- सन्धिः
- एतत् + श्रुत्वा — श्चुत्वसन्धिः (त् + श् → च् + छ्)
- समासः
- समासः नास्ति — सर्वनाम च क्त्वान्तम् अव्ययं च
- विभक्तिः
- एतत् — द्वितीया एकवचनम्; श्रुत्वा — क्त्वान्तम् अव्ययम्
Bāla Kāṇḍa — Sarga 9
Sanatkumāra's prophecy
सुमन्त्रेण कथितम् ऋष्यशृंगस्य पुरावृत्तम्
अश्वमेधनिश्चयानन्तरं सूतः सुमन्त्रः दशरथम् एकान्ते पुरावृत्तं कथयति। पूर्वं भगवान् सनत्कुमारः ऋषीणां संनिधौ भविष्यद्वाणीम् उक्तवान् — विभाण्डकस्य पुत्रः ऋष्यशृंगः वने एव संवर्धितः स्त्रीविषयसुखं न ज्ञास्यति; अंगेषु रोमपादस्य धर्मव्यतिक्रमात् घोरा अनावृष्टिः भविष्यति; ब्राह्मणानाम् उपदेशेन राजा तं मुनिं गणिकाभिः आनाययिष्यति, देवः वर्षिष्यति, शान्ता च तस्मै दास्यते; सः एव जामाता सन् दशरथस्य पुत्रान् विधास्यति। एतत् श्रुत्वा हृष्टः दशरथः तं वृत्तान्तं विस्तरेण पृच्छति। अयं सर्गः कथायाम् अन्तःकथा — सुमन्त्रः वक्ता, सनत्कुमारः मूलवक्ता।
१कथायाम् अन्तःकथा — सुमन्त्रस्य पुरावृत्तम्
१एतच्छ्रुत्वा रहः सूतो राजानमिदमब्रवीत्।
श्रूयतां तत्पुरावृत्तं पुराणे च मया श्रुतम्॥Hearing this, the sūta, the king’s charioteer and bard, said this to him in private: “Let an old story be heard, one that I too have heard in the purāṇa, the ancient lore.
२ऋत्विग्भिरुपदिष्टोऽयं पुरावृत्तो मया श्रुतः।
सनत्कुमारो भगवान्पूर्वं कथितवान्कथाम्॥This very course that the ṛtvijs, the officiating priests, have advised is one that I have heard of as an event of long ago. Long before this, the lord Sanatkumāra told a story
अश्वमेधस्य निश्चयं श्रुत्वा सूतः सुमन्त्रः राजानम् एकान्ते इदम् अब्रवीत् — राजन्, एकं पुरावृत्तं श्रूयताम्; पुराणे मया अपि तत् श्रुतम्। ऋत्विग्भिः यः उपायः उपदिष्टः, सः अयम् एव; किंतु मया इतिहासरूपेण किमपि विशेषं श्रुतम्। पूर्वं भगवान् सनत्कुमारः एकां कथां कथितवान्। अत्र द्रष्टव्यम् — अस्मिन् सर्गे कथायाः अन्तः कथा आरभ्यते। वक्ता सुमन्त्रः, मूलवक्ता तु सनत्कुमारः; श्रोता दशरथः। ‘रहः’ इति पदं च स्मर्तव्यम् — मन्त्रणा एकान्ते एव कार्या इति पूर्वसर्गस्य शिक्षा अत्र क्रियया दर्शिता।
When he heard of the decision to perform the horse sacrifice, the charioteer Sumantra spoke to the king in private: “O king, listen to an old story; I too heard it in the ancient lore. The course the priests have advised is this very one, but I have heard something more about it as an event of long ago. Long before this the holy Sanatkumāra told a story.” Here a story within the story begins: Sumantra tells it, Sanatkumāra first told it, and Daśaratha is the listener. And the words “in private” are worth remembering, for the lesson of the previous sarga, that counsel must be taken in secret, is here shown in action.
