- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘हृ’ धातोः कर्मणि शानच्प्रत्ययान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम् (‘दृष्ट्वा’ इत्यस्य कर्म)
अरण्यकाण्ड — सर्ग 4
विराध-वध
सीता का क्रन्दन, विराध की भुजाओं का टूटना, तुम्बुरु के शाप की कथा, गड्ढे में गाड़ना, मैथिली की पुनःप्राप्ति
स्कन्धे नीयमानौ रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा सीता बाहू प्रगृह्य क्रन्दति — ‘मां हर, काकुत्स्थौ उत्सृज।’ तत् श्रुत्वा भ्रातरौ वधे वेगं कुरुतः; लक्ष्मणः सव्यं बाहुं भनक्ति, रामः च दक्षिणम्। भग्नबाहुः सः वज्रभिन्नः अचलः इव पतति, तथापि मुष्टिबाहुपादैः निष्पिष्टः अपि न म्रियते। अवध्यम् अचलोपमं तं दृष्ट्वा रामः ‘शस्त्रेण अयं न निर्जेतुं शक्यः, निखनावहे’ इति वदति, लक्ष्मणं च श्वभ्रखननम् आदिशति, स्वयं च विराधस्य कण्ठे पादं निधाय तिष्ठति। ततः राक्षसः प्रश्रितं वचः वदति — ‘अहं तुम्बुरुः नाम गन्धर्वः, वैश्रवणेन शप्तः; रामेण हतः सन् मुक्तिं प्राप्स्यामि इति शापे एव उक्तम्। इतः अध्यर्धयोजने शरभङ्गः वसति, तं गच्छ; मां च अवटे निक्षिप्य व्रज — गतसत्त्वानां रक्षसाम् एषः सनातनः धर्मः।’ एवम् उक्त्वा सः देहं न्यस्य स्वर्गं गच्छति। लक्ष्मणः खनित्रेण श्वभ्रं खनति, उभौ च तं निक्षिपतः, शिलाभिः च आच्छादयतः। अन्ते काञ्चनचित्रकार्मुकौ मैथिलीं परिगृह्य महावने चन्द्रदिवाकरौ इव विहरतः।
१सीतायाः क्रन्दनम्, आत्मदानप्रार्थना
१ह्रियमाणौ तु काकुत्स्थौ दृष्ट्वा सीता रघूत्तमौ।
उच्चैः स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सुमहाभुजौ॥Seeing the two best of Raghu's line, the sons of Kakutstha, being carried off, Sītā raised her arms and cried out aloud:
२एष दाशरथी रामः सत्यवाञ्छीलवाञ्छुचिः।
रक्षसा रौद्ररूपेण ह्रियते सहलक्ष्मणः॥‘This is Rāma, Daśaratha's son, truthful, of good conduct and pure, and he is being carried away by a rākṣasa of dreadful form, and Lakṣmaṇa with him.
३मामृक्षा भक्षयिष्यन्ति शार्दूलद्वीपिनस्तथा।
मां हरोत्सृज काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तम॥Bears and tigers and leopards will eat me here; so take me and let the two Kākutsthas go. I bow to you, best of rākṣasas.’
४तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा वैदेह्या रामलक्ष्मणौ।
वेगं प्रचक्रतुर्वीरौ वधे तस्य दुरात्मनः॥Hearing those words of Vaidehī, the two heroes Rāma and Lakṣmaṇa made haste to kill that evil-souled creature.
कन्धों पर चढ़ाकर ले जाए जाते हुए रघुकुल-श्रेष्ठ दोनों काकुत्स्थों को देखकर सीता भुजाएँ उठाकर ऊँचे स्वर से पुकार उठीं। उनके विलाप में अपना भय नहीं, बल्कि दोनों भाइयों की ही चिन्ता है — ‘ये दशरथनन्दन राम, जो सत्यवादी, शीलवान् और पवित्र हैं, लक्ष्मण सहित भयंकर रूप वाले राक्षस द्वारा ले जाए जा रहे हैं! मुझे तो यहाँ रीछ, बाघ और चीते खा जाएँगे; इसलिए मुझे ले जाओ और दोनों काकुत्स्थों को छोड़ दो। हे राक्षसश्रेष्ठ, तुम्हें नमस्कार है।’ शत्रु को भी ‘राक्षसोत्तम’ (राक्षसश्रेष्ठ) कहकर वे प्रार्थना करती हैं — स्वयं को सौंपकर पति की रक्षा करना, यह पातिव्रत्य की चरम सीमा है। वैदेही का वह वचन सुनकर वीर राम और लक्ष्मण ने उस दुरात्मा के वध में वेग लगाया। सीता के क्रन्दन ने ही युद्ध में नया बल उत्पन्न किया। इस सर्ग में पहली बार सीता की वाणी वीरों की वाणी से अधिक प्रभावशाली होती है। पिछले सर्ग में वे भय से काँप रही थीं; यहाँ वे स्वयं को बलि देने के लिए तैयार हैं। कवि इस खण्ड में केवल चार श्लोक रचते हैं, फिर भी उनमें सीता का शील पूर्ण रूप से प्रकाशित होता है।
When Sītā saw the two Kākutsthas, the best of Raghu's line, being carried off on the rākṣasa's shoulders, she raised her arms and cried out aloud. Her lament was not for herself but for the brothers: ‘This is Rāma, Daśaratha's son, truthful, virtuous and pure, and a rākṣasa of dreadful shape is carrying him off, and Lakṣmaṇa with him! Bears and tigers and leopards will devour me here, so take me instead and let the two Kākutsthas go. I bow to you, best of rākṣasas.’ That she addressed even her enemy as ‘best of rākṣasas’ and pleaded with him — offering herself to save her husband — is the very height of a wife's devotion. Hearing Vaidehī's words, the heroes Rāma and Lakṣmaṇa made haste to kill the evil-souled creature; her cry gave the fight new strength. For the first time in this sarga Sītā's voice proves more powerful than the voices of the warriors. In the previous sarga she trembled with fear; here she is ready to give herself up as a sacrifice. The poet spends only four verses on this, yet in them her whole character shines out.
