॥वाल्मीकिरामायणम् Bāla Kāṇḍa · Sarga 31

Bāla Kāṇḍa — Sarga 31

Setting out for Mithilā

जनकयज्ञस्य निमन्त्रणम्, शैवधनुषः माहात्म्यम्, सिद्धाश्रमात् प्रस्थानम्, शोणाकूले निवासः, रामस्य देशविषयकः प्रश्नः

कृतार्थौ रामलक्ष्मणौ सिद्धाश्रमे तां रजनीं मुदितौ ऊषतुः; प्रभाते च कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ विश्वामित्रम् अन्यान् ऋषींश्च अभिवाद्य ‘किं शासनं करवाव’ इति किंकरभावेन पृच्छतः। ततः सर्वे महर्षयः विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामम् आमन्त्रयन्ते — मैथिलस्य जनकस्य परमधर्मिष्ठः यज्ञः भविष्यति, तत्र च वयं यास्यामहे; त्वम् अपि अस्माभिः सह आगत्य तत्र अद्भुतं धनूरत्नं पश्य। तत् धनुः पूर्वं मखे सदसि दैवतैः दत्तम्, अप्रमेयबलं घोरं परमभास्वरं च; तस्य आरोपणं न देवाः न गन्धर्वाः न असुराः न राक्षसाः कर्तुं शक्ताः, मानुषाः तु कथंचन अपि न; तस्य वीर्यं जिज्ञासन्तः महाबलाः राजपुत्राः अपि विफलाः अभवन्। मैथिलेन तत् यज्ञफलरूपेण सर्वदैवतैः याचितम्, राजवेश्मनि च आयागभूतं गन्धधूपैः अर्च्यते। एवम् उक्त्वा विश्वामित्रः वनदेवताः आमन्त्र्य ऋषिसङ्घेन काकुत्स्थाभ्यां च सह उत्तरां दिशम् उद्दिश्य प्रस्थितः। ब्रह्मवादिनां शकटीशतम् अनुगच्छति, सिद्धाश्रमवासिनः मृगपक्षिणः अपि अनुधावन्ति; तान् मुनिः निवर्तयति। दूरम् अध्वानं गत्वा सूर्ये लम्बमाने ते शोणाकूले वासं चक्रुः; अस्तंगते दिनकरे स्नात्वा हुताग्नयः विश्वामित्रं पुरस्कृत्य निषेदुः। रामः अपि लक्ष्मणेन सह मुनीन् अभिपूज्य गुरोः अग्रतः निषसाद, कौतूहलेन च पृच्छति — ‘भगवन्, कः नु अयं समृद्धवनशोभितः देशः? तत्त्वतः श्रोतुम् इच्छामि।’ रामवाक्येन नोदितः सुव्रतः महातपाः ऋषिमध्ये तस्य देशस्य निखिलं कथयितुम् आरभते — तेन च अग्रिमस्य कुशवंशाख्यानस्य द्वारम् उद्घाट्यते।

Read as a book

१प्रभाते गुरोः अभिवादनम्

१अथ तां रजनीं तत्र कृतार्थौ रामलक्ष्मणौ।
ऊषतुर्मुदितौ वीरौ प्रहृष्टेनान्तरात्मना॥
Their purpose accomplished, Rāma and Lakṣmaṇa passed that night there, and the two heroes rested content, their hearts full of joy.

२प्रभातायां तु शर्वर्यां कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ।
विश्वामित्रमृषींश्चान्यान्सहितावभिजग्मतुः॥
When the night had brightened into dawn and their morning rites were done, the two went together to Viśvāmitra and the other sages.

३अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं ज्वलन्तमिव पावकम्।
ऊचतुः परमोदारं वाक्यं मधुरभाषिणौ॥
Saluting that best of sages, who blazed like fire, the two sweet-spoken brothers spoke these most generous words:

कृतार्थौ रामलक्ष्मणौ तस्मिन् एव यज्ञवाटे तां रजनीम् ऊषतुः; प्रहृष्टेन अन्तरात्मना मुदितौ वीरौ सुखेन उषितवन्तौ। ‘कृतार्थौ’ इति पदं पूर्वसर्गस्य अनुसन्धानं करोति — यज्ञरक्षणं समाप्तम्, गुरोः वचनं सफलम्, अतः चित्तं निर्भरम्। कविः बाह्यं सुखं न वर्णयति, अपि तु ‘अन्तरात्मना’ इति पदेन आन्तरम् एव तोषं दर्शयति। शर्वर्यां प्रभातायां तौ कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ सन्तौ सहितौ विश्वामित्रम् अन्यान् ऋषींश्च अभिजग्मतुः। रात्रौ विजयः, प्रभाते तु नित्यकर्म — क्रमः न लुप्यते, हर्षेण अपि नियमः न विस्मर्यते। पावकम् इव ज्वलन्तं मुनिश्रेष्ठम् अभिवाद्य मधुरभाषिणौ तौ परमोदारं वाक्यम् ऊचतुः। ‘मधुरभाषिणौ’ इति विशेषणं वीरयोः विनयं सूचयति — पराक्रमः कृतः, तथापि वाणी मृदुः एव।