२ऋष्यशृंगस्य भाविजन्म वनसंवर्धनं च
३ऋषीणां संनिधौ राजंस्तव पुत्रागमं प्रति।
काश्यपस्य च पुत्रोऽस्ति विभाण्डक इति श्रुतः॥in the presence of the sages, O king, concerning the coming of sons to you. Kāśyapa has a son who is known as Vibhāṇḍaka;
४ऋष्यशृंग इति ख्यातस्तस्य पुत्रो भविष्यति।
स वने नित्यसंवृद्धो मुनिर्वनचरः सदा॥a son will be born to him who will be famed as Ṛśyaśṛṅga. Reared always in the forest, he will be a sage who ever roams the woods,
सा कथा ऋषीणां संनिधौ कथिता, तव पुत्रागमं प्रति एव। कश्यपस्य विभाण्डकः नाम पुत्रः मुनिः अस्ति; तस्य पुत्रः ऋष्यशृंगः इति ख्यातः भविष्यति। सः वने एव नित्यं संवर्धितः, सदा वनचरः मुनिः च भविष्यति। अत्र मननीयम् — सनत्कुमारः सर्वं भविष्यत्काले एव कथयति। एषा भविष्यद्वाणी, न तु पुराकथामात्रम्; अतः दशरथस्य श्रवणे उत्कण्ठा वर्धते। यः पुत्रार्थं तप्यते, तस्मै पुत्रलाभस्य मार्गः पुरा एव ऋषिणा निर्दिष्टः आसीत् इति ध्वन्यते।
Sanatkumāra told that story in the presence of the sages, and it concerned the very coming of sons to Daśaratha. Kaśyapa has a son, the sage Vibhāṇḍaka, and to him a son will be born who will be famous as Ṛśyaśṛṅga. Reared always in the forest, he will be a sage who never leaves the woods. Notice that Sanatkumāra tells everything in the future tense. This is a prophecy, not just an old tale, and so Daśaratha’s eagerness to hear it grows. The suggestion is that for the man tormented by his wish for a son, a seer had long ago marked out the path to one.
३पितुः अनुवर्तनं ब्रह्मचर्यस्य द्वैविध्यं च
५नान्यं जानाति विप्रेन्द्रो नित्यं पित्रनुवर्तनात्।
द्वैविध्यं ब्रह्मचर्यस्य भविष्यति महात्मनः॥and that foremost of brahmins will know nothing else, since he will always be in attendance upon his father. The brahmacarya, the discipline of chastity and study, of that great soul will be twofold,
६लोकेषु प्रथितं राजन्विप्रैश्च कथितं सदा।
तस्यैवं वर्तमानस्य कालः समभिवर्तत॥renowned in the worlds, O king, and always spoken of by brahmins. Time went on for him as he lived in this way,
सः विप्रेन्द्रः पितुः अनुवर्तनात् अन्यं कमपि न जानाति — न स्त्रियं, न नगरम्, न विषयसुखम्। तस्य महात्मनः ब्रह्मचर्यं द्विविधं भविष्यति; तत् लोकेषु प्रथितं विप्रैश्च सदा कथितम्। एवं वर्तमानस्य तस्य कालः गच्छति। अत्र कविः मुनेः शुद्धिं न तपसा वर्णयति, अपि तु अज्ञानेन — यत् न दृष्टं, तत्र रागः एव न उत्पद्यते। एतेन अग्रे गणिकानां सामर्थ्यं च तस्य सारल्यं च द्वयम् अपि सूचितम्।
Devoted to serving his father, that foremost of brāhmaṇas will know nothing else: no woman, no city, no worldly pleasure. The chastity of that great soul will be twofold, famous in the worlds and always spoken of by brāhmaṇas, and so his time will pass. The poet describes the sage’s purity not by his austerities but by his innocence: where nothing has been seen, no desire arises. This already hints at two things to come, the power of the courtesans and the sage’s simplicity.
