवन्, मैं राम हूँ, आपके दर्शन करने आया हूँ; हे धर्मज्ञ, सत्यपराक्रमी महर्षि, मुझसे बात कीजिए’ — इस प्रकार वे विनयपूर्वक अपना परिचय देते हैं। यहाँ ध्यान देने योग्य है कि वे न अपना कुल बताते हैं, न अपना पराक्रम; केवल नाम ही निवेदन करते हैं। तब उन धीर मुनि ने धर्मधारियों में श्रेष्ठ राम को देखकर दोनों भुजाओं से गले लगाया और यह कहा — ‘हे रघुश्रेष्ठ, सत्य का पालन करने वालों में श्रेष्ठ राम, तुम्हारा स्वागत है; तुम्हारे आने से यह आश्रम अब मानो सनाथ हो गया। हे महायशस्वी वीर, तुम्हारी ही प्रतीक्षा करते हुए मैं पृथ्वी पर देह त्यागकर यहाँ से देवलोक नहीं गया।’ शरभंग की तरह इन मुनि ने भी राम के दर्शन के लिए ही स्वर्गारोहण में विलम्ब किया — यह समान भाव यहाँ फिर दिखाई देता है। ‘सनाथ इव’ (मानो सनाथ) उपमा से मुनि दिखाते हैं कि राम के आने से पहले आश्रम मानो अनाथ था। ‘माम् अभिवद’ (मुझसे बात कीजिए) — राम की यह प्रार्थना विनय की चरम सीमा है; वे केवल दर्शन से सन्तुष्ट नहीं होते, वचन भी माँगते हैं। ‘सत्यभृतां वर’ (सत्य का पालन करने वालों में श्रेष्ठ) सम्बोधन से मुनि राम की सत्यनिष्ठा को ही उनका प्रधान गुण मानते हैं।

‘Reverend sir, I am Rāma, come to see you. Speak to me, great seer, knower of dharma, whose power is true,’ he said, humbly introducing himself. Note that he mentions neither his family nor his prowess, only his name; and in asking the sage to speak to him he shows the height of humility, not content merely to see him but asking for his word as well. The steadfast sage looked at Rāma, best of those who uphold dharma, embraced him with both arms, and said: ‘Welcome, Rāma, best of the Raghus, foremost of those who keep the truth. Now that you have set foot here, this hermitage seems to have a protector. I have been waiting for you alone, glorious hero; that is why I have not left my body on earth and risen from here to the world of the gods.’ Like Śarabhaṅga, this sage too had put off his ascent to heaven for the sake of seeing Rāma; the same feeling appears again. ‘Seems to have a protector’ implies that before Rāma came the hermitage was as good as unprotected. And by calling him foremost of those who keep the truth, the sage names truthfulness as Rāma's chief virtue.

त्रुटि बताएँ

३इन्द्रवृत्तान्तः लोकसमर्पणं च

१०चित्रकूटमुपादाय राज्यभ्रष्टोऽसि मे श्रुतः।
इहोपयातः काकुत्स्थ देवराजः शतक्रतुः॥
I have heard that you had come to Citrakūṭa, deprived of your kingdom. Kākutstha, the king of the gods, Śatakratu, came here;

११उपागम्य च मे देवो महादेवः सुरेश्वरः।
सर्वाँल्लोकाञ्जितानाह मम पुण्येन कर्मणा॥
that great god, the lord of the immortals, approached me and said that by my meritorious deeds all the worlds had been won.

१२तेषु देवर्षिजुष्टेषु जितेषु तपसा मया।
मत्प्रसादात्सभार्यस्त्वं विहरस्व सलक्ष्मणः॥
In those worlds frequented by divine seers, won by my austerity, dwell at ease by my favour, with your wife and with Lakṣmaṇa.”