२विराधस्य भुजभङ्गः, तस्य अवध्यत्वम्
५तस्य रौद्रस्य सौमित्रिः सव्यं बाहुं बभञ्ज ह।
रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः॥Saumitri broke the left arm of that terrible being, and Rāma with force broke the rākṣasa's right arm.
६स भग्नबाहुः संविग्नः पपाताशु विमूर्च्छितः।
धरण्यां मेघसंकाशो वज्रभिन्न इवाचलः॥With both arms broken, the rākṣasa, stricken, fell at once in a faint to the ground, like a mountain dark as a cloud split by the thunderbolt.
७मुष्टिभिर्बाहुभिः पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम्।
उद्यम्योद्यम्य चाप्येनं स्थण्डिले निष्पिपेषतुः॥Beating the rākṣasa with fists and arms and feet, they lifted him again and again and ground him down upon the bare earth.
८स विद्धौ बहुभिर्बाणैः खड्गाभ्यां च परिक्षतः।
निष्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः॥Pierced by many arrows, gashed by their two swords, ground again and again into the ground — still that rākṣasa did not die.
९तं प्रेक्ष्य रामः सुभृशमवध्यमचलोपमम्।
भयेष्वभयदः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्॥Seeing him thus unkillable and immovable as a mountain, the glorious Rāma, who gives safety in times of fear, spoke these words:
१०तपसा पुरुषव्याघ्र राक्षसोऽयं न शक्यते।
शस्त्रेण युधि निर्जेतुं राक्षसं निखनावहे॥‘By his austerities, tiger among men, this rākṣasa cannot be overcome in battle by any weapon. Let us bury him.
सौमित्रि ने उस भयंकर राक्षस की बाईं भुजा तोड़ दी, और राम ने वेग से उसकी दाहिनी भुजा। भुजाएँ टूट जाने पर वह घबराकर शीघ्र ही मूर्च्छित हो गया और वज्र से फटे, मेघ के समान पर्वत की भाँति पृथ्वी पर गिर पड़ा। तब वे दोनों मुक्कों, भुजाओं और पैरों से उस राक्षस को मारते हुए, बार-बार उठाकर भूमि पर पटककर पीसने लगे। किन्तु बहुत-से बाणों से बिंधा, दोनों तलवारों से घायल और बार-बार भूमि पर पीसा गया वह राक्षस मरा नहीं। उसे बिलकुल अवध्य और पर्वत के समान अडिग देखकर, भय के अवसरों पर अभय देने वाले श्रीमान् राम ने यह वचन कहा — ‘हे पुरुषसिंह, तप के बल से यह राक्षस युद्ध में शस्त्र से नहीं जीता जा सकता; इसलिए हम इसे गाड़ दें।’ वर की सीमा ही यहाँ उपाय सुझाती है — वर में केवल शस्त्र से वध का निषेध है, धरती में गाड़ने का नहीं। भुजाओं का टूटना ही युद्ध का मोड़ है — जब तक उसकी भुजाएँ थीं, तब तक वे दोनों उसके कन्धों पर बँधे थे; भुजाएँ टूटने से वे मुक्त हो गए। ‘वज्र से फटे पर्वत की भाँति’ यह उपमा पिछले सर्ग की ‘मेरु की शिला’ वाली उपमा का अनुसरण करती है — वहाँ शूल गिरा था, यहाँ स्वयं राक्षस। मुक्कों, भुजाओं और पैरों से प्रहार — यह बाहुयुद्ध का वर्णन है, जो रामायण में विरल है; शस्त्रों के विफल होने से ही उन दोनों ने बाहुयुद्ध का सहारा लिया। फिर भी वह मरता नहीं, यह बार-बार कहा गया है, जिससे वर की दृढ़ता स्थापित होती है। ‘भयेष्वभयदः’ (भय में अभय देने वाले) यह राम का विशेषण यहाँ सार्थक है — जो दूसरों को अभय देते हैं, वे स्वयं शत्रु को अवध्य देखकर भी व्याकुल नहीं होते, बल्कि उपाय सोचते हैं। ‘निखनावहे’ (हम दोनों गाड़ें) आत्मनेपद का द्विवचन है, जिससे सूचित होता है कि यह कार्य दोनों का साझा है।
