- सन्धिः
- कौशिकः + रामे — विसर्गस्य उकारे परिणामः, तेन ‘कौशिको रामे’
- समासः
- कुशिकस्य गोत्रापत्यम् — तद्धितः (अण्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्तृपदम्)
Bāla Kāṇḍa — Sarga 38
The sons of Sagara
सगरस्य द्वे पत्न्यौ, भृगोः वरः, केशिन्याः असमञ्जः, सुमत्याः षष्टिसहस्रपुत्राः, अंशुमान्, यज्ञनिश्चयश्च
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः नूतनम् आख्यानम् आरभते, यत् गङ्गावतरणपर्यन्तं गमिष्यति। पूर्वम् अयोध्यायाम् अप्रजः धर्मात्मा सगरः नाम राजा आसीत्। तस्य द्वे पत्न्यौ — विदर्भराजदुहिता ज्येष्ठा केशिनी, अरिष्टनेमेः कश्यपस्य दुहिता गरुडभगिनी च सुमतिः। ताभ्यां सह सः हिमवति भृगुप्रस्रवणे गिरौ शतं वर्षाणि तपः तप्तवान्। तपसा आराधितः भृगुः वरं ददौ — ‘सुमहान् अपत्यलाभः अप्रतिमा च कीर्तिः ते भविष्यति; एका पत्नी वंशकरम् एकं पुत्रं जनयिष्यति, अपरा तु षष्टिं पुत्रसहस्राणि।’ राजपुत्र्यौ कृताञ्जली पृच्छतः — ‘कस्याः एकः, का बहून् जनयिष्यति?’ मुनिः प्रत्युवाच — ‘अत्र स्वच्छन्दः विधीयताम्; का वा कं वरम् इच्छति?’ केशिनी वंशकरम् एकं पुत्रं वव्रे, सुमतिः तु महोत्साहान् कीर्तिमतः षष्टिं पुत्रसहस्राणि। ततः ऋषिं प्रदक्षिणीकृत्य सभार्यः राजा स्वपुरं जगाम। काले गते केशिनी असमञ्जं नाम पुत्रम् असूत; सुमतिः गर्भतुम्बं व्यजायत, तस्य भेदात् च षष्टिः पुत्रसहस्राणि विनिःसृताः। घृतपूर्णेषु कुम्भेषु धात्रीभिः वर्धिताः ते कालेन यौवनं प्राप्नुवन्। ज्येष्ठः असमञ्जः तु पुरबालान् सरय्वाः जले प्रक्षिप्य मज्जतः तान् दृष्ट्वा नित्यं प्राहसत्; एवं पापसमाचारः सज्जनप्रतिबाधकः पौराणाम् अहिते युक्तः सः पित्रा पुरात् निर्वासितः। तस्य पुत्रः अंशुमान् तु वीर्यवान्, सर्वलोकसम्मतः, सर्वस्य प्रियंवदः च आसीत्। ततः महता कालेन सगरस्य ‘यजेयम्’ इति निश्चिता मतिः समभवत्; सः वेदज्ञः सोपाध्यायगणः यज्ञकर्मणि यष्टुं समुपचक्रमे।
१कथान्तरस्य उपक्रमः — सगरस्य परिचयः
१तां कथां कौशिको रामे निवेद्य मधुराक्षराम्।
पुनरेवापरं वाक्यं काकुत्स्थमिदमब्रवीत्॥Having told Rāma that story in sweet syllables, Kauśika spoke to Kākutstha again, now on another matter.
२अयोध्याधिपतिर्वीर पूर्वमासीन्नराधिपः।
सगरो नाम धर्मात्मा प्रजाकामः स चाप्रजः॥“Long ago, brave one, there was a king who ruled Ayodhyā, Sagara by name, a righteous man who longed for children and had none.