‘मैंने सुना था कि तुम राज्य से वंचित होकर चित्रकूट का आश्रय लेकर रह रहे हो। हे काकुत्स्थ, यहाँ देवराज शतक्रतु इन्द्र आए थे। उन महान् देव, देवताओं के स्वामी ने मेरे पास आकर कहा — तुमने अपने पुण्य कर्म से सब शुभ लोक जीत लिए हैं। देवर्षियों द्वारा सेवित, मेरे तप से जीते गए उन लोकों में, मेरी कृपा से तुम पत्नी और लक्ष्मण के साथ विहार करो।’ इस प्रकार ये मुनि भी अपने तप का फल राम को देना चाहते हैं। पाँचवें सर्ग में शरभंग ने जो किया था, वही यहाँ सुतीक्ष्ण करते हैं — इससे राम के प्रति तपस्वियों की भक्ति बार-बार प्रकाशित होती है। इन्द्र के आगमन और उनके वचन को मुनि साक्षी की तरह उद्धृत करते हैं, जिससे ज्ञात होता है कि उनके तप के फल का देवताओं ने भी अनुमोदन किया है। ‘सभार्यः सलक्ष्मणः’ (पत्नी और लक्ष्मण के साथ) इन शब्दों से वे राम को अकेले नहीं, बल्कि परिवार सहित उन लोकों में विहार करने के लिए आमन्त्रित करते हैं। ‘राज्यभ्रष्टः’ (राज्य से वंचित) शब्द कठोर-सा लगता है, किन्तु मुनि के मुख में वह केवल वृत्तान्त का कथन है।

‘I heard that you had lost your kingdom and made your home at Citrakūṭa. Kākutstha, Śatakratu, king of the gods, came here; that great god, lord of the immortals, came to me and told me that by my holy deeds I had won all the auspicious worlds. In those worlds, which divine seers frequent and which my austerity has won, live at your ease by my favour, with your wife and with Lakṣmaṇa.’ So this sage too wished to give Rāma the fruit of his austerity; what Śarabhaṅga did in the fifth sarga Sutīkṣṇa does here, and the ascetics' devotion to Rāma is shown again and again. The sage cites Indra's visit and his words as a witness would, so that we know the fruit of his austerity had the gods' approval. By adding ‘with your wife and with Lakṣmaṇa’ he invites Rāma to enjoy those worlds not alone but with his family. The phrase ‘lost your kingdom’ may sound harsh, but in the sage's mouth it is merely a statement of what had happened.

त्रुटि बताएँ

४रामस्य प्रत्याख्यानं मुनेः हर्षश्च

१३तमुग्रतपसं दीप्तं महर्षिं सत्यवादिनम्।
प्रत्युवाचात्मवान्रामो ब्रह्माणमिव वासवः॥
To that blazing great seer of fierce austerity, who spoke only truth, the self-possessed Rāma replied as Vāsava replies to Brahmā:

१४अहमेवाहरिष्यामि स्वयं लोकान्महामुने।
आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने॥
“I shall win those worlds myself, great sage; what I wish is a dwelling place appointed for me here in this forest.

१५भवान्सर्वत्र कुशलः सर्वभूतहिते रतः।
आख्यातः शरभङ्गेन गौतमेन महात्मना॥
You are skilled in all things and devoted to the good of all beings: so the great-souled Śarabhaṅga of Gautama's line told me.”

१६एवमुक्तस्तु रामेण महर्षिर्लोकविश्रुतः।
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं हर्षेण महता युतः॥
Thus addressed by Rāma, the great seer renowned in the world, filled with great joy, spoke these sweet words:

उग्र तप वाले, तेजस्वी, सत्यवादी उन महर्षि को आत्मनिष्ठ राम ने उसी प्रकार उत्तर दिया, जैसे इन्द्र ब्रह्मा को देते हैं — ‘हे महामुनि, मैं स्वयं ही लोक प्राप्त करूँगा; इस समय तो मैं इस वन में बताए गए निवास-स्थान को चाहता हूँ। आप सर्वत्र कुशल हैं और सब प्राणियों के हित में लगे रहते हैं — यह मुझे गौतम-गोत्रीय महात्मा शरभंग ने बताया है।’ राम के ऐसा कहने पर लोकविख्यात महर्षि अत्यन्त हर्ष से भरकर मधुर वचन बोले। यहाँ भी राम का वही नियम है — दूसरे का दिया हुआ फल वे स्वीकार नहीं करते, किन्तु कहने वाले का गौरव नहीं घटाते; बल्कि उनकी प्रशंसा करके ही अपनी प्रार्थना रखते हैं। ‘वासवः ब्रह्माणम् इव’ (जैसे इन्द्र ब्रह्मा से) उपमा से संवाद का गौरव वर्णित है — वक्ता शिष्य की तरह विनीत है, और श्रोता पितामह की तरह पूजनीय। शरभंग का नाम लेकर राम दिखाते हैं कि वे संयोग से नहीं, बल्कि गुरु के निर्देश से ही आए हैं। ‘हर्षेण महता युतः’ (अत्यन्त हर्ष से भरकर) शब्दों से मुनि का सन्तोष दिखाया गया है, क्योंकि राम वहाँ रहना चाहते हैं।

To that radiant great seer of fierce austerity, who spoke only the truth, the self-possessed Rāma replied as Vāsava replies to Brahmā: ‘Great sage, I shall win those worlds myself. What I want now is a place to live, appointed for me here in this forest. You are skilled in all things and devoted to the good of every creature — so the great-souled Śarabhaṅga of Gautama's line told me.’ Here again Rāma keeps the same rule: he will not accept a fruit given by another, yet he does not slight the giver; indeed he praises him before making his request. The comparison with Vāsava and Brahmā conveys the dignity of the exchange, the speaker humble as a pupil and the listener venerable as the Grandfather. By naming Śarabhaṅga, Rāma shows that he had not come by chance but at an elder's direction. At these words the great seer, famed throughout the world, was filled with joy — because Rāma wished to live there — and spoke sweetly.

त्रुटि बताएँ

५मृगसङ्घविषयकः संवादः

१७अयमेवाश्रमो राम गुणवान्रम्यतामिति।
ऋषिसंघानुचरितः सदा मूलफलैर्युतः॥
“This very hermitage is a good one, Rāma; be pleased to stay here. Companies of seers frequent it, and it is always supplied with roots and fruit.

१८इममाश्रममागम्य मृगसंघा महीयसः।
अहत्वा प्रतिगच्छन्ति लोभयित्वाकुतोभयाः॥
But herds of very large deer come to this hermitage, and having tempted one, go back again without doing harm, fearing nothing anywhere.

१९नान्यो दोषो भवेदत्र मृगेभ्योऽन्यत्र विद्धि वै।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य महर्षेर्लक्ष्मणाग्रजः॥
No other fault could be found here, you may be sure, except from the deer.” Hearing that speech of the great seer, the elder brother of Lakṣmaṇa,

२०उवाच वचनं धीरो विगृह्य सशरं धनुः।
तानहं सुमहाभाग मृगसंघान्समागतान्॥
steadfast, took up his bow with an arrow and said: “Greatly fortunate one, if those herds of deer that gather here

२१हन्यां निशितधारेण शरेणानतपर्वणा।
भवांस्तत्राभिषज्येत किं स्यात्कृच्छ्रतरं ततः॥
I were to kill with a sharp-edged, smooth-jointed arrow, you would be troubled by it; and what could be harder for me than that?

‘हे राम, यही आश्रम गुणवान् है; यहीं रमण करो। यहाँ ऋषियों के समूह विचरते हैं, और यह सदा मूल-फलों से भरा रहता है। किन्तु इस आश्रम में बड़े-बड़े मृगों के झुंड निर्भय होकर आते हैं, और लुभाकर, किसी को मारे बिना ही लौट जाते हैं; निश्चित जानो कि मृगों के सिवा यहाँ और कोई दोष नहीं है।’ उन महर्षि का यह वचन सुनकर लक्ष्मण के बड़े भाई धीर राम ने बाण सहित धनुष उठाकर कहा — ‘हे महाभाग, यदि मैं आए हुए उन मृग-समूहों को तीखी धार वाले, सीधी गाँठों वाले बाण से मारूँ, तो आप उससे दुखी होंगे; उससे अधिक कष्टदायक क्या होगा? इसलिए मैं इस आश्रम में अधिक समय तक रहना उचित नहीं समझता।’ मुनि के मनोभाव की रक्षा के लिए ही राम वहाँ रुकना नहीं चाहते — क्षत्रिय का धनुष धारण करना और आश्रम की अहिंसा, दोनों का विरोध यहाँ सूक्ष्मता से सूचित किया गया है। ‘अकुतोभयाः’ (जिन्हें कहीं से भय नहीं) शब्द से आश्रम का अभय-वातावरण प्रकट होता है — वहाँ मृग भी नहीं डरते। मुनि की दृष्टि में जो दोष है, वह राम की दृष्टि में धर्मसंकट ही है — मृगों का वध भी अनिष्ट है, और आश्रम की हानि भी अनिष्ट है। इसलिए वे लम्बे निवास को अस्वीकार करके मुनि के आश्रम को हानि से बचाते हैं।