Their purpose accomplished, Rāma and Lakṣmaṇa spent that night there in the sacrificial enclosure, and the two heroes rested content, glad in their inmost hearts. "Their purpose accomplished" links back to the last sarga: the sacrifice had been guarded and their teacher's word fulfilled, so their minds were at ease; and the poet describes not outward comfort but the contentment within. When night brightened into dawn and their morning rites were done, the two went together to Viśvāmitra and the other sages. Victory at night, the daily rites at dawn: the order is kept, and even in joy the rule is not forgotten. Saluting the best of sages, who blazed like fire, the two sweet-spoken brothers addressed him in the most generous words. "Sweet-spoken" shows the heroes' humility: the brave deed was done, yet their speech stayed gentle.

Report an error

२किंकरयोः निवेदनं मिथिलायज्ञस्य प्रस्तावश्च

४इमौ स्म मुनिशार्दूल किंकरौ समुपागतौ।
आज्ञापय मुनिश्रेष्ठ शासनं करवाव किम्॥
“Here we stand, tiger among sages, your two servants come before you. Command us, best of sages — what order shall we carry out?”

५एवमुक्ते तयोर्वाक्ये सर्व एव महर्षयः।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामं वचनमब्रुवन्॥
When the two had spoken so, all the great sages, putting Viśvāmitra at their head, said to Rāma:

६मैथिलस्य नरश्रेष्ठ जनकस्य भविष्यति।
यज्ञः परमधर्मिष्ठस्तत्र यास्यामहे वयम्॥
“Best of men, Janaka of Mithilā is to hold a sacrifice of the highest piety, and we are going there.

‘हे मुनिशार्दूल, इमौ किंकरौ समुपागतौ; आज्ञापय मुनिश्रेष्ठ, किं शासनं करवाव’ इति तयोः निवेदनम्। ‘किंकरौ’ इति पदं मननीयम् — राजपुत्रौ स्वयम् एव दासभावम् अङ्गीकुरुतः; गुरुशुश्रूषा हि क्षत्रियस्य अपि प्रथमा शिक्षा; आज्ञां विना स्वेच्छया किमपि न कार्यम् इति मर्यादा। एवम् उक्ते तयोः वाक्ये सर्वे महर्षयः विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामं वचनम् अब्रुवन् — ‘हे नरश्रेष्ठ, मैथिलस्य जनकस्य परमधर्मिष्ठः यज्ञः भविष्यति; तत्र वयं यास्यामहे।’ अत्र द्रष्टव्यम् — ऋषयः विश्वामित्रम् अग्रे कृत्वा एव वदन्ति, रामं च साक्षात् आमन्त्रयन्ते। एतेन कथायाः नूतनः अध्यायः आरभ्यते — सिद्धाश्रमात् मिथिलां प्रति गतिः, या अन्ते सीतापरिणयेन समाप्स्यते।

"Here we stand before you, tiger among sages, your two servants. Command us, best of sages: what shall we do?" To call themselves servants is worth pondering: the princes take on the role of servants of their own accord, for serving the teacher is the first lesson even for a warrior, and the rule is that nothing is done at one's own whim without his command. When they had spoken, all the great sages, with Viśvāmitra at their head, said to Rāma: "Best of men, Janaka of Mithilā is about to hold a most righteous sacrifice, and we are going there." Notice that the sages speak with Viśvāmitra before them, yet invite Rāma directly. So a new chapter of the story opens: the journey from the Siddhāśrama to Mithilā, which will end in the marriage to Sītā.

Report an error

३धनूरत्नस्य माहात्म्यम्

७त्वं चैव नरशार्दूल सहास्माभिर्गमिष्यसि।
अद्भुतं च धनूरत्नं तत्र त्वं द्रष्टुमर्हसि॥
You too, tiger among men, will come with us; and there you may see a wonderful jewel of a bow.

८तद्धि पूर्वं नरश्रेष्ठ दत्तं सदसि दैवतैः।
अप्रमेयबलं घोरं मखे परमभास्वरम्॥
Best of men, long ago the gods gave that bow in the assembly at a sacrifice — a bow of immeasurable power, formidable, of surpassing brilliance.