मधुराक्षरां तां कुमारसम्भवकथां रामे निवेद्य कौशिकः विश्वामित्रः पुनः अपरं वाक्यं काकुत्स्थम् अब्रवीत्। अत्र नूतनम् आख्यानम् आरभ्यते, यत् क्रमेण गङ्गावतरणपर्यन्तं गमिष्यति — सगरपुत्राणां वृत्तम् एव तस्य मूलम्; कथमियं त्रिपथगा भुवम् अवतीर्णा इति यत् प्रष्टव्यम्, तस्य उत्तरम् इतः एव आरभ्यते। मुनिः वदति — पूर्वम् अयोध्यायाः अधिपतिः सगरः नाम धर्मात्मा नराधिपः आसीत्; सः प्रजाकामः, किन्तु अप्रजः; अतः सन्ततिचिन्तया एव तस्य सर्वं राज्यसुखम् आवृतम् आसीत्।
Having told Rāma the sweetly worded story of Kumāra's birth, Kauśika spoke to Kākutstha again, now of something else. A new tale begins here, one that will lead step by step to the descent of the Gaṅgā; the story of Sagara's sons is its root, and the answer to how the river of three paths came down to earth starts here. "Long ago, brave one," said the sage, "a righteous king named Sagara ruled Ayodhyā. He longed for children but had none," and worry for an heir clouded all the joys of his kingship.
२सगरस्य द्वे पत्न्यौ
३वैदर्भदुहिता राम केशिनी नाम नामतः।
ज्येष्ठा सगरपत्नी सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी॥The daughter of the king of Vidarbha, Rāma, Keśinī by name, was Sagara’s elder wife, devoted to duty and truthful in speech.
४अरिष्टनेमेर्दुहिता सुपर्णभगिनी तु सा।
द्वितीया सगरस्यासीत्पत्नी सुमतिसंज्ञिता॥His second wife was the daughter of Ariṣṭanemi and the sister of Suparṇa; her name was Sumati.
तस्य द्वे पत्न्यौ आस्ताम्। ज्येष्ठा विदर्भराजस्य दुहिता, नामतः केशिनी; सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी च। द्वितीया अरिष्टनेमेः कश्यपस्य दुहिता, सुपर्णस्य गरुडस्य भगिनी, सुमतिसंज्ञिता। द्रष्टव्यम् — एका मानुषी राजकन्या, अन्या तु दिव्यवंशजाता; एतेन एव अग्रे द्वयोः सन्तत्योः भेदः सूच्यते। एकस्याः वंशः क्रमेण रामपर्यन्तं गमिष्यति, अन्यस्याः तु सहस्राणि पुत्राः भस्मसात् भविष्यन्ति। अपि च वंशः पुत्राणां संख्यया न रक्ष्यते, अपि तु गुणेन एव — इदम् अग्रे स्पष्टं भविष्यति।
"He had two wives. The elder, Rāma, was the daughter of the king of Vidarbha, Keśinī by name, devoted to dharma and truthful. The second was the daughter of Ariṣṭanemi Kaśyapa and the sister of Suparṇa, that is Garuḍa; her name was Sumati." Notice that one was a human princess and the other of divine descent, and in this the difference between their offspring is already hinted. One wife's line will lead down to Rāma himself, while the other's thousands of sons will be burnt to ash. A line is kept alive not by the number of its sons but by their worth, as will soon become clear.
३हिमवति तपः, भृगोः वरः
५ताभ्यां सह महाराजः पत्नीभ्यां तप्तवांस्तपः।
हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ॥With these two wives the great king went to the Himālaya and practised austerity on the mountain, at Bhṛgu’s spring.
६अथ वर्षशते पूर्णे तपसाऽऽराधितो मुनिः।
सगराय वरं प्रादाद्भृगुः सत्यवतां वरः॥When a hundred years had passed, the sage Bhṛgu, best of the truthful, was won over by that austerity and granted Sagara a boon.
७अपत्यलाभः सुमहान्भविष्यति तवानघ।
कीर्तिं चाप्रतिमां लोके प्राप्स्यसे पुरुषर्षभ॥‘You will gain a great many children, blameless one, and you will win a fame in the world that has no equal, best of men.
