- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नरः व्याघ्रः इव — उपमितकर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उत्तरकाण्ड — सर्ग 72
शत्रुघ्न का अयोध्या आगमन और पुनः प्रस्थान
राम-गीत के चिन्तन से नींद न आना, वाल्मीकि की अनुमति, अयोध्या-प्रवेश, राम के दर्शन और कार्य का निवेदन, वियोग के दुःख का कथन, राम का सान्त्वना देना और राजधर्म का उपदेश, सात रातों का निवास, मधुरा के लिए पुनः प्रस्थान
रामगीतं चिन्तयतः शत्रुघ्नस्य रात्रौ निद्रा न आगता; तन्त्रीलयसमन्वितं मधुरं शब्दं शृण्वतः रात्रिः आशु व्यतीता। प्रभाते पौर्वाह्निकं कृत्वा सः वाल्मीकिम् ‘रघुनन्दनं द्रष्टुम् इच्छामि’ इति अनुज्ञाम् अयाचत; मुनिः तं परिष्वज्य विससर्ज। सुप्रभं रथम् आरुह्य रामदर्शनोत्सुकः सः अयोध्यां प्रविश्य मन्त्रिमध्यस्थं पूर्णचन्द्रनिभाननं रामं ददर्श, अभिवाद्य च उवाच — यत् आज्ञप्तं तत् सर्वं कृतम्; लवणः हतः, पुरी निवेशिता; द्वादश वर्षाणि त्वां विना, मातृहीनः वत्सः इव अतः परं न प्रवसामि। रामः तं परिष्वज्य अवदत् — मा विषादं कृथाः, नैतत् क्षत्रियचेष्टितम्; राजानः विप्रवासेषु न अवसीदन्ति, प्रजाः क्षात्रधर्मेण पाल्याः; काले काले माम् अवलोकितुम् आगच्छ; त्वं मम प्राणैः अपि प्रियः, किन्तु राज्यपालनम् अवश्यकार्यम्; सप्तरात्रं मया सह वस। शत्रुघ्नः दीनया वाचा ‘बाढम्’ इति उक्त्वा सप्तरात्रम् उषित्वा रामं भरतलक्ष्मणौ च आमन्त्र्य महारथम् आरुह्य, दूरं पद्भ्याम् अनुगताभ्यां ताभ्यां सह, मधुरां प्रति ययौ।
१निद्राभावः, वाल्मीकेः अनुज्ञा
१तं शयानं नरव्याघ्रं निद्रा नाभ्यागमत्तदा।
चिन्तयानमनेकार्थं रामगीतमनुत्तमम्॥
२तस्य शब्दं सुमधुरं तन्त्रीलयसमन्वितम्।
श्रुत्वा रात्रिर्जगामाशु शत्रुघ्नस्य महात्मनः॥
३तस्यां रजन्यां व्युष्टायां कृत्वा पौर्वाह्निकक्रमम्।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं शत्रुघ्नो मुनिपुङ्गवम्॥
४भगवन्द्रष्टुमिच्छामि राघवं रघुनन्दनम्।
त्वयानुज्ञातुमिच्छामि सहैभिः संशितव्रतैः॥
५इत्येवंवादिनं तं तु शत्रुघ्नं शत्रुसूदनम्।
वाल्मीकिः सम्परिष्वज्य विससर्ज स राघवम्॥
पिछले सर्ग में शत्रुघ्न रामचरित का गान सुनकर अपने डेरे में गए थे। लेटे हुए उन नरसिंह को उस समय नींद नहीं आई; वे उस अनुपम, अनेक अर्थों वाले राम-गीत का चिन्तन करते रहे। गीत के अर्थ अनेक हैं — राम का दुःख, सीता का त्याग, भाइयों की सेवा — वे सब उनके मन में घूमते रहे। वीणा की लय से युक्त उस अत्यन्त मधुर ध्वनि को सुनते हुए महात्मा शत्रुघ्न की रात जल्दी बीत गई। इससे संकेत मिलता है कि गान रात में भी चलता रहा; इसलिए वे बिना सोए उसे सुनते हुए रात बिताते हैं। वह रात बीतने पर प्रातःकाल के नित्यकर्म करके शत्रुघ्न ने हाथ जोड़कर मुनिश्रेष्ठ से कहा — भगवन्, मैं रघुनन्दन राघव के दर्शन करना चाहता हूँ; आपकी अनुमति से इन व्रतनिष्ठ साथियों के साथ जाना चाहता हूँ। ‘संशितव्रतैः’ (कठोर व्रत वाले) यह विशेषण साथियों की शिष्टता का सूचक है। ऐसा कहने वाले शत्रुसूदन शत्रुघ्न को वाल्मीकि ने गले लगाकर विदा किया। मुनि का आलिंगन ही आशीर्वाद है; वे गीत के विषय में कुछ नहीं कहते — रहस्य बनाए रखते हैं। शत्रुघ्न भी नहीं पूछते — पिछले सर्ग में उन्होंने अपने सैनिकों से जो कहा था, उसका स्वयं भी पालन करते हैं।