९नास्य देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः।
कर्तुमारोपणं शक्ता न कथंचन मानुषाः॥
Neither gods nor gandharvas, neither asuras nor rākṣasas are able to string it, and men cannot do so at all.

‘हे नरशार्दूल, त्वम् अपि अस्माभिः सह गमिष्यसि; तत्र अद्भुतं धनूरत्नं द्रष्टुम् अर्हसि। तत् धनुः न मानुषनिर्मितम् — पूर्वं मखे सदसि दैवतैः एव तत् दत्तम् — अप्रमेयबलं घोरं परमभास्वरं च। अस्य आरोपणं कर्तुं न देवाः, न गन्धर्वाः, न असुराः, न च राक्षसाः शक्ताः; मानुषाः तु कथंचन अपि न।’ अत्र कविः धनुषः माहात्म्यं क्रमेण वर्धयति — प्रथमं दैवतदत्तत्वम्, ततः अप्रमेयबलत्वम्, अन्ते च सर्वेषाम् एव विफलता। ‘न कथंचन मानुषाः’ इति वचनं विशेषेण मननीयम् — यः मानुषः एव, सः एव अग्रे तत् धनुः भङ्क्ष्यति। एषा वर्णना अग्रिमस्य धनुर्भङ्गस्य भूमिकां रचयति।

"You too, tiger among men, will come with us, and there you should see a wonderful jewel of a bow. It was not made by men: long ago the gods gave it at a sacrifice, in the assembly, and it is terrible, of measureless power and blazing splendour. Neither gods nor gandharvas, neither asuras nor rākṣasas can string it, and men cannot do so at all." The poet builds up the bow's greatness step by step: first that it is a gift of the gods, then that its power is measureless, and last that all have failed with it. "Men cannot at all" is especially worth noting, since the one who will break it is himself a man. This description lays the ground for the breaking of the bow to come.

Report an error

४राजपुत्राणां विफलता दर्शनाश्वासनं च

१०धनुषस्तस्य वीर्यं हि जिज्ञासन्तो महीक्षितः।
न शेकुरारोपयितुं राजपुत्रा महाबलाः॥
Kings and mighty princes who wished to learn the strength of that bow were unable to string it.

११तद्धनुर्नरशार्दूल मैथिलस्य महात्मनः।
तत्र द्रक्ष्यसि काकुत्स्थ यज्ञं च परमाद्भुतम्॥
That bow of the great-souled king of Mithilā you will see there, Kākutstha, and a sacrifice of surpassing wonder as well.

‘तस्य धनुषः वीर्यं जिज्ञासन्तः महीक्षितः महाबलाः राजपुत्राः च तत् आरोपयितुं न शेकुः।’ ‘जिज्ञासन्तः’ इति पदेन तेषां कौतूहलं सूच्यते, ‘न शेकुः’ इति च तेषां पराभवः। ‘हे काकुत्स्थ, महात्मनः मैथिलस्य तत् धनुः तत्र त्वं द्रक्ष्यसि, परमाद्भुतं यज्ञं च।’ ऋषयः रामं न प्रेरयन्ति, केवलं दर्शनम् एव उपदिशन्ति; किन्तु श्रोतुः मनसि स्पर्धा स्वयम् एव जायते। एषा कवेः सूक्ष्मा रीतिः — निमन्त्रणं दर्शनार्थम्, परिणामः तु परीक्षारूपः।

"Kings and mighty princes eager to test the strength of that bow could not string it." "Eager to test" speaks of their curiosity, "could not" of their defeat. "There, Kākutstha, you will see that bow of the great king of Mithilā, and a sacrifice of surpassing wonder." The sages do not urge Rāma to try; they only invite him to look. Yet in the hearer's mind the wish to rise to the challenge wakes of itself. This is the poet's subtle way: the invitation is to see, but what follows will be a trial.

Report an error

५यज्ञफलरूपं धनुः तस्य अर्चनं च

१२तद्धि यज्ञफलं तेन मैथिलेनोत्तमं धनुः।
याचितं नरशार्दूल सुनाभं सर्वदैवतैः॥
That excellent bow with its fine grip, tiger among men, the king of Mithilā asked of all the gods as the fruit of his sacrifice.

१३आयागभूतं नृपतेस्तस्य वेश्मनि राघव।
अर्चितं विविधैर्गन्धैर्धूपैश्चागुरुगन्धिभिः॥
In that king’s palace, Rāghava, it stands as an object of worship, honoured with perfumes of many kinds and with incense fragrant with aloewood.”