सः महाराजः ताभ्यां पत्नीभ्यां सह हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ तपः तप्तवान्। वर्षशते पूर्णे तपसा आराधितः सत्यवतां वरः भृगुः मुनिः सगराय वरं प्रादात् — ‘हे अनघ, तव सुमहान् अपत्यलाभः भविष्यति; हे पुरुषर्षभ, लोके च अप्रतिमां कीर्तिं प्राप्स्यसे।’ अत्र ज्ञेयम् — वरः न केवलं सन्ततिं वदति, अपि तु कीर्तिम् अपि; सा च अप्रतिमा कीर्तिः अग्रे सागरनाम्ना समुद्रेण भगीरथेन च गङ्गावतरणेन एव सिध्यति। शतं वर्षाणि तपः — एतत् न स्वल्पम्; पुत्रकामस्य राज्ञः धैर्यम् एतावत्। अपि च द्वे अपि पत्न्यौ सह एव तपः कुरुतः, अतः फलम् अपि द्वयोः एव भविष्यति। भृगोः वचनं च न कदाचित् वितथं भवति।
"With these two wives the great king went to the Himālaya and practised austerity on the mountain at Bhṛgu's spring. When a hundred years had passed, the sage Bhṛgu, best of the truthful, was won over by that austerity and granted Sagara a boon: 'You will have a great many children, blameless one, and you will win a fame in the world beyond compare, best of men.'" The boon promises not only children but fame, and that matchless fame will come through the ocean that bears Sagara's name and through Bhagīratha's bringing down of the Gaṅgā. A hundred years of austerity is no small thing; such was the patience of a king who wanted a son. Both wives practised austerity with him, so the fruit would be for both. And Bhṛgu's word never proves false.
४वरस्य विभागः, राजपुत्र्योः प्रश्नः
८एका जनयिता तात पुत्रं वंशकरं तव।
षष्टिं पुत्रसहस्राणि अपरा जनयिष्यति॥One of your wives, my son, will bear a single son to carry on your line; the other will bear sixty thousand.’
९भाषमाणं महात्मानं राजपुत्र्यौ प्रसाद्य तम्।
ऊचतुः परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे तदा॥While the great one was still speaking, the two princesses won him over and, delighted and with folded hands, said to him:
१०एकः कस्याः सुतो ब्रह्मन्का बहूञ्जनयिष्यति।
श्रोतुमिच्छावहे ब्रह्मन्सत्यमस्तु वचस्तव॥‘Whose will the one son be, brahman, and who will bear the many? We wish to hear it, brahman. May your word come true.’
भृगुः विशेषम् अपि उक्तवान् — ‘हे तात, एका पत्नी तव वंशकरम् एकं पुत्रं जनयिष्यति, अपरा तु षष्टिं पुत्रसहस्राणि।’ एवं भाषमाणं तं महात्मानं मुनिं ते राजपुत्र्यौ प्रसाद्य, परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे च सत्यौ ऊचतुः — ‘हे ब्रह्मन्, कस्याः एकः सुतः भविष्यति, का च बहून् जनयिष्यति? आवां श्रोतुम् इच्छावः; तव वचः सत्यम् अस्तु।’ अत्र द्रष्टव्यम् — मुनिः वरं द्विधा विभजति, किन्तु कस्यै कः इति न निर्दिशति; अतः प्रश्नः अवश्यम्भावी। राजपुत्र्यौ च न विवदतः, अपि तु तं प्रसाद्य कृताञ्जली एव पृच्छतः — विनयः एव तयोः बलम्।
Bhṛgu said more: "'One of your wives, my son, will bear a single son to carry on your line; the other will bear sixty thousand.' While the great sage was speaking, the two princesses won his favour and, delighted, with folded hands, said: 'Which of us will have the one son, brahmin, and which the many? We want to know. May your word come true.'" The sage divides the boon in two but does not say which is for whom, so the question had to come. The princesses do not quarrel; they win him over and ask with folded hands, and their humility is their strength.
५भृगोः प्रत्युत्तरम् — स्वच्छन्दं वरणम्
११तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा भृगुः परमधार्मिकः।
उवाच परमां वाणीं स्वच्छन्दोऽत्र विधीयताम्॥Hearing what they said, Bhṛgu, wholly devoted to right, answered in the finest words: ‘Let the choice here be your own.