४रोमपादस्य राज्यं धर्मव्यतिक्रमश्च
७अग्निं शुश्रूषमाणस्य पितरं च यशस्विनम्।
एतस्मिन्नेव काले तु रोमपादः प्रतापवान्॥tending the sacred fire and his illustrious father. At just that time there will be a king Romapāda, mighty and powerful,
८अंगेषु प्रथितो राजा भविष्यति महाबलः।
तस्य व्यतिक्रमाद्राज्ञो भविष्यति सुदारुणा॥renowned among the Aṅgas. Through that king’s transgression there will come a most terrible
अग्निं शुश्रूषमाणस्य यशस्विनं पितरं च सेवमानस्य तस्य दिवसाः व्यतीयुः। एतस्मिन् एव काले अंगेषु रोमपादः नाम प्रतापवान् महाबलः राजा भविष्यति। तस्य राज्ञः व्यतिक्रमात्, अर्थात् धर्ममर्यादायाः लङ्घनात्, सुदारुणा आपत् उत्पत्स्यते। अत्र रामायणस्य मूलनीतिः पुनः उच्यते — राज्ञः दोषः केवलं तस्य न भवति, सः समग्रां प्रजां स्पृशति। एकस्य प्रमादेन देशः क्लिश्यते; तस्मात् राजधर्मः सर्वधर्माणां मूलम्।
So his days passed as he tended the sacred fire and served his illustrious father. At just that time there will be a mighty and powerful king named Romapāda, ruling among the Aṅgas, and through his transgression, his overstepping of the bounds of dharma, a most terrible calamity will arise. Here the Rāmāyaṇa’s basic principle is stated again: a king’s fault is never his alone; it touches all his people. A whole land suffers for one man’s carelessness, and that is why the dharma of kings is the root of all dharma.
६प्रायश्चित्तप्रश्नः विप्राणां प्रतिवचनं च
११समादिशन्तु नियमं प्रायश्चित्तं यथा भवेत्।
इत्युक्तास्ते ततो राज्ञा सर्वे ब्राह्मणसत्तमाः॥Prescribe for me some observance by which prāyaścitta, expiation, may be made.‘ Addressed in this way by the king, all those best of brahmins,
१२वक्ष्यन्ति ते महीपालं ब्राह्मणा वेदपारगाः।
विभाण्डकसुतं राजन्सर्वोपायैरिहानय॥brahmins who had mastered the Veda, will say to the protector of the earth: ‘O king, bring the son of Vibhāṇḍaka here by every means.
मम पापस्य प्रायश्चित्तं यथा भवेत्, तादृशं नियमं समादिशन्तु — इति सः प्रार्थयिष्यते। एवम् उक्ताः ते सर्वे ब्राह्मणसत्तमाः वेदपारगाः महीपालं प्रतिवक्ष्यन्ति। अत्र राज्ञः विनयः द्रष्टव्यः — अनावृष्टेः कारणं सः दैवे न स्थापयति, अपि तु स्वदोषे। ‘मम पापम्’ इति वचनम् एव प्रथमं प्रायश्चित्तम्; आत्मनिन्दया एव शुद्धेः द्वारम् उद्घाट्यते। विप्राः अपि न शापं ददति, उपायम् एव वदन्ति।
“Prescribe for me an observance by which I may make expiation for my sin,” he will ask. And those best of brāhmaṇas, masters of the Veda, will answer the king. Notice the king’s humility: he does not blame the drought on fate but on his own fault. The words “my sin” are themselves the first expiation, for self-reproach opens the door to purification. And the brāhmaṇas, for their part, pronounce no curse; they only tell him the remedy.
७विप्राणाम् उपदेशः — मुनेः आनयनं शान्ताप्रदानं च
१३आनाय्य तु महीपाल ऋष्यशृंगं सुसत्कृतम्।
विभाण्डकसुतं राजन्ब्राह्मणं वेदपारगम्।
प्रयच्छ कन्यां शान्तां वै विधिना सुसमाहितः॥Once you have had Ṛśyaśṛṅga brought, O protector of the earth, and have honoured him well — the son of Vibhāṇḍaka, O king, a brahmin who has mastered the Veda — then, with full attention, give him the girl Śāntā according to the prescribed rite.‘
तेषां वचनम् इदम् — राजन्, विभाण्डकस्य सुतं ब्राह्मणं वेदपारगं सर्वोपायैः इह आनय; आनाय्य च सुष्ठु सत्कृतं तं विधिना सुसमाहितः शान्तां कन्यां प्रयच्छ। द्वे एव कर्मणी उपदिष्टे — आनयनं विवाहश्च; न कश्चित् क्रूरः नियमः।
This is what they said: “O king, bring Vibhāṇḍaka’s son here by every means, that brāhmaṇa who has mastered the Veda. When you have brought him and honoured him well, give him your daughter Śāntā in marriage with full attention, according to the prescribed rite.” Only two acts are prescribed, bringing him and the marriage, and no harsh penance at all.