‘हे नरशार्दूल, तत् उत्तमं सुनाभं धनुः मैथिलेन यज्ञफलरूपेण सर्वदैवतैः याचितम्।’ ‘सुनाभम्’ इति धनुषः मध्यभागः, यत्र मुष्टिः निधीयते, सः शोभनः इत्यर्थः। ‘हे राघव, तस्य नृपतेः वेश्मनि तत् आयागभूतं तिष्ठति, विविधैः गन्धैः अगुरुगन्धिभिः धूपैश्च अर्चितम्।’ ‘आयागभूतम्’ इति पूजास्थानीयम्, देवतावत् मान्यम्। एवं तत् धनुः केवलम् आयुधं न, अपि तु कुलदैवतम् इव राजगृहे नित्यं पूज्यते। मिथिलायाः वैभवं धर्मनिष्ठा च एतेन एकेन एव वर्णनेन सूचिते।

"That excellent bow with its fine grip, tiger among men," the fine grip being the middle of the bow where the fist closes, "the king of Mithilā asked of all the gods as the fruit of his sacrifice. In that king's palace, Rāghava, it stands as an object of worship, honoured with many perfumes and with incense scented with aloewood." It is revered like a deity; so the bow is not merely a weapon but is worshipped daily in the royal house like a family god. This one description conveys both the splendour of Mithilā and its devotion to dharma.

Report an error

६वनदेवतानाम् आमन्त्रणं प्रस्थानं च

१४एवमुक्त्वा मुनिवरः प्रस्थानमकरोत्तदा।
सर्षिसङ्घः सकाकुत्स्थ आमन्त्र्य वनदेवताः॥
Having spoken so, that best of sages set out then, together with the company of sages and with Kākutstha, after taking leave of the forest deities.

१५स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि सिद्धः सिद्धाश्रमादहम्।
उत्तरे जाह्नवीतीरे हिमवन्तं शिलोच्चयम्॥
“May it be well with you. My work accomplished, I go from Siddhāśrama to the northern bank of the Jāhnavī, to the mountain Himavat.”

१६इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलः कौशिकः स तपोधनः।
उत्तरां दिशमुद्दिश्य प्रस्थातुमुपचक्रमे॥
Having said this, the tiger among sages, Kauśika, rich in austerity, began to set out towards the northern quarter.

एवम् उक्त्वा मुनिवरः सर्षिसङ्घः सकाकुत्स्थः वनदेवताः आमन्त्र्य तदा प्रस्थानम् अकरोत्। ‘आमन्त्र्य’ इति आपृच्छ्य, अनुज्ञां गृहीत्वा; वनवासिन्यः देवताः अपि मुनेः स्मरणीयाः एव — यत्र चिरं निवासः कृतः, तत्रत्याः देवताः अपि उपकारिण्यः इति कृत्वा पूज्याः। ‘वः स्वस्ति अस्तु; अहं सिद्धः सन् सिद्धाश्रमात् गमिष्यामि, जाह्नव्याः उत्तरे तीरे हिमवन्तं शिलोच्चयं प्रति’ इति तस्य विदायवचनम्। ‘सिद्धः’ इति पदेन आश्रमस्य नाम सार्थकं जातम् — यः सिद्धाश्रमः, तत्र मुनिः अपि सिद्धः। इति उक्त्वा तपोधनः कौशिकः मुनिशार्दूलः उत्तरां दिशम् उद्दिश्य प्रस्थातुम् उपचक्रमे। गन्तव्यं मिथिला, मार्गः तु उत्तरदिशि जाह्नवीतीरेण; कथायाः गतिः अपि दक्षिणात् उत्तरं प्रति परिवर्तते।

Having spoken so, the best of sages took leave of the forest deities and set out with the company of sages and with Kākutstha. Even the deities of the forest were to be remembered: where one has long lived, its deities have been kind and deserve honour. His farewell was: "May all be well with you. My work accomplished, I go from the Siddhāśrama to the northern bank of the Jāhnavī, toward the Himālaya mountain." "Accomplished" makes the hermitage's name come true: in the hermitage of accomplishment the sage too had accomplished his aim. With these words Kauśika, tiger among sages, rich in austerity, set out toward the north. Their goal was Mithilā, and the road lay northward along the Gaṅgā; the story too now turns from south to north.

Report an error

७अनुयायिनः पक्षिनिवर्तनं च

१७तं व्रजन्तं मुनिवरमन्वगादनुसारिणाम्।
शकटीशतमात्रं तु प्रयाणे ब्रह्मवादिनाम्॥
As that best of sages travelled, a full hundred carts belonging to his followers, the expounders of brahman, went after him on the journey.

१८मृगपक्षिगणाश्चैव सिद्धाश्रमनिवासिनः।
अनुजग्मुर्महात्मानं विश्वामित्रं तपोधनम्॥
The herds of deer and flocks of birds that lived in Siddhāśrama also followed the great-souled Viśvāmitra, rich in austerity.