१२एको वंशकरो वास्तु बहवो वा महाबलाः।
कीर्तिमन्तो महोत्साहाः का वा कं वरमिच्छति॥One son to carry on the line, or many, strong, famous and full of energy — which of you wants which boon?’
तयोः तत् वचनं श्रुत्वा परमधार्मिकः भृगुः परमां वाणीम् उवाच — ‘अत्र स्वच्छन्दः विधीयताम्। एकः वंशकरः वा अस्तु, बहवः वा महाबलाः कीर्तिमन्तः महोत्साहाः; का वा कं वरम् इच्छति?’ एतत् मुनेः औदार्यम् — सः स्वयं न विभजति, अपि तु पत्न्योः एव इच्छायै अवसरं ददाति। एतेन च सूच्यते यत् अग्रिमः सर्वः अनर्थः न विधिकृतः, अपि तु स्ववरणात् एव प्रसूतः। अतः वरः दैवात् न, स्वेच्छातः एव फलति।
"Hearing them, Bhṛgu, wholly devoted to dharma, answered in the finest words: 'Choose for yourselves. One son to carry on the line, or many sons, mighty, famous and full of energy: which of you wants which boon?'" That is the sage's generosity: he does not divide the boon himself but leaves room for the wives' own wishes. And it suggests that all the misfortune to come was not ordained by fate but grew from their own choice; the boon bore fruit not by destiny but by free will.
६वरग्रहणं प्रतिनिवृत्तिश्च
१३मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी रघुनन्दन।
पुत्रं वंशकरं राम जग्राह नृपसंनिधौ॥Hearing the sage’s words, Raghunandana, Keśinī chose, in the king’s presence, the one son who would carry on the line, Rāma.
१४षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तदा।
महोत्साहान्कीर्तिमतो जग्राह सुमतिः सुतान्॥And Suparṇa’s sister Sumati then chose sixty thousand sons, full of energy and famous.
१५प्रदक्षिणमृषिं कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य तम्।
जगाम स्वपुरं राजा सभार्यो रघुनन्दन॥Then the king walked around the sage to the right, bowed his head to him, and went home to his own city with his wives, Raghunandana.
मुनेः वचनं श्रुत्वा केशिनी नृपस्य संनिधौ वंशकरम् एकं पुत्रं जग्राह। सुपर्णभगिनी सुमतिः तु महोत्साहान् कीर्तिमतः षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुतान् जग्राह। ततः ऋषिं प्रदक्षिणं कृत्वा शिरसा तम् अभिप्रणम्य सभार्यः राजा स्वपुरम् अयोध्यां जगाम। ‘नृपसंनिधौ’ इति पदं सार्थकम् — वरणं गुह्यं न, अपि तु पत्युः प्रत्यक्षम् एव कृतम्। द्वयोः वरणयोः भेदः मननीयः — केशिनी गुणं वृणोति, सुमतिः संख्याम्; एका वंशस्थितिं चिन्तयति, अन्या तु बलबाहुल्यम्। कविः तु न वदति ‘इयं श्रेष्ठा’ इति; फलम् एव अग्रे निर्णयं करिष्यति।
"Hearing the sage, Keśinī, in the king's presence, chose the one son who would carry on the line. Sumati, Suparṇa's sister, chose sixty thousand sons, full of energy and famous. Then the king walked round the sage in reverence, bowed his head to him, and went home with his wives to his city of Ayodhyā." "In the king's presence" matters: the choice was not made in secret but before her husband. The difference between the two choices deserves thought: Keśinī chose quality, Sumati number; one thought of the survival of the line, the other of a great host of strength. The poet does not say which was better; the outcome will decide.
७असमञ्जस्य जन्म, गर्भतुम्बं च
१६अथ काले गते तस्य ज्येष्ठा पुत्रं व्यजायत।
असमञ्ज इति ख्यातं केशिनी सगरात्मजम्॥In time his elder wife, Keśinī, bore Sagara a son, the one known as Asamañja.