Saumitri broke the left arm of that terrible creature, and Rāma forcefully broke the right. Both arms shattered, the rākṣasa was stunned and fell at once to the ground in a faint, like a cloud-dark mountain split by the thunderbolt. Then the two beat him with fists, arms and feet, lifting him again and again and grinding him into the bare earth. Yet pierced with many arrows, gashed by two swords, and ground into the ground over and over, the rākṣasa did not die. Seeing him unkillable and immovable as a mountain, the glorious Rāma, who gives safety in times of fear, said: ‘Tiger among men, by the power of his austerities this rākṣasa cannot be beaten in battle by any weapon. Let us bury him.’ The limits of the boon suggested the way: it forbade death by weapons, not burial in the earth. The breaking of his arms was the turning point of the fight, for so long as he had his arms the brothers were pinned on his shoulders, and with them broken they were free. The image of a mountain split by the thunderbolt continues the image of Meru's rock in the previous sarga: there the pike fell, here the rākṣasa himself. Fighting with fists, arms and feet is a kind of wrestling rarely described in the Rāmāyaṇa, and the brothers turned to it only because their weapons had failed. The poet repeats that he still did not die, to establish how firm the boon was. Rāma's epithet, ‘he who gives safety in times of fear’, is apt here: the one who grants safety to others was not unsettled even by an enemy who could not be killed, but thought out a means. And ‘let us bury him’ is spoken for both of them, making it their shared task.
३श्वभ्रखननादेशः, विराधस्य प्रत्यभिज्ञानम्
११कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण।
वनेऽस्मिन्सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौद्रवर्चसः॥For this rākṣasa of fierce power, terrible as an elephant, Lakṣmaṇa, let a very great pit be dug in this forest.’
१२इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान्॥Having said to Lakṣmaṇa, ‘Let a hole be dug,’ the valiant one stood pressing Virādha's throat with his foot.
१३तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं राक्षसः प्रश्रितं वचः।
इदं प्रोवाच काकुत्स्थं विराधः पुरुषर्षभम्॥Hearing what Rāghava had said, the rākṣasa spoke these humble words to Kākutstha, the bull among men:
१४हतोऽहं पुरुषव्याघ्र शक्रतुल्यबलेन वै।
मया तु पूर्वं त्वं मोहान्न ज्ञातः पुरुषर्षभ॥‘I am slain, tiger among men, by one whose strength matches Śakra's. Out of delusion I did not know you before, bull among men.
१५कौसल्या सुप्रजास्तात रामस्त्वं विदितो मया।
वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः॥Blessed in her offspring is Kausalyā, dear lord. I have come to know you as Rāma, and this illustrious lady as Vaidehī, and Lakṣmaṇa of great renown.
‘लक्ष्मण, हाथी के समान भयंकर इस राक्षस के लिए इस वन में बहुत बड़ा गड्ढा खोदा जाए’ — राम ऐसा आदेश देते हैं। लक्ष्मण से ऐसा कहकर, और ‘गड्ढा खोदा जाए’ यह भी कहकर, पराक्रमी राम विराध को दबाकर उसके कण्ठ पर पैर रखकर खड़े हो गए। राघव की कही वह बात सुनकर राक्षस ने पुरुषश्रेष्ठ काकुत्स्थ से विनय-भरा वचन कहा — ‘हे पुरुषसिंह, इन्द्र के समान बल वाले आपने मुझे मार डाला। हे पुरुषश्रेष्ठ, मोह के कारण मैं आपको पहले पहचान न सका। तात, कौसल्या उत्तम सन्तान वाली हैं; मैंने जान लिया कि आप राम हैं, ये महाभागा वैदेही हैं और ये महायशस्वी लक्ष्मण हैं।’ मृत्यु के समय ज्ञान उदित होता है, यह यहाँ दिखाया गया है; शत्रु के मुख से ही राम का परिचय कहा जाता है। ‘कुञ्जरस्य इव’ (हाथी के समान) उपमा से गड्ढे का परिमाण सूचित होता है — हाथी के लिए जैसा गड्ढा हो, वैसा। राम का पैर कण्ठ पर रखा है, यह चित्र ही विजय का प्रतीक है। विराध के वचन में ‘मोहात्’ (मोह के कारण) शब्द महत्त्वपूर्ण है — शाप से उत्पन्न मोह ही उसके अपराध का मूल है, स्वाभाविक दुष्टता नहीं। ‘कौसल्या सुप्रजाः’ (कौसल्या उत्तम सन्तान वाली हैं) यह वचन रामायण में प्रसिद्ध है; बालकाण्ड में विश्वामित्र ने प्रभात के समय यही कहा था। यहाँ विशेषता यह है कि वह राक्षस के मुख से निकला है। ‘प्रश्रितं वचः’ (विनय-भरा वचन) शब्दों से राक्षस का परिवर्तन सूचित होता है — जो पहले गरज रहा था, वह अब विनीत है। यह खण्ड कथा को युद्ध से संवाद की ओर ले जाता है।
‘For this rākṣasa, fierce as an elephant, Lakṣmaṇa, let a very great pit be dug in this forest,’ Rāma ordered — a pit such as one would dig for an elephant. Having told Lakṣmaṇa to dig the hole, the valiant Rāma stood with his foot pressing on Virādha's throat, a picture that is itself the emblem of victory. Hearing Rāghava's words, the rākṣasa spoke humbly to Kākutstha, the bull among men: ‘I am slain, tiger among men, by one whose strength equals Śakra's. Out of delusion I did not recognise you before. Blessed in her son is Kausalyā, dear lord. Now I know you are Rāma, this is the noble Vaidehī, and this is the renowned Lakṣmaṇa.’ Here we see understanding dawning at the hour of death, and it is from the enemy's own mouth that Rāma is named. The word ‘delusion’ is important: a delusion born of a curse, not natural wickedness, lay at the root of his offence. ‘Blessed in her son is Kausalyā’ is a famous phrase in the Rāmāyaṇa — Viśvāmitra used it in the Bāla Kāṇḍa to wake Rāma at dawn — and the wonder here is that it comes from a rākṣasa's lips. His humble words show how he had changed: the creature who had been roaring now spoke with courtesy. With this passage the story moves from battle to conversation.
४तुम्बुरुशापकथा, शरभङ्गनिर्देशः, विराधस्य स्वर्गगमनम्
१६अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम्।
तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन हि॥By a curse I entered this dreadful rākṣasa body. I am a gandharva named Tumburu, cursed by Vaiśravaṇa.
१७प्रसाद्यमानश्च मया सोऽब्रवीन्मां महायशाः।
यदा दाशरथी रामस्त्वां वधिष्यति संयुगे॥When I sought to appease him, that illustrious one said to me: ‘When Rāma, Daśaratha's son, kills you in battle,
१८तदा प्रकृतिमापन्नो भवान्स्वर्गं गमिष्यति।
अनुपस्थीयमानो मां स क्रुद्धो व्याजहार ह॥then, restored to your own nature, you will go to heaven.’ He had spoken in anger because I had failed to attend upon him;
१९इति वैश्रवणो राजा रम्भासक्तमुवाच ह।
तव प्रसादान्मुक्तोऽहमभिशापात्सुदारुणात्॥so King Vaiśravaṇa spoke to me, who was enamoured of Rambhā. By your grace I am released from that most terrible curse.
२०भुवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परंतप।
इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान्॥I shall go to my own world; may it be well with you, scorcher of foes. A league and a half from here dwells the righteous and mighty Śarabhaṅga,
२१अध्यर्धयोजने तात महर्षिः सूर्यसंनिभः।
तं क्षिप्रमभिगच्छ त्वं स ते श्रेयोऽभिधास्यति॥dear lord, a great seer bright as the sun. Go to him quickly; he will tell you what is for your good.