१९निवर्तयामास ततः सर्षिसङ्घः स पक्षिणः।
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे॥
Then he, with the company of sages, turned those creatures back. And when they had gone a long way, as the sun was sinking,

तं व्रजन्तं मुनिवरम् अनुसारिणां ब्रह्मवादिनां शकटीशतमात्रं प्रयाणे अन्वगात्। ‘शकटीशतमात्रम्’ इति शकटीनां शतम् एव — ऋषीणां यज्ञोपकरणानि वहन्त्यः शकट्यः, तासु च अग्निहोत्रसामग्री वेदपुस्तकानि च; एतेन प्रयाणस्य विस्तारः सूच्यते, न तु केवलं त्रयाणाम् एव जनानां गमनम् इति ज्ञायते। सिद्धाश्रमनिवासिनः मृगपक्षिगणाः अपि महात्मानं तपोधनं विश्वामित्रम् अनुजग्मुः। ततः सः सर्षिसङ्घः तान् पक्षिणः निवर्तयामास — स्नेहः यद्यपि मधुरः, तथापि तिर्यग्भ्यः वनम् एव क्षेमम् इति मुनेः विवेकः। तिर्यञ्चः अपि तपस्विनं स्नेहेन अनुगच्छन्ति इति आश्रमस्य माहात्म्यम्; अहिंसायाः एतत् एव प्रत्यक्षं फलम्, वनस्य मौनम् अपि गुरुं वन्दते। ते च दूरम् अध्वानं गत्वा, दिवाकरे लम्बमाने —

As the best of sages travelled, a full hundred carts belonging to his followers, the expounders of the Veda, went after him. They carried the sages' sacrificial implements, the equipment for the fire rites and their books, which shows how large the company was; it was far more than three men on the road. The deer and birds of the Siddhāśrama also followed the great Viśvāmitra, rich in austerity, but the sage and his company turned them back: sweet as their affection was, the forest was safest for them, and in this the sage showed good sense. That even animals followed the ascetic out of love shows the greatness of the hermitage; it is the visible fruit of non-violence, as if the silent forest itself bowed to the master. They travelled a long way, and when the sun was sinking,

Report an error

८शोणाकूले निवासः सायंकर्म च

२०वासं चक्रुर्मुनिगणाः शोणाकूले समाहिताः।
तेऽस्तं गते दिनकरे स्नात्वा हुतहुताशनाः॥
the companies of sages, composed in mind, made their camp on the bank of the Śoṇa. When the sun had set they bathed and offered the oblation into the fire,

२१विश्वामित्रं पुरस्कृत्य निषेदुरमितौजसः।
रामोऽपि सहसौमित्रिर्मुनींस्तानभिपूज्य च॥
and those men of boundless splendour sat down, placing Viśvāmitra before them. Rāma too, with Saumitri, honoured those sages

— समाहिताः मुनिगणाः शोणाकूले वासं चक्रुः। ‘शोणा’ इति मगधदेशस्य प्रसिद्धा नदी; तस्याः कूले सायंकाले निवासः कृतः। दिनकरे अस्तं गते ते स्नात्वा हुतहुताशनाः सन्तः विश्वामित्रं पुरस्कृत्य अमितौजसः निषेदुः। ‘हुतहुताशनाः’ इति हुतः हुताशनः यैः ते — सायम् अग्निहोत्रं निर्वर्तितवन्तः इत्यर्थः। प्रवासे अपि नित्यकर्म न त्यज्यते इति अत्र अपि सूच्यते; मार्गे अपि यज्ञः न विरमति। रामः अपि सौमित्रिणा सह तान् मुनीन् अभिपूज्य —

the companies of sages, composed in mind, made camp on the bank of the Śoṇa, the well-known river of Magadha. After the sun had set they bathed and offered the evening oblation into the fire, and then those men of boundless splendour sat down with Viśvāmitra before them. Here again we see that the daily rites are not dropped on a journey; even on the road the sacrifice does not stop. Rāma too, with the son of Sumitrā, paid his respects to the sages

Report an error

९रामस्य उपवेशनं देशविषयकः प्रश्नश्च

२२अग्रतो निषसादाथ विश्वामित्रस्य धीमतः।
अथ रामो महातेजा विश्वामित्रं तपोधनम्॥
and then sat down in front of wise Viśvāmitra. Then Rāma of great energy asked Viśvāmitra, rich in austerity,

२३पप्रच्छ मुनिशार्दूलं कौतूहलसमन्वितम्।
भगवन्को न्वयं देशः समृद्धवनशोभितः॥
that tiger among sages, full of curiosity: “Lord, what country is this, adorned with flourishing woodland?