१७सुमतिस्तु नरव्याघ्र गर्भतुम्बं व्यजायत।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि तुम्बभेदाद्विनिःसृताः॥Sumati, tiger among men, gave birth to a gourd-like mass, and when it was broken open sixty thousand sons came out of it.
अथ काले गते तस्य ज्येष्ठा पत्नी केशिनी असमञ्जः इति ख्यातं सगरात्मजं पुत्रं व्यजायत। सुमतिः तु गर्भतुम्बं व्यजायत — अलाबुसदृशं गर्भपिण्डम्; तस्य तुम्बस्य भेदात् षष्टिः पुत्रसहस्राणि विनिःसृताः। एकस्याः गर्भात् एकः, अन्यस्याः तु सहस्राणि — वरस्य वचनं यथावत् फलितम्। किन्तु ज्येष्ठस्य नाम एव ‘असमञ्जः’ इति असामञ्जस्यं सूचयति; नाम्ना एव कविः अग्रिमं वृत्तं सूचितवान्। तुम्बभेदात् जन्म च अमानुषम् — वरस्य एव माहात्म्यं तेन ध्वन्यते।
"In time his elder wife Keśinī bore Sagara a son known as Asamañja. Sumati gave birth to a gourd-like mass, and when it was broken open, sixty thousand sons came out of it." From one womb one son, from the other thousands; the boon was fulfilled to the letter. But the eldest son's very name, Asamañja, suggests something wrong and out of joint, and through the name alone the poet hints at what is coming. Birth from a broken gourd is not human, and it echoes the greatness of the boon.
८बालानां वर्धनं यौवनप्राप्तिश्च
१८घृतपूर्णेषु कुम्भेषु धात्र्यस्तान्समवर्धयन्।
कालेन महता सर्वे यौवनं प्रतिपेदिरे॥Nurses reared them in jars filled with clarified butter, and after a long time they all came to their youth.
१९अथ दीर्घेण कालेन रूपयौवनशालिनः।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्याभवंस्तदा॥So, after a long while, Sagara had sixty thousand sons in the full beauty of their youth.
तान् बालान् घृतपूर्णेषु कुम्भेषु निधाय धात्र्यः समवर्धयन्। महता कालेन सर्वे यौवनं प्रतिपेदिरे। एवं दीर्घेण कालेन रूपयौवनशालिनः षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्य अभवन्। अत्र कविः विस्तरं न करोति — बहूनां वर्धनं द्वाभ्याम् एव श्लोकाभ्यां समाप्यते; यतः कथायाः सारः तेषां जन्म न, अपि तु तेषां पृथिवीखननं कपिलकोपेन च भस्मीभावः। घृतपूर्णाः कुम्भाः धात्र्यश्च — बहूनां पालने असाधारणः उपायः अपेक्षितः; एतेन एव तेषां बाहुल्यं ध्वन्यते।
"Nurses placed the babies in jars filled with clarified butter and reared them, and after a long time they all grew to youth. So in the end Sagara had sixty thousand sons in the full beauty of their youth." The poet does not linger: the rearing of so many is finished in two verses, because the heart of the story is not their birth but their digging up of the earth and their burning to ash by Kapila's anger. Jars of butter and nurses: raising so many called for extraordinary means, and that alone shows how numerous they were.
९असमञ्जस्य दुर्वृत्तम्
२०स च ज्येष्ठो नरश्रेष्ठ सगरस्यात्मसम्भवः।
बालान्गृहीत्वा तु जले सरय्वा रघुनन्दन॥But that eldest son, born of Sagara himself, best of men, would take the children of the city and throw them into the water of the Sarayū, Raghunandana,
२१प्रक्षिप्य प्राहसन्नित्यं मज्जतस्तान्निरीक्ष्य वै।
एवं पापसमाचारः सज्जनप्रतिबाधकः॥and then stand watching them drown, laughing, day after day. Such were his wicked ways, and he tormented good people.