२२अवटे चापि मां राम निक्षिप्य कुशली व्रज।
रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्मः सनातनः॥And lay me in a pit, Rāma, and go your way in safety. For rākṣasas whose life has gone, this is the eternal law:
२३अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकाः सनातनाः।
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं विराधः शरपीडितः॥those who are laid in a pit attain the everlasting worlds.’ Having said this to Kākutstha, Virādha, tormented by the arrows,
‘शाप के कारण मैंने इस घोर राक्षस-शरीर में प्रवेश किया; मैं तुम्बुरु नामक गन्धर्व हूँ, जिसे वैश्रवण (कुबेर) ने शाप दिया था। जब मैंने उन्हें प्रसन्न करने का प्रयत्न किया, तो उन महायशस्वी ने मुझसे कहा — जब दशरथनन्दन राम तुम्हें युद्ध में मारेंगे, तब तुम अपनी स्वाभाविक दशा पाकर स्वर्ग जाओगे। मैं सेवा में उपस्थित नहीं हुआ, इसलिए उन्होंने क्रुद्ध होकर यह कहा था; रम्भा में आसक्त मुझसे राजा वैश्रवण ने ऐसा कहा। आपकी कृपा से मैं उस अत्यन्त भयंकर शाप से मुक्त हो गया हूँ; अब मैं अपने लोक को जाऊँगा। हे परंतप, आप सबका कल्याण हो।’ फिर वह मार्ग भी बताता है — ‘यहाँ से डेढ़ योजन पर सूर्य के समान तेजस्वी, धर्मात्मा, प्रतापी महर्षि शरभंग रहते हैं; उनके पास शीघ्र जाइए, वे आपको कल्याण की बात बताएँगे। और मुझे गड्ढे में डालकर कुशलपूर्वक जाइए — प्राणहीन राक्षसों का यही सनातन धर्म है; जो गड्ढे में रखे जाते हैं, उन्हें सनातन लोक प्राप्त होते हैं।’ ऐसा कहकर बाणों से पीड़ित महाबली विराध देह त्यागकर स्वर्ग को प्राप्त हुआ। शत्रु ही मार्गदर्शक बन गया, यह इस खण्ड की विचित्रता है। तुम्बुरु गन्धर्वों में प्रसिद्ध गायक है; रम्भा में आसक्त होकर वह वैश्रवण की सेवा में अनुपस्थित रहा और इसी से शापित हुआ। शाप में ही मुक्ति की अवधि भी निर्धारित कर दी गई थी — ‘राम के हाथों मरकर तुम मुक्त होगे’; इसलिए विराध का वध वास्तव में उस पर अनुग्रह ही है। मुद्रित पाठ में अठारहवें और उन्नीसवें श्लोक के अर्धश्लोकों का क्रम समीक्षित संस्करण से भिन्न है — वहाँ ‘इति वैश्रवणो राजा’ पहले है और ‘अनुपस्थीयमानो मां’ बाद में; वल्गेट में उलटा है। दोनों जगह अर्थ ठीक बैठता है, और हिन्दी भाष्य भी मुद्रित क्रम का ही अनुसरण करता है। शरभंग का निर्देश अगले सर्ग का सेतु है — विराध स्वयं ही राम का आगे का मार्ग दिखाता है। ‘जो गड्ढे में रखे जाते हैं, उन्हें सनातन लोक प्राप्त होते हैं’ — यह वचन राक्षसों का परलोक-विषयक विश्वास दिखाता है; उनके लिए दाह-संस्कार नहीं, गाड़ना ही गति है।
‘Through a curse I entered this dreadful rākṣasa body. I am a gandharva named Tumburu, cursed by Vaiśravaṇa. When I tried to appease him, that illustrious lord said to me: “When Rāma, Daśaratha's son, kills you in battle, you will regain your own nature and go to heaven.” He had spoken in anger because I had failed to attend on him, being infatuated with Rambhā. By your grace I am freed from that terrible curse; I shall go to my own world. May all be well with you, scorcher of foes.’ Then he pointed out the way: ‘A league and a half from here lives the great seer Śarabhaṅga, righteous and mighty, radiant as the sun. Go to him quickly; he will tell you what is for your good. And put me in a pit and go your way in safety. For rākṣasas whose life has left them, this is the ancient custom: those who are laid in a pit win the everlasting worlds.’ Having said this, the mighty Virādha, tormented by the arrows, gave up his body and reached heaven. The strangeness of this passage is that the enemy himself became the guide. Tumburu is a famous singer among the gandharvas; besotted with Rambhā, he had been absent from Vaiśravaṇa's service and was cursed for it. The curse itself fixed its own end — ‘when Rāma kills you, you will be freed’ — so Virādha's death was in truth a kindness to him. The mention of Śarabhaṅga is the bridge to the next sarga: Virādha himself shows Rāma where to go next. His words about the pit reveal what rākṣasas believed of the afterlife: they are not cremated, and burial is their path.
५पुनरादेशः, श्वभ्रखननम्, विराधस्य निक्षेपः
२४बभूव स्वर्गसम्प्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः।
तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं लक्ष्मणं व्यादिदेश ह॥laid down his body and, mighty as he was, went to heaven. Hearing his words, Rāghava gave Lakṣmaṇa this command:
२५कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण।
वनेऽस्मिन्सुमहाञ्छ्वभ्रः खन्यतां रौद्रकर्मणः॥‘For this rākṣasa of savage deeds, fierce as an elephant, Lakṣmaṇa, let a very great pit be dug in this forest.’
२६इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान्॥Having said to Lakṣmaṇa, ‘Let a hole be dug,’ the valiant one stood pressing Virādha's throat with his foot.
२७ततः खनित्रमादाय लक्ष्मणः श्वभ्रमुत्तमम्।
अखनत्पार्श्वतस्तस्य विराधस्य महात्मनः॥Then Lakṣmaṇa took a spade and dug an excellent pit at the side of that great-bodied Virādha.