Śatrughna had gone to his lodging after hearing the song of Rāma, and as that tiger among men lay there, sleep would not come to him; he lay pondering that matchless song of Rāma with its many meanings, Rāma's sorrows, Sītā's abandonment, the brothers' service, all turning over in his mind. Listening to its sweet sound, keeping time with the strings, for the singing seems to have gone on into the night, the great-souled Śatrughna found that the night passed quickly. When it had dawned and he had performed his morning rites, he said to the bull among sages with joined palms, "Lord, I wish to see Rāghava, the delight of the Raghus. With your leave I would like to go on, with these companions who are firm in their vows." As Śatrughna, destroyer of foes, spoke, Vālmīki embraced him, blessed him and sent the Rāghava on his way. The sage said nothing about the song, keeping his secret, and Śatrughna did not ask, holding himself to what he had told his soldiers.
२अयोध्याप्रवेशः, रामदर्शनम्
६सोऽभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं रथमारुह्य सुप्रभम्।
अयोध्यामगमत्तूर्णं राघवोत्सुकदर्शनः॥
७स प्रविष्टः पुरीं रम्यां श्रीमानिक्ष्वाकुनन्दनः।
प्रविवेश महाबाहुर्यत्र रामो महाद्युतिः॥
८स रामं मन्त्रिमध्यस्थं पूर्णचन्द्रनिभाननम्।
पश्यन्नमरमध्यस्थं सहस्रनयनं यथा॥
९सोऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा रामं सत्यपराक्रमम्॥
वे मुनिश्रेष्ठ को प्रणाम करके तेजस्वी रथ पर सवार हुए और राघव के दर्शन के लिए उत्सुक होकर शीघ्र अयोध्या पहुँचे। बारह वर्षों का वियोग उनकी उत्सुकता को और बढ़ाता है। वे श्रीमान इक्ष्वाकुनन्दन उस रमणीय नगरी में प्रविष्ट हुए, और जहाँ महातेजस्वी राम थे, वहाँ वे महाबाहु पहुँचे। उन्होंने मन्त्रियों के बीच बैठे, पूर्ण चन्द्रमा के समान मुख वाले राम को ऐसे देखा, जैसे देवताओं के बीच बैठे सहस्रनेत्र इन्द्र हों। यह उपमा राम के राजवैभव को सूचित करती है — मन्त्रियों से घिरे वे देवताओं से घिरे इन्द्र के समान हैं। तेज से मानो जलते हुए उन महात्मा को प्रणाम करके शत्रुघ्न ने हाथ जोड़कर सत्यपराक्रमी राम से कहा। बारह वर्ष बाद भी शत्रुघ्न का विनय कम नहीं हुआ — स्वयं राजा होकर भी वे बड़े भाई के सामने हाथ जोड़े खड़े हैं। ‘सत्यपराक्रम’ यह विशेषण राम की सत्यनिष्ठा और वीरता का स्मरण कराता है। कवि राम-दर्शन के क्षण को संक्षेप में किन्तु भावपूर्ण ढंग से चित्रित करते हैं। वे वाल्मीकि के आश्रम से ही आए हैं, जहाँ राम के दोनों पुत्र रहते हैं; पर वे यह बात राम से नहीं कहते — मुनि का रहस्य सुरक्षित रखते हैं। पाठक यह जानते हुए इस दृश्य को दोहरे भाव से देखता है।
Saluting the best of sages, he mounted a shining chariot and went swiftly to Ayodhyā, eager to see Rāghava after twelve years apart. The glorious delight of Ikṣvāku's line entered the lovely city, and the mighty-armed prince went in to where Rāma of great splendour was. He saw Rāma among his ministers, his face like the full moon, like thousand-eyed Indra among the immortals; the image conveys Rāma's royal grandeur, surrounded by counsellors as Indra is by the gods. Saluting the great-souled Rāma, who seemed to blaze with splendour, Śatrughna joined his palms and spoke to him, whose valour was true; even after twelve years, and a king himself, he stood before his elder with joined palms. The poet draws the moment of meeting briefly but with feeling. And the reader, knowing that Śatrughna had just come from the hermitage where Rāma's sons lived, and that he said nothing of it to Rāma, keeping the sage's secret, sees the scene with a double feeling.