८राज्ञः चिन्ता पुरोहितामात्यप्रेषणं च
१४तेषां तु वचनं श्रुत्वा राजा चिन्तां प्रपत्स्यते।
केनोपायेन वै शक्यमिहानेतुं स वीर्यवान्॥Hearing their words, the king will fall into anxiety: by what means can that mighty one be brought here?
१५ततो राजा विनिश्चित्य सह मन्त्रिभिरात्मवान्।
पुरोहितममात्यांश्च प्रेषयिष्यति सत्कृतान्॥Then that self-possessed king, having reached a decision together with his ministers, will send his household priest and his counsellors, after honouring them.
तेषां तत् वचनं श्रुत्वा राजा चिन्तां प्रपत्स्यते — केन उपायेन सः वीर्यवान् मुनिः इह आनेतुं शक्यः स्यात्। ततः आत्मवान् सः राजा मन्त्रिभिः सह विनिश्चित्य सत्कृतान् पुरोहितम् अमात्यांश्च प्रेषयिष्यति। द्रष्टव्यम् — तपस्विनम् आनेतुम् उपायः एव चिन्त्यः, न बलम्। राजा शक्तिमान् अपि सन् ऋषौ आज्ञां न प्रवर्तयति; मन्त्रिभिः सह विमृश्य एव पदं निदधाति। एषा दशरथस्य वंशस्य नीतिः।
Hearing their words, the king will fall into anxiety: by what means could that mighty sage be brought here? Then, being self-possessed, he will make his decision together with his ministers and send his household priest and his counsellors, with due honour. Notice that the way to bring an ascetic is by some means, not by force. Powerful though he is, the king does not order a seer about; he takes each step only after consulting his ministers. That is the policy of Daśaratha’s line.
९दूतानां भयम् अदोषस्य उपायस्य च चिन्ता
१६ते तु राज्ञो वचः श्रुत्वा व्यथिता विनताननाः।
न गच्छेम ऋषेर्भीता अनुनेष्यन्ति तं नृपम्॥But they, hearing the king’s command, will be distressed, their faces downcast; afraid of the sage, they will entreat the king, saying that they cannot go.
१७वक्ष्यन्ति चिन्तयित्वा ते तस्योपायांश्च तान्क्षमान्।
आनेष्यामो वयं विप्रं न च दोषो भविष्यति॥Then, after reflecting, they will tell him the means for it that are fitting: ‘We shall bring the brahmin, and no harm will come of it.‘
ते तु राज्ञः वचः श्रुत्वा व्यथिताः अवनतमुखाश्च भविष्यन्ति — ऋषेः भीताः वयं न गच्छेम इति नृपम् अनुनेष्यन्ति। ततः चिन्तयित्वा ते तस्मै योग्यान् उपायान् वक्ष्यन्ति — वयं विप्रम् आनेष्यामः, दोषश्च न भविष्यति। भयं ते न गोपायन्ति, स्पष्टम् एव निवेदयन्ति; तथापि राजकार्यं न त्यजन्ति। ‘क्षमान् उपायान्’ इति पदद्वयम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — यः उपायः दोषं जनयति, सः उपायः एव न भवति।
But when they hear the king’s command, they will be distressed and hang their heads, and they will plead with him: “We fear the sage; we cannot go.” Then, after thinking it over, they will tell him of fitting means: “We shall bring the brāhmaṇa, and no harm will come of it.” They do not hide their fear but state it plainly, and still they do not abandon the king’s business. The phrase “fitting means” matters here: a means that causes harm is no means at all.
१०गणिकाभिः आनयनं वर्षा शान्ताप्रदानं च
१८एवमंगाधिपेनैव गणिकाभिर्ऋषेः सुतः।
आनीतोऽवर्षयद्देवः शान्ता चास्मै प्रदीयते॥In this way the sage’s son was brought by the lord of the Aṅgas himself by means of courtesans; the god sent rain, and Śāntā is given to him.