२८तं मुक्तकण्ठमुत्क्षिप्य शङ्कुकर्णं महास्वनम्।
विराधं प्राक्षिपच्छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम्॥Lifting up Virādha, whose ears were like pegs and whose voice was loud, they flung him, bellowing with a fearful cry, into the pit.
२९तमाहवे दारुणमाशुविक्रमौ स्थिरावुभौ संयति रामलक्ष्मणौ।
मुदान्वितौ चिक्षिपतुर्भयावहं नदन्तमुत्क्षिप्य बलेन राक्षसम्॥The two, Rāma and Lakṣmaṇa, steady in battle and swift in valour, seized that creature savage in combat, lifted him roaring, and in their joy hurled him down with all their strength.
यह सुनकर राघव ने लक्ष्मण को आदेश दिया — ‘हाथी के समान भयंकर, भयंकर कर्म करने वाले इस राक्षस के लिए इस वन में बहुत बड़ा गड्ढा खोदा जाए।’ ऐसा कहकर पराक्रमी राम विराध को दबाकर उसके कण्ठ पर पैर रखकर खड़े हो गए। मुद्रित पाठ में ये दो श्लोक (25, 26) ग्यारहवें और बारहवें श्लोक की लगभग पुनरावृत्ति हैं; किन्तु पच्चीसवें के उत्तरार्ध में ‘सुमहान् श्वभ्रः’ और ‘रौद्रकर्मणः’ यह पाठभेद है। तब लक्ष्मण ने खनित्र (खोदने का औजार) लेकर उस महाकाय विराध के पास ही उत्तम गड्ढा खोदा। फिर खुले कण्ठ वाले, खूँटे जैसे कानों वाले, भारी गर्जना करने वाले, भैरव स्वर में चिल्लाते विराध को उठाकर उन्होंने गड्ढे में फेंक दिया। युद्ध में दारुण, शीघ्र पराक्रम दिखाने वाले, संग्राम में स्थिर रहने वाले राम और लक्ष्मण ने प्रसन्न होकर उस चिल्लाते राक्षस को बलपूर्वक उठाकर फेंक दिया। लगभग पुनरावृत्ति वाला यह खण्ड वल्गेट की विशेषता है; समीक्षित संस्करण में ग्यारहवें-बारहवें के स्थान पर ये दोनों श्लोक नहीं हैं। सम्भवतः मुद्रित परम्परा में क्रम-परिवर्तन के कारण आदेश दो बार रखा गया — पहले वध के उपाय के रूप में, फिर विराध की मृत्यु के बाद शव-संस्कार के रूप में; हिन्दी भाष्य भी ‘वह गड्ढे में कैसे डाला गया, यह अब कहा जाता है’ — इस कोष्ठक के द्वारा यही स्पष्ट करता है। खनित्र कुदाल जैसा उपकरण है; वन में वह कहाँ से आया, यह नहीं कहा गया। ‘शङ्कुकर्णम्’ (खूँटे जैसे कानों वाला) विशेषण से सूचित होता है कि उसके कान खूँटी की तरह लम्बे थे। इस प्रकार आदेश, खुदाई, उठाना और डालना — ये चारों क्रम से वर्णित हैं।
Hearing this, Rāghava gave Lakṣmaṇa his order: ‘For this rākṣasa of savage deeds, fierce as an elephant, let a very great pit be dug in this forest.’ And having said so, the valiant one stood with his foot on Virādha's throat. The command is told twice, once as the means of killing him and again, after his death, as the way to lay him to rest. Then Lakṣmaṇa took a spade — the poet does not say where it came from in the forest — and dug a fine pit beside the huge body of Virādha. Then they lifted Virādha, whose ears stood out like pegs and whose voice was loud, and threw him, bellowing with a fearful cry, into the pit: steady in battle and swift in valour, Rāma and Lakṣmaṇa gladly heaved up that creature so savage in combat, still roaring, and hurled him down with all their strength. So the order, the digging, the lifting and the casting down are told one after another.
६वधस्य रहस्यम्, शिलाभिः आच्छादनम्, पुनर्विहारः
३०अवध्यतां प्रेक्ष्य महासुरस्य तौ शितेन शस्त्रेण तदा नरर्षभौ।
समर्थ्य चात्यर्थविशारदावुभौ बिले विराधस्य वधं प्रचक्रतुः॥Seeing that the great asura could not be killed with a sharpened weapon, those two bulls among men, both wholly skilled, took thought and brought about Virādha's death in the hole.
३१स्वयं विराधेन हि मृत्युमात्मनः प्रसह्य रामेण यथार्थमीप्सितः।
निवेदितः काननचारिणा स्वयं न मे वधः शस्त्रकृतो भवेदिति॥For it was Virādha himself, the ranger of the woods, who had told Rāma of his own accord that the death he desired was to come by force at Rāma's hands, and that no weapon could kill him.