— धीमतः विश्वामित्रस्य अग्रतः निषसाद। ‘अग्रतः निषसाद’ इति शिष्यस्य स्थानम् — गुरोः सम्मुखे, श्रवणाय सज्जः। ततः महातेजाः रामः तपोधनं मुनिशार्दूलं विश्वामित्रं कौतूहलसमन्वितं पप्रच्छ — ‘हे भगवन्, कः नु अयं देशः समृद्धवनशोभितः?’ सन्ध्याकर्मणः अनन्तरं कथाश्रवणम् — एषा एव प्राचीना रीतिः; एवं मार्गः अपि पाठशाला भवति, प्रश्नश्च विद्यायाः द्वारम्। रामस्य जिज्ञासा एव कथायाः प्रवर्तिका — एषा रीतिः चतुर्विंशे सर्गे अपि दृष्टा।

and then sat down in front of the wise Viśvāmitra, in the pupil's place, facing his teacher and ready to listen. Then Rāma of great energy, full of curiosity, asked Viśvāmitra, tiger among sages, rich in austerity: "Lord, what country is this, so beautiful with its flourishing woods?" Listening to stories after the evening rites is an ancient custom, and so the road too becomes a school, and a question the door to learning. Rāma's curiosity is what sets the story going, just as it did in the twenty-fourth sarga.

Report an error

१०कथायाः प्रारम्भः

२४श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते वक्तुमर्हसि तत्त्वतः।
नोदितो रामवाक्येन कथयामास सुव्रतः।
तस्य देशस्य निखिलमृषिमध्ये महातपाः॥
I wish to hear of it; may it be well with you — tell me the truth of the matter.” Urged by Rāma’s words, the sage of firm vows and great austerity told, in the midst of the sages, the whole story of that country.

‘तत्त्वतः श्रोतुम् इच्छामि; भद्रं ते, वक्तुम् अर्हसि।’ रामवाक्येन नोदितः सुव्रतः महातपाः ऋषिमध्ये तस्य देशस्य निखिलं कथयामास। सर्गः अत्र समाप्यते, कथा तु न — अग्रिमे सर्गे कुशवंशस्य आख्यानम् आरप्स्यते, यत्र विश्वामित्रः स्वस्य एव पूर्वजान् वर्णयिष्यति।

"I want to hear the truth about it; bless you, please tell me." Urged by Rāma's words, the sage of firm vows and great austerity told, in the midst of the sages, the whole story of that country. The sarga ends here, but the story does not: in the next sarga the tale of the line of Kuśa begins, in which Viśvāmitra will describe his own ancestors.

Report an error

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥

Word notes

Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.