सः च ज्येष्ठः सगरस्य आत्मसम्भवः पुरस्य बालान् गृहीत्वा सरय्वाः जले प्रक्षिप्य, तान् मज्जतः निरीक्ष्य नित्यं प्राहसत्। एवं सः पापसमाचारः सज्जनप्रतिबाधकः च आसीत्। एतत् अत्यन्तं घोरम् — न शत्रुवधः, न युद्धम्, अपि तु निरपराधानां बालानां मज्जनं दृष्ट्वा हासः। राजपुत्रस्य एतादृशं वृत्तं राज्यस्य एव मूलं प्रजारक्षणं बाधते। ‘नित्यम्’ इति पदं घोरतरम् — न एकवारं प्रमादः, अपि तु अभ्यस्तः क्रूरविनोदः; अतः पितुः निर्वासनम् अपि न्याय्यम् एव।
"But the eldest, Sagara's own son, used to seize the children of the city, throw them into the waters of the Sarayū and stand laughing as he watched them drown, day after day. Such were his evil ways, and he tormented good people." This is utterly dreadful: not killing an enemy, not war, but laughing at the drowning of innocent children. Such conduct in a prince strikes at the very root of kingship, the protection of the people. "Day after day" makes it worse still: not a single lapse but a habitual cruel sport, so his father's banishing him was entirely just.
१०निर्वासनम्, अंशुमतः गुणाः
२२पौराणामहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरात्।
तस्य पुत्रोंऽशुमान्नाम असमञ्जस्य वीर्यवान्॥Bent on harming the townspeople, he was banished from the city by his father. Asamañja had a valiant son named Aṁśumān,
२३सम्मतः सर्वलोकस्य सर्वस्यापि प्रियंवदः।
ततः कालेन महता मतिः समभिजायत॥whom everyone held in regard and who spoke kindly to all. Then, after a long time, a firm resolve arose
पौराणाम् अहिते युक्तः सः पित्रा पुरात् निर्वासितः। तस्य असमञ्जस्य पुत्रः अंशुमान् नाम वीर्यवान् आसीत् — सर्वलोकस्य सम्मतः, सर्वस्य अपि प्रियंवदः। पितरं पुत्रं च अत्र कविः प्रतिद्वन्द्वतया स्थापयति — यः जनं बाधते सः निर्वास्यते, यः च सर्वेभ्यः प्रियं वदति सः सर्वैः सम्मन्यते। अयम् एव अंशुमान् अग्रे पितामहस्य यज्ञं पितृव्याणां च गतिं रक्षिष्यति। ‘प्रियंवदः’ इति पदं पितुः क्रूरहासं विपरीततया स्मारयति; एवं वंशे गुणः पुनः प्रत्यागच्छति।
"Bent on harming the townspeople, he was banished from the city by his father. Asamañja had a valiant son named Aṁśumān, whom everyone held in regard and who spoke kindly to all." Here the poet sets father and son in contrast: the one who torments people is banished, the one who speaks kindly to all is respected by all. This same Aṁśumān will later save his grandfather's sacrifice and find the way for his uncles. "Kindly speech" recalls by contrast his father's cruel laughter, and so goodness returns to the family line.
११सगरस्य यज्ञनिश्चयः
२४सगरस्य नरश्रेष्ठ यजेयमिति निश्चिता।
स कृत्वा निश्चयं राजा सोपाध्यायगणस्तदा।
यज्ञकर्मणि वेदज्ञो यष्टुं समुपचक्रमे॥in Sagara, best of men: ‘I shall perform a sacrifice.’ Having made that decision, the king, who knew the Veda, set about the sacrifice together with his priests.”
ततः महता कालेन सगरस्य ‘यजेयम्’ इति निश्चिता मतिः समभिजायत। सः वेदज्ञः राजा निश्चयं कृत्वा सोपाध्यायगणः यज्ञकर्मणि यष्टुं समुपचक्रमे। अयम् एव अश्वमेधः अग्रे सर्वस्य कथाजालस्य हेतुः — अश्वापहरणम्, पुत्राणां पृथिवीखननम्, कपिलदर्शनेन भस्मीभावः, अन्ते च भगीरथेन गङ्गायाः भूतलम् आनयनम्। अतः अयं सर्गः गङ्गावतरणकथायाः प्रथमं सोपानम्।
"Then, after a long time, a firm resolve arose in Sagara: 'I shall perform a sacrifice.' Having decided, the king, who knew the Veda, set about the sacrifice with his priests." This horse sacrifice sets off the whole web of the story to come: the theft of the horse, the sons' digging of the earth, their burning to ash at the sight of Kapila, and at last Bhagīratha's bringing of the Gaṅgā down to earth. This sarga is the first step of the story of the Gaṅgā's descent.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥
Word notes
Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.