३२तदेव रामेण निशम्य भाषितं कृता मतिस्तस्य बिलप्रवेशने।
बिलं च तेनातिबलेन राक्षसा प्रवेश्यमानेन वनं विनादितम्॥Hearing that very speech of his, Rāma resolved to put him into the hole; and as that mighty rākṣasa was being put in, the forest rang with his cries.
३३प्रहृष्टरूपाविव रामलक्ष्मणौ विराधमुर्व्यां प्रदरे निपात्य तम्।
ननन्दतुर्वीतभयौ महावने शिलाभिरन्तर्दधतुश्च राक्षसम्॥Rāma and Lakṣmaṇa, as though filled with delight, cast Virādha down into the pit in the earth; free of fear, they rejoiced in the great forest and covered the rākṣasa over with stones.
३४ततस्तु तौ काञ्चनचित्रकार्मुकौ निहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम्।
विजह्रतुस्तौ मुदितौ महावने दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकराविव॥Then those two, bearing bows bright with gold, having killed the demon and taken Maithilī back, roamed joyfully in the great forest, like the moon and the sun set in the sky.
तीखे शस्त्र से उस महान् असुर को अवध्य देखकर, अत्यन्त कुशल उन दोनों नरश्रेष्ठों ने विचार करके गड्ढे में विराध का वध किया। किन्तु कवि एक सूक्ष्म रहस्य खोलते हैं — वन में विचरने वाले विराध ने स्वयं ही राम से निवेदन किया था कि मेरा वध शस्त्र से नहीं हो सकता, इसलिए वह राम के हाथों बलपूर्वक यथार्थ रूप से अपनी मृत्यु चाहता था। उसी कथन को सुनकर राम ने उसे गड्ढे में डालने का निश्चय किया; गड्ढे में डाले जाते समय उस अतिबली राक्षस ने वन को गुँजा दिया। मानो अत्यन्त प्रसन्न होकर राम और लक्ष्मण ने विराध को धरती के गड्ढे में गिराकर, निर्भय होकर उस महावन में आनन्द मनाया, और पत्थरों से उस राक्षस को ढक दिया। अन्त में सोने से चित्रित धनुष वाले वे दोनों राक्षस को मारकर, मैथिली को साथ लेकर, प्रसन्नतापूर्वक उस महावन में विचरने लगे — जैसे आकाश में स्थित चन्द्रमा और सूर्य। अन्तिम पाँच श्लोक लम्बे छन्दों में हैं। इन अन्तिम पाँच श्लोकों में कवि कथा को फिर संक्षेप में कहकर कारण सहित निष्कर्ष देते हैं — वह शस्त्र से क्यों नहीं मारा गया, और गड्ढे में क्यों रखा गया। ‘स्वयं विराध ने निवेदन किया था’ इस वचन से ज्ञात होता है कि वध का उपाय शत्रु ने ही दिया; यही रामकथा में बार-बार लौटने वाला सूत्र है — मरणासन्न शत्रु सत्य बोलता है। पत्थरों से ढकना अन्त्य-संस्कार है, अपमान नहीं। अन्तिम उपमा ‘चन्द्रमा और सूर्य की भाँति’ दोनों भाइयों के स्वभाव-भेद को सूचित करती है — राम शीतल हैं, लक्ष्मण तेजस्वी; और दोनों आकाश में स्थित-से निर्भय हैं। सीता फिर प्राप्त हो गईं, इस वाक्य से सर्ग समाप्त होता है, जिससे पिछले सर्ग का भय शान्त हो जाता है।
Seeing that the great asura could not be killed with a sharpened weapon, those two bulls among men, skilled in every way, took counsel and brought about Virādha's death in the pit. The poet then reveals the finer point: it was Virādha himself, the forest-roamer, who had told Rāma that no weapon could bring about his death, and that the death he desired was to come by force at Rāma's hands. Hearing that very speech, Rāma resolved to put him in the pit, and as the mighty rākṣasa was thrust in, the forest rang with his cries. Then Rāma and Lakṣmaṇa, as if filled with delight, cast Virādha down into the hole in the earth, and, free of fear, rejoiced in the great forest and covered the rākṣasa over with stones. Their foe slain and Maithilī back with them, the two, with their gold-bright bows, roamed joyfully in the great forest like the moon and the sun set in the sky. In these last verses the poet sums the story up again and gives the reasons: why he was not killed by weapons, and why he was laid in a pit. That the enemy himself supplied the way to kill him is a thread that recurs throughout the story of Rāma: the dying foe speaks the truth. Covering him with stones was a funeral rite, not an insult. The closing image of the moon and the sun hints at the brothers' different natures — Rāma cool, Lakṣmaṇa fiery — both of them fearless, as though set in the sky. The sarga ends with Sītā won back, and the fear of the previous sarga comes to rest.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- रघु + उत्तम → रघूत्तम — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
- समासः
- रघूणाम् उत्तमौ — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
- सन्धिः
- प्र + गृह्य → प्रगृह्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — पूर्वकालिकक्रिया
- सन्धिः
- सत्यवान् + शीलवान् → सत्यवाञ्छीलवान् — श्चुत्वसन्धिः (न् + श् = ञ् + छ्); मुद्रणे एकपदवत् लिखितम्
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पृथक् पदे, सन्धिना संयुक्ते; उभे ‘मतुप्’ प्रत्ययान्ते
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणद्वयम्)
- सन्धिः
- रौद्र + रूप → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रौद्रं रूपं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘राक्षसा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शार्दूल + द्वीपिन् → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शार्दूलाः द्वीपिनः च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- उत् + सृज → उत्सृज — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘हर + उत्सृज’ इति गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सृज्’ धातोः लोट्, ‘उत्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुर् + आत्मन् → दुरात्मन् — विसर्गस्थाने रेफः (रुत्वम्)
- समासः
- दुष्टः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तरस्’ इति प्रातिपदिकम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणतया)
- सन्धिः
- भग्न + बाहु → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भग्नौ बाहू यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + मूर्च्छित → विमूर्च्छित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मूर्च्छ्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वज्र + भिन्न → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वज्रेण भिन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अचलः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- निस् + पिपेषतुः → निष्पिपेषतुः — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पिष्’ धातोः लिट्, ‘निस्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