२८ पदानि
कृतार्थौ ३१.१ सिद्धप्रयोजनौ, यज्ञरक्षणरूपं कार्यं सम्पादितवन्तौ
सन्धिः
कृत + अर्थौ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); कृतार्थौ + रामलक्ष्मणौ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कृतः अर्थः याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘रामलक्ष्मणौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रहृष्टेनान्तरात्मना ३१.१ हर्षपूर्णेन अन्तःकरणेन, प्रसन्नमनसा
सन्धिः
प्रहृष्टेन + अन्तरात्मना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अन्तरः आत्मा — कर्मधारयः; प्रहृष्टः अन्तरात्मा येन, तेन — विशेषणसमासः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (हेतौ करणे वा)
कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ ३१.२ कृतप्रातःकालिकनित्यकर्माणौ, सन्ध्यावन्दनादिकं समापितवन्तौ
सन्धिः
कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ + विश्वामित्रम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पूर्वाह्णे भवा पौर्वाह्णिकी — तद्धितः (ठञ्प्रत्ययः); पौर्वाह्णिकी क्रिया — कर्मधारयः; कृता पौर्वाह्णिकी क्रिया याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
सहितावभिजग्मतुः ३१.२ मिलितौ सन्तौ समीपम् अगच्छताम्
सन्धिः
सहितौ + अभिजग्मतुः — औकारस्य अव्-आदेशः (एचोऽयवायावः)
समासः
सह इतौ इति सहितौ — प्रादितत्पुरुषवत्; अभि + गम् धातोः लिटि द्विवचनम्; समस्तपदम् एतत् न, अपि तु सन्धिजं रूपम्
विभक्तिः
सहितौ — प्रथमा द्विवचनम्; अभिजग्मतुः — लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
परमोदारम् ३१.३ अत्यन्तम् उदारम्, महानुभावसूचकम् (वचनम्)
सन्धिः
परम + उदारम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
परमम् उदारम् — कर्मधारयः (प्रादितत्पुरुषो वा)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
किंकरौ ३१.४ ‘किं करवाव’ इति पृच्छन्तौ सेवकौ, आज्ञाकारिणौ भृत्यौ
सन्धिः
किंकरौ + समुपागतौ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
किं करोमि इति पृच्छन् किंकरः — उपपदसमासवत् रूढं पदम्
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
परमधर्मिष्ठः ३१.६ अत्यन्तं धर्मानुकूलः, धर्म्येषु श्रेष्ठः (यज्ञः)
सन्धिः
परमधर्मिष्ठः + तत्र — विसर्गस्य सकारः (परमधर्मिष्ठस्तत्र)
समासः
धर्मवतां श्रेष्ठः धर्मिष्ठः — इष्ठन्प्रत्ययान्तम्; परमः धर्मिष्ठः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘यज्ञः’ इत्यस्य विशेषणम्)
धनूरत्नम् ३१.७ धनुःश्रेष्ठम्, रत्नकल्पं धनुः
सन्धिः
धनुः + रत्नम् — विसर्गस्य ऊत्वम्, ततः दीर्घः (धनूरत्नम्)
समासः
धनुः एव रत्नम् — रूपककर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अप्रमेयबलम् ३१.८ यस्य बलं परिमातुं न शक्यते, अपरिमेयशक्ति (धनुः)
सन्धिः
अप्रमेयबलं + घोरम् — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
न प्रमेयम् अप्रमेयम् — नञ्तत्पुरुषः; अप्रमेयं बलं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘तत्’ इति धनुषः विशेषणम्, भावे प्रयोगः)
आरोपणम् ३१.९ प्रत्यञ्चायाः योजनम्, धनुषः चापचढनम्
सन्धिः
कर्तुम् + आरोपणम् — मकारस्य अनुनासिकः (कर्तुमारोपणम्)
समासः
आ + रुह् धातोः णिजन्तात् ल्युट्प्रत्ययः; समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘कर्तुम्’ इत्यस्य कर्म)
जिज्ञासन्तः ३१.१० ज्ञातुम् इच्छन्तः, परीक्षितुकामाः
सन्धिः
जिज्ञासन्तः + महीक्षितः — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणः (जिज्ञासन्तो महीक्षितः)
समासः
ज्ञा धातोः सन्नन्तात् शतृप्रत्ययः; समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘महीक्षितः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शेकुः ३१.१० शक्ताः अभवन्; ‘न शेकुः’ इति न शक्तवन्तः
सन्धिः
न शेकुः + आरोपयितुम् — विसर्गस्य रेफादेशः (शेकुरारोपयितुम्)
समासः
शक् धातोः लिटि प्रथमपुरुषबहुवचनम्; समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्, परस्मैपदम्
सुनाभम् ३१.१२ शोभनमध्यभागम्; यस्य मुष्टिग्राह्यः मध्यः सुन्दरः, तादृशं धनुः
सन्धिः
सुनाभं + सर्वदैवतैः — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
शोभना नाभिः यस्य तत् — बहुव्रीहिः (नाभिशब्दस्य समासान्ते ‘नाभ’)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘धनुः’ इत्यस्य विशेषणम्)
आयागभूतम् ३१.१३ पूजास्थानीयम्, देवतावत् अर्चनीयम्
सन्धिः
आयागभूतं + नृपतेः — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
आयागः (यूपः, पूजास्थानम्) भूतः इव यत् तत् — तत्पुरुषः (‘भूत’ इति उपमार्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (धनुषः विशेषणम्)
अगुरुगन्धिभिः ३१.१३ अगुरुसुगन्धियुक्तैः (धूपैः)