- सन्धिः
- मधुर + अक्षर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मधुराणि अक्षराणि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘कथाम्’ इत्यस्य विशेषणम् — मधुराक्षराम्)
- सन्धिः
- अयोध्या + अधिपतिः — सवर्णदीर्घसन्धिः; अधिपतिः + वीर — विसर्गस्य रेफः, तेन ‘अयोध्याधिपतिर्वीर’
- समासः
- अयोध्यायाः अधिपतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘नराधिपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सः + च + अप्रजः — सवर्णदीर्घसन्धिः (च + अ = चा), तेन ‘स चाप्रजः’
- समासः
- न विद्यते प्रजा यस्य सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विदर्भस्य अपत्यं स्त्री — तद्धितः (अण्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः); तस्याः दुहिता इति समासघटकम्
- विभक्तिः
- अत्र ‘वैदर्भदुहिता’ इति प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- अरिष्टनेमेः + दुहिता — विसर्गस्य रेफादेशः, तेन ‘अरिष्टनेमेर्दुहिता’। अत्र सन्धिः एव क्लेशकरः — रेफः दकारस्य उपरि आरूढः; अतः समस्तं पदम् एव उद्धृतम्।
- समासः
- अरिष्टनेमेः दुहिता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुपर्णस्य भगिनी — षष्ठीतत्पुरुषः (शोभनाः पर्णाः यस्य सः सुपर्णः — बहुव्रीहिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भृगोः प्रस्रवणम् — षष्ठीतत्पुरुषः (प्र + स्रु धातोः ल्युट्)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘गिरौ’ इत्यस्य विशेषणम् — भृगुप्रस्रवणे)
- सन्धिः
- तपसा + आराधितः — सवर्णदीर्घसन्धिः; मुद्रणे ‘तपसाऽऽराधितो’ इति अवग्रहेण सह दीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — आ + राध् धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मुनिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अपत्यलाभः + सुमहान् — विसर्गस्य स्थितिः, सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अपत्यस्य लाभः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्तृपदम्)
- सन्धिः
- पुरुष + ऋषभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- पुरुषेषु ऋषभः इव — उपमानोत्तरपदः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- सम्बुद्धिः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वंशं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः (कृ धातोः टप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पुत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम् — वंशकरम्)
- सन्धिः
- परम + प्रीते — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परमं प्रीते — सुप्सुपासमासः (प्रीङ् धातोः क्तप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘राजपुत्र्यौ’ इत्यस्य विशेषणम् — परमप्रीते)
- सन्धिः
- कृत + अञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतः अञ्जलिपुटः याभ्यां ते — बहुव्रीहिः (अञ्जलेः पुटम् — षष्ठीतत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘राजपुत्र्यौ’ इत्यस्य विशेषणम् — कृताञ्जलिपुटे)
- सन्धिः
- बहून् + जनयिष्यति — नकारस्य श्चुत्वेन ञकारः, आगमश्च, तेन ‘बहूञ्जनयिष्यति’। अत्र सन्धिः एव पाठकं भ्रमयति — ‘बहून्’ इति पदस्य अन्तः लुप्तप्रायः प्रतिभाति; अतः सन्धिपदम् एव उद्धृतम्।
- समासः
- समासः नास्ति — ‘बहु’ इत्यस्य द्वितीयाबहुवचनम्, जन् धातोः णिजन्तस्य लृट्
- विभक्तिः
- बहून् — द्वितीया बहुवचनम्; जनयिष्यति — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- स्वच्छन्दः + अत्र — विसर्गस्य उकारः, पूर्वरूपं च, तेन ‘स्वच्छन्दोऽत्र’
- समासः