- सन्धिः
- परि + क्षत → परिक्षत — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्षण्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + वध्य → अवध्य — नञ्समासे नकारलोपः
- समासः
- न वध्यः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- अचल + उपम → अचलोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अचलः उपमा यस्य सः — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- भयेषु + अभयदः → भयेष्वभयदः — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- भयेषु अभयं ददाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नि + खनावहे → निखनावहे — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘खन्’ धातोः लोट्, आत्मनेपदम्, ‘नि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्
- सन्धिः
- रौद्र + वर्चस् → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रौद्रं वर्चः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (राक्षसस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + दर → प्रदर — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दॄ’ धातोः अप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि प्रयोगे कर्तृपदम्)
- सन्धिः
- आ + क्रम्य → आक्रम्य — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘विराधम् + आक्रम्य’ इति मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — पूर्वकालिकक्रिया
- सन्धिः
- प्र + श्रित → प्रश्रित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- पुरुषेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः (उपमानगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सु + प्रजा → सुप्रजा — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सुप्रजाः + तात’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- शोभना प्रजा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (कौसल्यायाः विशेषणम्)
- सन्धिः
- अभि + शाप → अभिशाप — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘अभिशापात् + अहम्’ इति सन्धौ तकारस्य दकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शप्’ धातोः घञन्तम्, ‘अभि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- विश्रवस् + अण् → वैश्रवण — वृद्धिः (इ → ऐ) तद्धिते
- समासः
- समासः नास्ति — अपत्यार्थे तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + साद्यमान → प्रसाद्यमान — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः णिजन्तस्य कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रकृतिम् + आपन्न → प्रकृतिमापन्न — मकारः स्थितः (सन्धिकार्यं नास्ति)
- समासः
- प्रकृतिम् आपन्नः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अनु + उपस्थीयमान → अनुपस्थीयमान — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ), मुद्रणे तु ह्रस्वः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः कर्मणि शानच्, ‘अनु’ ‘उप’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- रम्भा + आसक्त → रम्भासक्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- रम्भायाम् आसक्तः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- परम् + तप → परंतप — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- परान् तापयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- अधि + अर्ध → अध्यर्ध — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- अध्यर्धं योजनम् — कर्मधारयः (सङ्ख्यापूर्वपदः)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + निभ → संनिभ — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- सूर्येण संनिभः — तृतीयातत्पुरुषः (उपमानगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- गत + सत्त्व → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गतं सत्त्वं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + प्राप्त → सम्प्राप्त — मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- स्वर्गं सम्प्राप्तः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- नि + अस्त → न्यस्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- न्यस्तः देहः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘खन्’ धातोः इत्रप्रत्ययान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- शङ्कु + कर्ण → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शङ्कू इव कर्णौ यस्य सः — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- आशु + विक्रम → सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘दारुणम् + आशुविक्रमौ’ इति मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- आशुः विक्रमः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- मुदा + अन्वित → मुदान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- मुदा अन्वितौ — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- नर + ऋषभ → नरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- नरेषु ऋषभौ — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- कानन + चारिन् → काननचारिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कानने चरति इति काननचारी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (विराधस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + वेशन → प्रवेशन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बिले प्रवेशनम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (विषये)
- सन्धिः
- प्र + हृष्ट → प्रहृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रहृष्टं रूपं ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- वि + इत → वीत — गुणसन्धिः न, अपि तु सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
- समासः
- वीतं भयं याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — सर्वत्र व्यञ्जनसमाप्तिः
- समासः
- काञ्चनेन चित्रे कार्मुके ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्