१९ऋष्यशृंगस्तु जामाता पुत्रांस्तव विधास्यति।
सनत्कुमारकथितमेतावद्व्याहृतं मया॥And Ṛśyaśṛṅga, as a son-in-law, will bring about sons for you. This much of what Sanatkumāra said has now been recounted by me.“
एवम् अंगाधिपेन एव गणिकाभिः ऋषेः सुतः आनेष्यते; आनीते च देवः अवर्षयत्, शान्ता च तस्मै प्रदीयते। ऋष्यशृंगः जामाता सन् तव पुत्रान् विधास्यति। सनत्कुमारेण यावत् कथितं, तावत् मया व्याहृतम् इति सुमन्त्रः कथाम् उपसंहरति। अत्र द्रष्टव्यम् — भविष्यद्वाण्याम् अपि ‘अवर्षयत्’ इति भूतकालः प्रयुक्तः। ऋषेः दृष्टौ भाव्यर्थः सिद्धवत् एव भासते; अतः कालभेदः तत्र लुप्यते।
And so the sage’s son will be brought by the king of the Aṅgas himself, with the help of courtesans; when he was brought, the god sent rain, and Śāntā is given to him in marriage. “Ṛśyaśṛṅga, as your son-in-law, will bring you sons. This is as much as Sanatkumāra told, and I have now told it to you.” So Sumantra ends his tale. Notice that even within the prophecy the rain is spoken of as already fallen: in a seer’s eyes what is to come appears already accomplished, and the difference of times disappears.
११दशरथस्य हर्षः विस्तरप्रश्नश्च
२०अथ हृष्टो दशरथः सुमन्त्रं प्रत्यभाषत।
यथर्ष्यशृंगस्त्वानीतो येनोपायेन सोच्यताम्॥Then Daśaratha, delighted, replied to Sumantra: “Let it be told how Ṛśyaśṛṅga was brought, and by what means.”
एतत् श्रुत्वा हृष्टः दशरथः सुमन्त्रं प्रत्यभाषत — यथा ऋष्यशृंगः आनीतः, येन च उपायेन, तत् उच्यताम्। भविष्यद्वाणी श्रुता, इदानीं वृत्तान्तः श्रोतव्यः। अनेन प्रश्नेन एव अग्रिमः सर्गः प्रारभ्यते; सुमन्त्रस्य कथा अत्र न समाप्ता, अपि तु विस्तारम् अपेक्षते।
Delighted to hear this, Daśaratha replied to Sumantra: “Tell me how Ṛśyaśṛṅga was brought, and by what means.” He has heard the prophecy; now he wants the whole account. With this question the next sarga begins, for Sumantra’s story is not over here but asks to be told at length.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥
Word notes
Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.
- सन्धिः
- पुरा + वृत्तम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पुरा वृत्तम् — प्रादितत्पुरुषवत् अव्ययपूर्वपदः समासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘श्रूयताम्’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- ऋत्विज् + भिस् — जश्त्वसन्धिः (ज् → ग्)
- समासः
- ऋतौ यजति इति ऋत्विज् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (कर्तरि, ‘उपदिष्टः’ इत्यस्य)
- सन्धिः
- पुत्र + आगमम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- पुत्रस्य आगमः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रति’ इत्यनेन योगे)
- सन्धिः
- नित्यम् + संवृद्धः — मकारस्य लोपः समासे
- समासः
- नित्यं संवृद्धः — सुप्सुपासमासः (अव्ययपूर्वपदकर्मधारयः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पितृ + अनुवर्तनात् — यण्सन्धिः (ऋ + अ = र्)
- समासः
- पितुः अनुवर्तनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘द्विविध’ शब्दात् ष्यञ्प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तं भाववाचकं नाम
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भविष्यति’ इत्यस्य कर्तृ)
- सन्धिः
- सम् + अभि + वृत् — उपसर्गद्वयेन सह धातुः
- समासः
- समासः नास्ति — तिङन्तं पदम्
- विभक्तिः
- लङ्लकारः, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्; अडागमः आर्षत्वात् न दृश्यते
- सन्धिः
- श्रु धातोः सन्नन्तात् शानच् — ‘शुश्रूष’ इति सन्नन्तरूपम्
- समासः
- समासः नास्ति — कृदन्तम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘तस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + अति + क्रमः — यण्सन्धिः (इ + अ = य्); पदे ‘व्यतिक्रमाद्राज्ञः’ इति जश्त्वेन दकारः