- स्वस्य छन्दः — षष्ठीतत्पुरुषः; अत्र ‘स्वेच्छा’ इत्यर्थे रूढः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘विधीयताम्’ इत्यस्य कर्मकर्तृपदम्)
- सन्धिः
- महा + उत्साहाः — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- महान् उत्साहः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘बहवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- जग्राह + नृपसंनिधौ — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘नृपसंनिधौ’ इत्यत्र तु सम् + निधि इति अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ग्रह् धातोः लिटि परस्मैपदरूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- कीर्तिमतः + जग्राह — विसर्गस्य उकारः, तेन ‘कीर्तिमतो जग्राह’
- समासः
- समासः नास्ति — कीर्तिशब्दात् मतुप्प्रत्ययः (कीर्तिः अस्ति येषां ते)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘सुतान्’ इत्यस्य विशेषणम् — कीर्तिमतः)
- सन्धिः
- प्रदक्षिणम् + ऋषिम् — मकारस्य अनुनासिकः, तेन ‘प्रदक्षिणमृषिम्’
- समासः
- दक्षिणस्य अभिमुखम् — प्रादिसमासः (क्रियाविशेषणत्वेन नपुंसके)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्, ‘कृत्वा’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — वि + जन् धातोः लङि आत्मनेपदरूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
- सन्धिः
- गर्भतुम्बं + व्यजायत — अनुस्वारस्य स्थितिः
- समासः
- गर्भः एव तुम्बम् — कर्मधारयः (रूपकसमासः); अथवा गर्भस्य तुम्बम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘व्यजायत’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- वि + निस् + सृताः — विसर्गसन्धिः (निस् → निः), तेन ‘विनिःसृताः’
- समासः
- समासः नास्ति — वि + निस् + सृ धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘पुत्रसहस्राणि’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- धात्र्यः + तान् — विसर्गस्य सकारादेशः तकारे परे, तेन ‘धात्र्यस्तान्’। अत्र सन्धिः एव क्लेशकरः — ‘धात्र्यः’ इति कर्तृपदस्य विसर्गः लुप्तः इव प्रतिभाति; अतः सन्धिपदम् उद्धृतम्।
- समासः
- समासः नास्ति — धा धातोः तृच्प्रत्ययः, स्त्रियां ङीप् (धात्री)
- विभक्तिः
- धात्र्यः — प्रथमा बहुवचनम् (कर्तृपदम्); तान् — द्वितीया बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रूपं च यौवनं च — इतरेतरद्वन्द्वः; ताभ्यां शालिनः — तृतीयातत्पुरुषः (शाल् धातोः णिनिप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘पुत्रसहस्राणि’ इत्यनेन सम्बद्धम् — रूपयौवनशालिनः)
- सन्धिः
- मज्जतः + तान् — विसर्गस्य सकारादेशः, तेन ‘मज्जतस्तान्’
- समासः
- समासः नास्ति — मस्ज् धातोः शतृप्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘तान्’ इत्यस्य विशेषणम् — मज्जतः)
- सन्धिः
- पुत्रः + अंशुमान् — विसर्गस्य उकारः, ततः पूर्वरूपम् अवग्रहेण सूचितम्। मुद्रणे अनुस्वारः ‘पुत्रो’ इत्यस्य उपरि स्थापितः, अवग्रहात् पूर्वम् एव — अतः ‘पुत्रोंऽशुमान्’ इति मुद्रितम्; एतत् सन्धिस्थलम् एव दुर्बोधम्, अतः समस्तं पदम् उद्धृतम्।
- समासः
- समासः नास्ति — अंशवः सन्ति अस्य इति अंशुमान् (मतुप्प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- पुत्रः — प्रथमा एकवचनम्; अंशुमान् — प्रथमा एकवचनम् (समानाधिकरणम्)
- सन्धिः
- स + उप + अध्याय — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ) तथा सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- उपाध्यायानां गणः — षष्ठीतत्पुरुषः; तेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे सः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)