‘This very hermitage is a good one, Rāma; stay here and be happy. Companies of seers come and go, and it is always stocked with roots and fruit. But herds of very large deer come to it, fearing nothing from any quarter; they tempt one, and then go away again unharmed. Be sure there is no other trouble here but the deer.’ Hearing the great seer's words, the steadfast Rāma, Lakṣmaṇa's elder brother, took up his bow and arrow and said: ‘Most fortunate one, if I were to shoot those herds of deer that gather here with a sharp-edged, smooth-jointed arrow, you would be troubled by it — and what could be harder for me than that? So I do not think it right to live long in this hermitage.’ Rāma declined to stay precisely to spare the sage's feelings; the poet subtly hints at the conflict between a warrior who bears a bow and a hermitage where nothing is harmed. That the deer feared nothing shows the peace of the place, where even animals had no dread. What the sage saw as a flaw was for Rāma a dilemma of dharma: to kill the deer would be wrong, and to damage the hermitage would be wrong too. So by refusing to stay long he kept the sage's hermitage from harm.

त्रुटि बताएँ

६सन्ध्योपासनं भोजनं रात्रिवासश्च

२२एतस्मिन्नाश्रमे वासं चिरं तु न समर्थये।
तमेवमुक्त्वोपरमं रामः संध्यामुपागमत्॥
So I do not think it right to dwell long in this hermitage.” Having said this to him, Rāma fell silent and went to his evening worship.

२३अन्वास्य पश्चिमां संध्यां तत्र वासमकल्पयत्।
सुतीक्ष्णस्याश्रमे रम्ये सीतया लक्ष्मणेन च॥
After performing the evening rite he arranged to stay there, in Sutīkṣṇa's delightful hermitage, with Sītā and Lakṣmaṇa.

२४ततः शुभं तापसयोग्यमन्नं स्वयं सुतीक्ष्णः पुरुषर्षभाभ्याम्।
ताभ्यां सुसत्कृत्य ददौ महात्मा संध्यानिवृत्तौ रजनीं समीक्ष्य॥
Then, when the twilight rite was over and he saw that night had come, the great-souled Sutīkṣṇa himself brought pure food fit for ascetics and served it with honour to those two bulls among men.

उनसे ऐसा कहकर राम मौन हो गए और सन्ध्योपासना के लिए गए; सायं-सन्ध्या करके उन्होंने सीता और लक्ष्मण के साथ सुतीक्ष्ण के रमणीय आश्रम में वहीं रात बिताने का निश्चय किया। फिर सन्ध्या पूरी होने पर रात हुई देखकर महात्मा सुतीक्ष्ण ने स्वयं ही तपस्वियों के योग्य शुभ अन्न लाकर उन दोनों पुरुषश्रेष्ठों को भली-भाँति सत्कार करके दिया। ‘स्वयम्’ (स्वयं ही) शब्द से मुनि की आतिथ्य-निष्ठा सूचित होती है; अन्तिम श्लोक उपजाति छन्द में रचा गया है। इस प्रकार सुतीक्ष्ण के आश्रम में पहली रात बीती, और अगले सर्ग में प्रातःकाल प्रस्थान का वर्णन है। सन्ध्योपासना और भोजन, इन दोनों के साथ दिन समाप्त होता है।

Having said this, Rāma fell silent and went to his evening worship. When he had performed the evening rite he settled to spend the night there, in Sutīkṣṇa's lovely hermitage, with Sītā and Lakṣmaṇa. When the twilight rites were over and he saw that night had come, the great-souled Sutīkṣṇa himself brought pure food fit for ascetics and served it with every honour to those two bulls among men; that he did it himself shows how devoted he was to hospitality. So the first night in Sutīkṣṇa's hermitage passed, with evening worship and a meal to close the day, and the next sarga tells of their departure in the morning.