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गद्वयपूर्वकः कृदन्तः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ — ‘व्यतिक्रमात्’)
- सन्धिः
- अन् + आवृष्टिः — नञ्समासे अजादौ ‘अन्’ आदेशः
- समासः
- न आवृष्टिः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- भय + आवहा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- सर्वेषां लोकानां भयम् आवहति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिकल्पः समासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘अनावृष्टिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ब्राह्मणान् + श्रुतसंवृद्धान् — श्चुत्वसन्धिः (न् → ञ्) ततः छत्वम् (श् → छ्); अत्र सन्धिरेव क्लेशकरः, अतः सन्धिरूपम् एव उद्धृतम्
- समासः
- श्रुतेन संवृद्धाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘समानीय’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- लोकचारित्र + वेदिनः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लोकस्य चारित्रं वेत्ति इति लोकचारित्रवेदी, तस्य बहुवचनम् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘भवन्तः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रायः + चित्तम् — विसर्गस्य सकारः (सत्वम्), ततः श्चुत्वम् (स् → श्)
- समासः
- प्रायेण चित्तं यस्मिन् — प्रायश्चित्तम्; रूढः समासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भवेत्’ इत्यस्य कर्तृ)
- सन्धिः
- सर्व + उपायैः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); पदे ‘सर्वोपायैरिहानय’ इति विसर्गस्य रेफः
- समासः
- सर्वे उपायाः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (करणे)
- सन्धिः
- आ + नी धातोः णिजन्तात् ल्यप् — ‘आनाय्य’
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- प्र + दा — ‘दा’ धातोः प्रोपसर्गे ‘यच्छ’ इति आदेशः
- समासः
- समासः नास्ति — तिङन्तम्
- विभक्तिः
- लोट्लकारः, परस्मैपदम्, मध्यमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + पद् — लृट्लकारे ‘त्स्य’ इति स्यागमः
- समासः
- समासः नास्ति — तिङन्तम्
- विभक्तिः
- लृट्लकारः, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + निः + चि — विसर्गस्य श्चुत्वेन शकारः, ततः ‘निश्चित्य’; क्त्वाप्रत्ययस्य ल्यप्
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- विनत + आननाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- विनतम् आननं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘ते’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- गणिकाभिः + ऋषेः — विसर्गस्य रेफः (हशि); ऋकारे परे रेफस्य श्रवणम् — अत्र सन्धिरेव दुर्बोधः, अतः सन्धिरूपम् एव उद्धृतम्
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पृथक् पदे
- विभक्तिः
- गणिकाभिः — तृतीया बहुवचनम्; ऋषेः — षष्ठी एकवचनम्
- सन्धिः
- आनीतः + अवर्षयत् — पूर्वरूपसन्धिः (ओ + अ = ओऽ); अवर्षयत् + देवः — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
- समासः
- समासः नास्ति — तिङन्तं सुबन्तं च
- विभक्तिः
- अवर्षयत् — लङ्लकारः णिजन्तः प्रथमपुरुषः एकवचनम्; देवः — प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + आ + हृ — यण्सन्धिः (इ + आ = या); क्तप्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — कृदन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (भावे क्त)
- सन्धिः
- यथा + ऋष्यशृंगः — गुणसन्धिः (आ + ऋ = अर्); अत्र सन्धिरेव दुर्बोधः, अतः सन्धिरूपम् एव उद्धृतम्
- समासः
- ऋषेः शृंगम् इव शृंगं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘आनीतः’ इत्यस्य कर्तृ)
- सन्धिः
- सः + उच्यताम् — पूर्वरूपसन्धिः (अः + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — सर्वनाम तिङन्तं च
- विभक्तिः
- उच्यताम् — लोट्लकारः कर्मणि प्रथमपुरुषः एकवचनम्