३कार्यनिवेदनं वियोगदुःखं च
१०यदाज्ञप्तं महाराज सर्वं तत्कृतवानहम्।
हतः स लवणः पापः पुरी चास्य निवेशिता॥
११द्वादशैतानि वर्षाणि त्वां विना रघुनन्दन।
नोत्सहेयमहं वस्तुं त्वया विरहितो नृप॥
१२स मे प्रसादं काकुत्स्थ कुरुष्वामितविक्रम।
मातृहीनो यथा वत्सो न चिरं प्रवसाम्यहम्॥
शत्रुघ्न निवेदन करते हैं — महाराज, आपने जो आज्ञा दी थी, वह सब मैंने कर दिया; वह पापी लवण मारा गया और उसकी नगरी भी बसा दी गई। सेवक का कार्य-निवेदन संक्षिप्त और स्पष्ट है — वे अपने पराक्रम का वर्णन नहीं करते। फिर वे अपना हृदय खोलते हैं — हे रघुनन्दन, ये बारह वर्ष आपके बिना बीते; हे राजन्, आपसे अलग होकर मैं रह नहीं सकता। हे अमित पराक्रमी काकुत्स्थ, आप मुझ पर कृपा कीजिए; जैसे माँ से बिछुड़ा बछड़ा, वैसे मैं अब और अधिक समय तक दूर नहीं रहूँगा। माँ से बिछुड़े बछड़े की उपमा अत्यन्त करुण है — राम उनके लिए माता के स्थान पर हैं। शत्रुघ्न राज्य-सुख छोड़कर भी राम के पास रहना चाहते हैं; यह भरत जैसी भ्रातृभक्ति है। राज्य की प्राप्ति भी उनके लिए वियोग का ही कारण है, इसीलिए वे पहले भी अभिषेक को दण्ड के समान मानते थे। उनकी यह याचना — अब मैं दूर नहीं रहूँगा — राजधर्म और भ्रातृप्रेम के संघर्ष को दिखाती है।
"Great king," Śatrughna said, "I have done all that you commanded. That wicked Lavaṇa is slain, and his city has been settled." His report as a servant was brief and clear; he said nothing of his own valour. Then he opened his heart. "These twelve years have passed without you, delight of the Raghus, and I cannot bear to live apart from you any longer, O king. So be gracious to me, Kākutstha of boundless valour; I will not live far away for long, like a calf without its mother." The image of a motherless calf is deeply moving: Rāma was like a mother to him. Śatrughna was ready to give up the comforts of kingship to live near Rāma, a devotion like Bharata's. Gaining a kingdom had meant only separation for him, which is why he had earlier regarded his consecration as a punishment. His plea not to live far away any more shows the tension between a king's duty and a brother's love.