त्रुटि बताएँ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥

पद-विवरण

कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।

२८ पदानि
परंतपः ७.१ शत्रूणां सन्तापकः
सन्धिः
‘पर + तप’ इत्यत्र खश्प्रत्यये मुमागमः, ततः मकारस्य अनुस्वारादेशः — परंतपः
समासः
परान् तापयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
बहूदकाः ७.२ प्रभूतजलयुक्ताः, अगाधाः
सन्धिः
बहु + उदकाः → बहूदकाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
समासः
बहूनि उदकानि यासु ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘नदीः’ इत्यस्य विशेषणम्)
महामेरुम् ७.२ महान्तं मेरुपर्वतम्; समीक्षितसंस्करणे ‘महामेघम्’ इति पाठः
सन्धिः
महा + मेरुम् — ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ आदेशः
समासः
महान् मेरुः, तम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘इव’ इत्यनेन उपमानम्)
चीरमालापरिष्कृतम् ७.४ वल्कलवस्त्रपङ्क्तिभिः अलङ्कृतम्
सन्धिः
माला + परिष्कृतम् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘परि + कृत’ इत्यत्र सुडागमेन षत्वम्
समासः
चीराणां मालाभिः परिष्कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘आश्रमम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मलपङ्कजधारिणम् ७.५ शरीरे मलपङ्कं धारयन्तम्; हिन्दीभाष्ये तु ‘पद्मासनधारिणम्’ इति व्याख्या। समीक्षितसंस्करणे ‘मलपङ्कजटाधरम्’ इति पाठः
सन्धिः
मल + पङ्क → मलपङ्क, ततः ‘ज’ इति; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मलपङ्कात् जातं धारयति इति, तम् — उपपदतत्पुरुषः (मलपङ्कजम् इति पूर्वपदम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तापसम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
समाश्लिष्य ७.७ आलिङ्ग्य
सन्धिः
सम् + आश्लिष्य → समाश्लिष्य — ‘सम्’ इत्यस्य मकारः परेण आकारेण सह संयुज्यते (व्यञ्जनस्वरसंयोगः), न तु लुप्यते
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + आ + श्लिष्’ इति ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्), पूर्वकालक्रियायाम्
सत्यभृताम् ७.८ सत्यधारिणाम् मध्ये
सन्धिः
सत्य + भृताम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सत्यं बिभ्रति इति सत्यभृतः, तेषाम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
आक्रान्तः ७.८ अधिष्ठितः, पदार्पणेन व्याप्तः
सन्धिः
‘त्वयाऽऽक्रान्तः’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ), मुद्रणे अवग्रहेण सह
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + क्रम्’ इति क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रतीक्षमाणः ७.९ प्रतीक्षां कुर्वन्
सन्धिः
प्रति + ईक्षमाणः → प्रतीक्षमाणः — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई)
समासः
समासः नास्ति — शानजन्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नारोहे ७.९ न आरोहामि, न गच्छामि
सन्धिः
न + आरोहे → नारोहे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + रुह्’ इति लट्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
तिङन्तम् (लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्)
राज्यभ्रष्टः ७.१० राज्यात् च्युतः
सन्धिः
राज्य + भ्रष्टः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
राज्यात् भ्रष्टः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सर्वाँल्लोकाञ्जितान् ७.११ सर्वे जिताः लोकाः इति
सन्धिः
सर्वान् + लोकान् → सर्वाँल्लोकान् — लकारे परे नकारस्य अनुनासिकलकारादेशः; ‘लोकान् + जितान्’ इत्यत्र च श्चुत्वसन्धिः (न् + ज् = ञ्ज्)
समासः
सर्वे च ते लोकाः, तान् जितान् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘आह’ इत्यस्य कर्म)
देवर्षिजुष्टेषु ७.१२ देवर्षिभिः सेविताः
सन्धिः
देव + ऋषि → देवर्षि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