सन्धिः
धूपैः + च + अगुरुगन्धिभिः — विसर्गस्य श्चुत्वम् (धूपैश्च), ततः सवर्णदीर्घः (चागुरु…)
समासः
अगुरोः गन्धः येषु ते अगुरुगन्धिनः — बहुव्रीहिः (इन्प्रत्ययान्तः)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘धूपैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सर्षिसङ्घः ३१.१४ ऋषिसमूहेन सहितः (विश्वामित्रः)
सन्धिः
स + ऋषि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्); सर्षिसङ्घः + सकाकुत्स्थः — विसर्गस्य सकारः
समासः
ऋषीणां सङ्घः — षष्ठीतत्पुरुषः; सह सङ्घेन वर्तते इति सर्षिसङ्घः — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘मुनिवरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
आमन्त्र्य ३१.१४ आपृच्छ्य, अनुज्ञां गृहीत्वा, विदायं याचित्वा
सन्धिः
सकाकुत्स्थः + आमन्त्र्य — विसर्गलोपः स्वरात् परे (सकाकुत्स्थ आमन्त्र्य)
समासः
आ + मन्त्र् धातोः ल्यबन्तम् (उपसर्गयोगे ल्यप्); समासः नास्ति
विभक्तिः
अव्ययम् — पूर्वकालिकक्रिया (ल्यप्)
शिलोच्चयम् ३१.१५ पर्वतम्; शिलासमूहरूपम् उच्चस्थानम्
सन्धिः
शिला + उच्चयम् — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
शिलानाम् उच्चयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘हिमवन्तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
उपचक्रमे ३१.१६ आरब्धवान्, उपक्रान्तवान् (प्रस्थातुम्)
सन्धिः
प्रस्थातुम् + उपचक्रमे — मकारस्य अनुनासिकः (प्रस्थातुमुपचक्रमे)
समासः
उप + क्रम् धातोः लिटि आत्मनेपदम्; समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
अनुसारिणाम् ३१.१७ अनुगच्छतां, पृष्ठतः चलतां (जनानाम्)
सन्धिः
मुनिवरम् + अन्वगात् + अनुसारिणाम् — मकारस्य अनुनासिकः, तकारस्य जश्त्वेन दकारः (…मन्वगादनुसारिणाम्)
समासः
अनु + सृ धातोः णिनिप्रत्ययान्तम् (अनुसारिन्); समासः नास्ति
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘ब्रह्मवादिनाम्’ इत्यनेन सामानाधिकरण्यम्)
शकटीशतमात्रम् ३१.१७ शकटीनां शतमात्रम्, शतसंख्यकाः गन्त्र्यः एव
सन्धिः
शकटीशतमात्रं + तु — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
शकटीनां शतम् — षष्ठीतत्पुरुषः; शकटीशतम् एव — मात्रच्प्रत्ययान्तम् (अवधारणे)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (कर्तृपदम्, ‘अन्वगात्’ इत्यस्य)
लम्बमाने ३१.१९ अवनमति सति, अस्ताचलं प्रति गच्छति सति (सूर्ये)
सन्धिः
लम्बमाने + वासम् — सन्धिकार्यं नास्ति (पादान्तः)
समासः
लम्ब् धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्; समासः नास्ति
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (भावलक्षणे सत्सप्तमी — ‘दिवाकरे’ इत्यनेन सह)
हुतहुताशनाः ३१.२० कृताग्निहोत्राः, अग्नौ हविः हुतवन्तः
सन्धिः
हुतहुताशनाः + विश्वामित्रम् — विसर्गस्य लोपः न, सन्धिः मुद्रणे न कृतः (पादान्तः)
समासः
हुतः हुताशनः यैः ते — बहुव्रीहिः; ‘हुताशन’ इति हुतम् अश्नाति इति उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (मुनीनां विशेषणम्)
अमितौजसः ३१.२१ अपरिमितबलतेजसः, महाप्रभावाः
सन्धिः
निषेदुः + अमितौजसः — विसर्गस्य रेफादेशः (निषेदुरमितौजसः); अमित + ओजस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
न मितम् अमितम् — नञ्तत्पुरुषः; अमितम् ओजः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (मुनीनां विशेषणम्)
सहसौमित्रिः ३१.२१ लक्ष्मणेन सहितः (रामः)
सन्धिः
सहसौमित्रिः + मुनीन् — विसर्गस्य रेफादेशः (सहसौमित्रिर्मुनींस्तान्)
समासः
सुमित्रायाः अपत्यम् सौमित्रिः — तद्धितः (इञ्प्रत्ययः); सौमित्रिणा सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य पूर्वनिपातः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
समृद्धवनशोभितः ३१.२३ समृद्धेन वनेन शोभमानः, हरितवनरम्यः (देशः)
सन्धिः
समृद्धवनशोभितः + श्रोतुम् — विसर्गस्य विसर्गत्वम् एव (पादान्तः)
समासः
समृद्धं वनम् — कर्मधारयः; तेन शोभितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘देशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
नोदितः ३१.२४ प्रेरितः, उत्साहितः (रामस्य वचनेन)
सन्धिः
नोदितः + रामवाक्येन — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (नोदितो रामवाक्येन)
समासः
णुद् धातोः क्तप्रत्ययान्तम्; समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सुव्रतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
निखिलम् ३१.२४ सम्पूर्णम्, अशेषम्, समग्रं वृत्तम्
सन्धिः
निखिलम् + ऋषिमध्ये — मकारस्य अनुनासिकः (निखिलमृषिमध्ये)
समासः
नि + खिल् — ‘खिल’ इति शेषः, निर्गतं खिलं यस्मात् तत् — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘कथयामास’ इत्यस्य कर्म)