४रामस्य सान्त्वनं राजधर्मोपदेशश्च
१३एवं ब्रुवाणं शत्रुघ्नं परिष्वज्येदमब्रवीत्।
मा विषादं कृथाः शूर नैतत्क्षत्रियचेष्टितम्॥
१४नावसीदन्ति राजानो विप्रवासेषु राघव।
प्रजा च परिपाल्या हि क्षात्रधर्मेण राघव॥
१५काले काले तु मां वीर अयोध्यामवलोकितुम्।
आगच्छ त्वं नरश्रेष्ठ गन्तासि च पुरं तव॥
१६ममापि त्वं सुदयितः प्राणैरपि न संशयः।
अवश्यं करणीयं च राज्यस्य परिपालनम्॥
१७तस्मात्त्वं वस काकुत्स्थ सप्तरात्रं मया सह।
ऊर्ध्वं गन्तासि मधुरां सभृत्यबलवाहनः॥
ऐसा कहते हुए शत्रुघ्न को गले लगाकर राम ने यह कहा — हे शूर, विषाद मत करो; यह क्षत्रियों का आचरण नहीं है। हे राघव, राजा परदेश में रहने से दुःखी नहीं होते; प्रजा का पालन क्षात्रधर्म के अनुसार करना ही होता है। राम स्नेह के साथ कर्तव्य का भी स्मरण कराते हैं — राजा का पहला कर्तव्य प्रजा का पालन है, व्यक्तिगत सुख नहीं। हे वीर नरश्रेष्ठ, समय-समय पर मुझसे मिलने अयोध्या आते रहो, फिर अपने नगर को लौट जाना। तुम मुझे प्राणों से भी अधिक प्रिय हो, इसमें सन्देह नहीं; किन्तु राज्य का पालन अवश्य करना चाहिए। इसलिए हे काकुत्स्थ, सात रातें मेरे साथ रहो; उसके बाद सेवकों, सेना और वाहनों सहित मधुरा चले जाना। राम के वचनों में प्रेम और कर्तव्य का सन्तुलन है — वे शत्रुघ्न को निराश नहीं करते, सात रातों के निवास से उनकी इच्छा को कुछ हद तक पूरा कर देते हैं। स्वयं राम ने भी कर्तव्य के लिए सीता का त्याग किया था — इसलिए उनका उपदेश अनुभव से सिद्ध है। ‘प्राणों से भी प्रिय’ यह वचन शत्रुघ्न के हृदय को सान्त्वना देता है। राजधर्म का यही सार है — राजा प्रजा का सेवक है, अपने सुख का नहीं। ‘समय-समय पर आते रहो’ — यह अनुमति भी स्नेह का द्वार खुला रखती है।
As Śatrughna spoke, Rāma embraced him and said, "Do not despair, hero; this is not how a kṣatriya behaves. Kings do not lose heart when they live far from home, Rāghava, for subjects must be protected according to a kṣatriya's dharma." With his affection Rāma reminded him of his duty: a king's first task is to protect his people, not his own happiness. "Come to Ayodhyā from time to time to see me, hero, best of men, and then go back to your own city. You are dearer to me than life itself, there is no doubt of it; but a kingdom must be looked after. So stay with me for seven nights, Kākutstha, and then go back to Madhurā with your servants, army and mounts." In Rāma's words love and duty are balanced: he did not leave Śatrughna disappointed, but partly granted his wish with a seven-night stay, and his permission to come from time to time kept the door of affection open. Rāma himself had given up Sītā for the sake of duty, so his counsel came from experience; and "dearer than life" consoled his brother's heart. This is the essence of a king's duty: the king is the servant of his people, not of his own comfort.
५सप्तरात्रवासः, पुनः प्रस्थानम्
१८रामस्यैतद्वचः श्रुत्वा धर्मयुक्तं मनोऽनुगम्।
शत्रुघ्नो दीनया वाचा बाढमित्येव चाब्रवीत्॥
१९सप्तरात्रं च काकुत्स्थो राघवस्य यथाज्ञया।
उष्य तत्र महेष्वासो गमनायोपचक्रमे॥
२०आमन्त्र्य तु महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्।
भरतं लक्ष्मणं चैव महारथमुपारुहत्॥
२१दूरं पद्भ्यामनुगतो लक्ष्मणेन महात्मना।
भरतेन च शत्रुघ्नो जगामाशु पुरीं तदा॥
राम के ये धर्मयुक्त और मन के अनुकूल वचन सुनकर शत्रुघ्न ने दीन वाणी में केवल ‘बहुत अच्छा’ कहा। वचन धर्मयुक्त थे और सात रातों के निवास के कारण मन के अनुकूल भी थे — फिर भी वियोग की चिन्ता से उनकी वाणी दीन थी। वे महाधनुर्धर काकुत्स्थ राघव की आज्ञा से सात रातें वहाँ रहकर जाने को उद्यत हुए। सत्यपराक्रमी महात्मा राम से, तथा भरत और लक्ष्मण से विदा लेकर वे विशाल रथ पर चढ़े। महात्मा लक्ष्मण और भरत पैदल ही दूर तक उनके पीछे-पीछे गए, और तब शत्रुघ्न शीघ्र अपनी नगरी को चले गए। दोनों बड़े भाई दूर तक पैदल उनके साथ चलते हैं — यह भ्रातृस्नेह का आदर्श है; छोटे भाई के प्रस्थान पर भी बड़े भाई आदर दिखाते हैं। ‘नगरी’ से यहाँ मधुरा ही अभिप्रेत है। सात दिन राम के साथ रहना — यह थोड़ा समय है, पर भ्रातृप्रेम को पोषित करने के लिए पर्याप्त है। शत्रुघ्न आज्ञा का पालन करते हुए फिर अपने कर्तव्य की ओर जाते हैं, जैसा राम ने उपदेश दिया था। यह सर्ग शत्रुघ्न की कथा का समापन है; अगले सर्ग में कथा राम-राज्य में घटी एक ब्राह्मण-पुत्र की मृत्यु की घटना की ओर मुड़ती है।