देवर्षिभिः जुष्टाः, तेषु — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् (‘लोकेषु’ इत्यस्य विशेषणम्)
मत्प्रसादात् ७.१२ मम अनुग्रहेण
सन्धिः
मद् + प्रसादात् → मत्प्रसादात् — चर्त्वसन्धिः (दकारस्य तकारः)
समासः
मम प्रसादः, तस्मात् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)
सभार्यः ७.१२ पत्नीसहितः
सन्धिः
‘सभार्यस्त्वम्’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारादेशः
समासः
भार्यया सहितः — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
उग्रतपसम् ७.१३ तीव्रतपस्विनम्
सन्धिः
उग्र + तपसम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
उग्रं तपः यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
आत्मवान् ७.१३ जितेन्द्रियः, धैर्यवान्
सन्धिः
‘प्रत्युवाचात्मवान्’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘आत्मन् + मतुप्’ इति तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आहरिष्यामि ७.१४ स्वयम् एव प्राप्स्यामि, अर्जयिष्यामि
सन्धिः
आ + हरिष्यामि — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + हृ’ इति लृट्रूपम्
विभक्तिः
तिङन्तम् (लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्)
ऋषिसंघानुचरितः ७.१७ ऋषिसमूहैः सेवितः
सन्धिः
संघ + अनुचरितः → संघानुचरितः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
ऋषिसंघैः अनुचरितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘आश्रमः’ इत्यस्य विशेषणम्)
महीयसः ७.१८ अतिशयेन महान्तः, बृहत्तराः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘महत् + ईयसुन्’ इति तद्धितः
समासः
समासः नास्ति — ईयसुन्नन्तम् (तरतमार्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘मृगसंघाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अकुतोभयाः ७.१८ कुतश्चित् अपि भयरहिताः
सन्धिः
‘लोभयित्वाकुतोभयाः’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
न कुतश्चित् भयं येषां ते — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
लक्ष्मणाग्रजः ७.१९ लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, रामः
सन्धिः
लक्ष्मण + अग्रजः → लक्ष्मणाग्रजः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
लक्ष्मणस्य अग्रजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विगृह्य ७.२० गृहीत्वा, हस्ते धृत्वा; समीक्षितसंस्करणे ‘विकृष्य’ (आकृष्य) इति पाठः
सन्धिः
वि + गृह्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + ग्रह्’ इति ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
अनतपर्वणा ७.२१ नम्रग्रन्थिना, सुसंहतपर्वणा बाणेन
सन्धिः
‘शरेणानतपर्वणा’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
आनतानि पर्वाणि यस्य सः, तेन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘शरेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभिषज्येत ७.२१ सम्बद्धः स्यात्, दोषेण लिप्येत
सन्धिः
अभि + सज्येत → अभिषज्येत — षत्वसन्धिः (इकारात् परं सकारस्य मूर्धन्यादेशः)
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि + सञ्ज्’ इति विधिलिङ्, कर्मणि
विभक्तिः
तिङन्तम् (विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्)
कृच्छ्रतरम् ७.२१ अधिकतरं कष्टकरम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कृच्छ्र + तरप्’ इति तद्धितः
समासः
समासः नास्ति — तरबन्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘किम्’ इत्यनेन सह)
अन्वास्य ७.२३ उपास्य, विधिवत् सेवित्वा
सन्धिः
अनु + आस्य → अन्वास्य — यण्सन्धिः (उ + आ = व् + आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अनु + आस्’ इति ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
संध्यानिवृत्तौ ७.२४ सन्ध्यासमये समाप्ते सति
सन्धिः
संध्या + निवृत्तौ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
संध्यायाः निवृत्तिः, तस्याम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (कालाधिकरणे)