Hearing Rāma's words, righteous and welcome to his heart, since they let him stay seven nights, Śatrughna still said only "So be it," in a sad voice, troubled at the thought of parting again. As Rāghava had ordered, the great archer Kākutstha stayed there for seven nights and then made ready to go. He took leave of the great-souled Rāma, true in valour, and of Bharata and Lakṣmaṇa, and mounted his great chariot. The great-souled Lakṣmaṇa and Bharata followed him a long way on foot, and then Śatrughna went quickly to his city, Madhurā. That the elder brothers walked so far beside him is an ideal of brotherly love: even at a younger brother's departure the elders showed him honour. Seven days with Rāma was a short time, but enough to nourish their love, and Śatrughna, obedient, went back to his duty as Rāma had taught him. This sarga closes Śatrughna's story; in the next the narrative turns to the death of a brahmin's son during Rāma's reign.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥
पद-विवरण
कठिन पदों की सन्धि, समास, विभक्ति और अर्थ।
- सन्धिः
- न + अभ्यागमत् → नाभ्यागमत् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + आङ् + गम्’ धातुः
- विभक्तिः
- ‘अभ्यागमत्’ लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- अनेक + अर्थम् → अनेकार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अनेके अर्थाः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रामस्य गीतम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तन्त्र्याः लयः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन समन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- वि + उष्टायाम् → व्युष्टायाम् — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + वस्’ धातोः क्तः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (सति सप्तमी)
- सन्धिः
- पूर्व + अह्न → पूर्वाह्न — सवर्णदीर्घसन्धिः; ततः ठञ् (आदिवृद्धिः)
- समासः
- पौर्वाह्निकः क्रमः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- प्र + अञ्जलिः → प्राञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रबद्धः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- त्वया + अनुज्ञातुम् → त्वयानुज्ञातुम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘त्वया’ तृतीया; ‘अनुज्ञातुम्’ — मुद्रणे तुमुन्नन्तरूपम् (‘अनुज्ञातः’ इत्यर्थे)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- संशितानि व्रतानि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- इति + एवम् → इत्येवम् — यण्सन्धिः (इ + ए = य् + ए)
- समासः
- एवं वदति इति एवंवादी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + परि + स्वञ्ज्’ धातोः ल्यप् (षत्वम्)
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- राघव + उत्सुक → राघवोत्सुक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- राघवस्य दर्शने उत्सुकः — तत्पुरुषः (मुद्रणे पदक्रमः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मन्त्रिणां मध्ये तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- निभ + आननम् → निभाननम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- पूर्णचन्द्रनिभम् आननं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सहस्रं नयनानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- यत् + आज्ञप्तम् → यदाज्ञप्तम् — जश्त्वम् (त् → द्)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘यत्’ सर्वनाम; ‘आज्ञप्तम्’ प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- न + उत्सहेयम् → नोत्सहेयम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उत् + सह्’ धातुः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विधिलिङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- कुरुष्व + अमित → कुरुष्वामित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अमितः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- ‘कुरुष्व’ लोट्, मध्यमपुरुषः; ‘अमितविक्रम’ सम्बोधनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘मातृहीनो यथा’ इति विसर्गस्य उत्वम्
- समासः
- मात्रा हीनः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- परिष्वज्य + इदम् → परिष्वज्येदम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — त्रीणि पदानि
- विभक्तिः
- ‘परिष्वज्य’ ल्यबन्तम्; ‘इदम्’ द्वितीया; ‘अब्रवीत्’ लङ्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षत्रियस्य चेष्टितम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विशेषेण प्रवासः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षात्रः धर्मः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुष्ठु दयितः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- मनः + अनुगम् → मनोऽनुगम् — विसर्गस्य उत्वम्, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
- समासः
- मनः अनुगच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- गमनाय + उपचक्रमे → गमनायोपचक्रमे — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पदे
- विभक्तिः
- ‘गमनाय’ चतुर्थी; ‘उपचक्रमे’ लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- पद् + भ्याम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्